بويىن جاسىرعان تۇلپارداي ەدى بەيسەكەڭ

(مەملەكەتشىل ۇلكەن تۇلعا مىرزاتاي جولداسبەكوۆپەن سىر-سۇحبات) سول قيىن كەزدەردە, ادەبيەت تاريحى بۇقار جىراۋدان باس­تالادى, ودان ارعى كەزەڭدەگىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ اڭىزى, قيالى, فولكلورى دەگەن تەوريا مىقتاپ ورنىققان كەزدە, حالىقتىڭ تاريحىنا, ادەبيەتىنە شىرىلداپ اراشا تۇسكەن بىردەن-ءبىر عالىم ۇستازىمىز بەيسەمباي كەنجەباەۆ بولاتىن.

(م.جولداسبەكوۆ «اسىلدارىم», استانا, «كۇلتەگىن», 2012).

اۆتور: مىرزەكە, وتكەندەگى ءبىر اڭگىمەمىزدە: «جالپى, مەنىڭ كوڭىلىمنىڭ تورىندە جۇرەتىن كىسىم, قولىمنان جەتەلەپ ءجۇرىپ, ۇلكەن ءومىردىڭ ەسىگىن اشتىرعان, بيىك شىڭىنا شىعارعان عازيز ۇستازىم – بەيسەمباي كەنجەباەۆ. مەن ساعان ول كىسى تۋرالى كەيىنىرەك جەكە ءبىر اڭگىمەلەپ بەرەرمىن», – دەگەن ەدىڭىز. ءارى بيىل بەيسەكەڭنىڭ تۋعانىنا 110 جىل تولىپ وتىر. بۇگىن سىزدەن سول كىسى تۋرالى ايتىپ بەرۋدى وتىنگەلى وتىرمىن. مىرزاتاي: جالپى, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن تەرەڭنەن قوپارىپ زەرتتەۋدە, زەردەلەۋدە, جۇيەلەۋدە, بۇگىنگىدەي عىلىمي دەڭگەيگە جەتكىزىپ قالىپتاستىرۋدا بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ اتقارعان قىزمەتى, سىڭىرگەن ەڭبەگى باعا جەتپەستەي وراسان زور. ول ءوزىنىڭ بۇكىل ءومىرىن وسىعان ارنادى. بەيسەكەڭ تۋرالى ايتار الدىندا اۋەلى سول كەزدەگى ءبىراز جايلارعا, قوعامداعى جالپى احۋالعا توقتالىپ وتپەي بولمايدى. مەن ۋنيۆەرسيتەتتى 1960-شى جىلى ءبىتىردىم. سونىڭ الدىندا جازۋشىلار وداعىنىڭ پلەنۋمىندا سويلەگەن سوزىمنەن كەيىن ۇلى ۇستازىمىز مۇحتار اۋەزوۆ ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى تيمۋر بايبوسىن ۇلى دارحانباەۆقا «بەسىنشى كۋرستى بىتىرەتىن جولداسبەكوۆتى ۋنيۆەرسيتەتتە الىپ قالسا دۇرىس بولار ەدى» دەپ زۆونداعانىن, ءسويتىپ ءوزىم ءبىلىم العان نۇرلى شاڭىراقتا اسسيس­تەنت دەگەن قىزمەتتە قالعانىمدى وسىنىڭ الدىنداعى اڭگىمەدە ايتقانمىن. ماعان «قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتى» دەگەن كۋرستى بەردى. ول كەزدە قازمۋ رەسپۋب­­­ليكامىزدىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جالعىز ۋنيۆەرسيتەت ەدى. وندا ساباق بەرۋ – وقۋدى جاڭا بىتىرگەن ماعان كورسەتىلگەن ۇلكەن سەنىم بولاتىن. وڭاي جۇمىس ەمەس ەدى. بۇرىن لەكتسيا وقىپ كورمەگەن باسىم, بارلىق ىنتا-جىگەرىمدى, جانىمدى سالدىم. ارينە, مۇحاڭ سەنىم ارتىپ وتىرعاننان كەيىن, ءوزىمنىڭ ءبىر توپ ۇستازدارىم ءۇمىت ەتىپ وتىرعاننان كەيىن. ونىڭ ىشىندە ماسكەن سارمۇرزينا اپايىم, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ اعام بار, زەينوللا قابدولوۆ, بەيسەنباي كەنجەباەۆ جانە تاعى باسقا ۇستازدارىم بار. نامىسقا تىرىسىپ, كۇنى-ءتۇنى تابانداپ وتىرىپ لەكتسياعا دايىن­دالاتىن ەدىم. ءسويتىپ, اسپيرانتۋراعا تۇسكەنگە دەيىن, العاشقى ءتورت جىل بويى قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتى كۋرسىنان ساباق بەردىم. بۇل ءبىر بايتاق, كەرەمەت, ادەبيەتىمىزدىڭ ۇلكەن سالاسى عوي. ول كەزدە مەكتەپتەردە قازاق ەپوستارىنان «قامبار باتىردى» عانا وقىتاتىن. قالعانىنىڭ ءبارى باي-باعىلان, اناۋ-مىناۋ دەلىنەتىن. «قىز جىبەك», «قوبىلاندى», «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ», «ەر تارعىن», «الپامىستى» وقىتپايتىن. مەن قوپارىپ تۇرىپ ءبارىن پايدالانىپ, ستۋدەنتتەرگە سولار تۋرالى, قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتىنىڭ شەتسىز, شەكسىز بايلىعى تۋرالى كەڭىنەن ايتىپ بەرەتىنمىن. وسى كۇنى قۋانىش سۇلتانوۆ ايتادى: «سىرتتاي وقىدىق, سەسسياعا كەلگەندە سۇرايتىنبىز, كىمنىڭ لەكتسياسى قىزىقتى وتەدى دەپ, ءبارى جولداسبەكوۆ دەگەن اسپيرانت بار دەپ مىرزەكەڭدى اتايتىن. سول لەكتسيانى جىبەرمەيمىز, قالعاندارىنا بارا بەرمەيتىنبىز», – دەپ.

عالىمدار بەيسەنباي كەنجەباەۆ پەن رىمعالي نۇرعاليەۆ.

اۆتور: ءسىز ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتۋشى بولىپ قالعان كەزدە كافەدرانى ماسكەن سارمۇرزينا اپايىمىز باسقاردى ەمەس پە؟ مىرزاتاي: ءيا. ول ءبىر باقىتتى كەز ەدى عوي. كافەدرا ءماجىلىسىنىڭ تورىندە اسقار تاۋداي بولىپ ماڭدايى جارقىراپ مۇحتار اۋەزوۆ وتىراتىن. ودان تومەنىرەكتە ە.ىسمايلوۆ, م.قاراتاەۆ, ب.كەنجەباەۆ, م.عابدۋللين, ت.نۇرتازين, ب.شالاباەۆ, ح.سۇيىنشاليەۆ, ز.قابدولوۆ سياقتى اعالار وتىرادى. بەرىرەكتە ت.كاكىشەۆ قوسىلدى. مەن ەسىك جاققا جايعاسامىن. كافەدرا مەڭگەرۋشىسى ماسكەن سارمۇرزينا اپايىمىز ءماجىلىستى باستايتىن. ول كىسى تابيعاتىنان جايدارى, جارقىن, مەيىربان ەدى, قازاق قىزدارىنىڭ ىشىندەگى اجارلىسى ەدى. اللانىڭ سۇيكىمدى ق ۇلى سەكىلدى, اققۋدىڭ كوگىلدىرىندەي بولىپ مولدىرەپ قارايتىن. قاراعان كوز تويمايتىن. مۇحاڭ جاپ-جاس ماسكەن اپايدى «كافەدرانىڭ اجەسى» دەپ ەركەلەتىپ وتىراتىن. ونىسى ابدەن جاراساتىن. كەيىنىرەك ماسكەن اپاي قازاقتىڭ قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا رەكتور بولىپ اۋىستى دا, ونىڭ ورنىنا, كافەدرا مەڭگەرۋشىلىگىنە بەيسەنباي كەنجەباەۆ اعامىز تاعايىندالدى. وسى جەردە ەندى مىنانى دا ايتا كەتۋگە ءتيىسپىن. ءار زاماننىڭ وزىنە قىزمەت ەتەتىن يدەولوگياسى, ساياساتى بولادى. ءبىز – جالاۋلاتقان, ۇرانداتقان كوممۋنيستىك جالاڭ يدەولوگيانىڭ ىقپالىندا تاربيەلەنىپ وسكەن ۇرپاقپىز. ول حالىقتىڭ ءوز تاريحىن, ءوزى جاساعان اسىل مۇرالارىن وزىنە جات قىلعان زامان ەدى. ءبىر حالىقتى بىرنەشە تاپقا جىكتەۋدىڭ سالدارىنان ءبىز اتا تاريحىمىزدى, بايتاق ەپوستارىمىزدى, ۇلى قايراتكەرلەرىمىزدى بىلمەي وستىك. وقىتپادى. مۇنىڭ ءوزى بالانى انا سۇتىنەن اجىراتقان ز ۇلىمدىقپەن بارا-بار بولاتىن. قولىنا قالام ۇستاعاننىڭ ءبارىنىڭ اۋزىنا الدىمەن اللادان بۇرىن ماركس, لەنين تۇسەتىن. لەنيندى اۋىزعا الماساق نامازىمىز قازا بولعانداي بولاتىن. ونسىز عىلىم جاسالادى دەپ ويلامايتىنبىز. سونىڭ سالدارىنان جالعان ءسوز, جاساندى تاريح ەتەك الدى, كوممۋنيستىك يدەولوگيا­مەن, لەنيندىك ساياساتپەن ابدەن ۋلاندىق. مىڭداعان جىلدار قالىپتاساتىن حالىق تاريحىن, حالىق مادەنيەتىنىڭ تاريحىن ءبىر جىلدا, ءبىر عاسىردا پايدا بولدىرا سالاتىن تەرىس بولجام ەتەك الدى. اسا كورنەكتى سانالاتىن, قازاق ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەۋ­گە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ اعامىزدىڭ: «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى ءحVىىى عاسىردان, سول كەزدە ءومىر سۇرگەن بۇقار جىراۋدان باستالادى» دەيتىن جاڭساق تۇجىرىمى سول كوممۋنيستىك سانانىڭ سالقىنىمەن قالىپتاسقان ەدى. ايتپەسە تۇتاس حالىقتىڭ تاريحى, ونىڭ ادەبيەتىنىڭ تاريحى ءبىر مەزگىلدە تۋىپتى دەگەندى ەشبىر تاريح راستامايدى دا, مويىندامايدى دا. وكىنىشى, قاجىم جۇماليەۆتىڭ بۇل كونتسەپتسياسى وقۋلىق ارقىلى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ زەردەسىنە قۇيىلىپ, ساناسىنا ءسىڭىپ جاتتى. تالاي جىلدار قالىپتاسىپ قالعان بۇل تۇجىرىمدى بۇزۋ وڭاي بولعان جوق. ادەبيەتىمىزدىڭ شىن تاريحى ءۇشىن كۇرەستىڭ باسىندا پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆ تۇردى. ءوزى ۇياڭ, مومىن, باس كوتەرىپ كىسىگە قارسى ءسوز ايتپايتىن, بيازى بەيسەكەڭنىڭ مۇزدى مۇحيتتى بۇزۋعا, ساناعا ءسىڭىپ كەتكەن قاعيدانى وزگەرتۋگە سول زاماننىڭ وزىندە قايىسپاي قارسى شىققان باتىرلىعىنا, قايسارلىعىنا ءالى كۇنگە دەيىن ءتانتىمىن. ۋنيۆەرسيتەت ول ۋاقىتتا بۇرىنعى پانفيلوۆ پەنەن كيروۆ كوشەلەرىنىڭ بۇرىشىنداعى ءبىر كەزدە ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءۇيى بولعان عيماراتتا ەدى. كافەدرامىز سونىڭ ءبىرىنشى قاباتىندا. وتكەندە, ءبىر بارعانىمدا سول كورپۋس­تا بولعان ەدىم, ءبارى دە وزگەرىپ كەتىپتى. كافەدرانى تاپپادىم. ادەتتە, جۇمىس اياعىندا بەيسەكەڭ مەنەن: «شىقپايسىڭ با؟» دەپ سۇرايتىن. سول كەزدە جانىنا ەرىپ, ۇيىنە دەيىن شىعارىپ سالاتىنمىن. كوپ اڭگىمە ايتاتىن. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە ماعان: – مىرزاتاي, ءبىزدىڭ ەجەلگى ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە ءالى كۇنگە دەيىن باتىلىمىز بارماي جاتىر. ايتپەسە, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى ءحVىىى عاسىرداعى بۇقار جىراۋدان باستالادى دەگەن ءسوز اقىلعا سىيمايدى عوي, – دەدى. ونداي پىكىرلەرىن شەت جاعالاپ بۇرىن دا ايتاتىن. – ويباي-اۋ, تاريح دەگەن ماسەلەن, سول حالىقپەن بىرگە تۋادى عوي. بىرگە قالىپتاسادى. بىرگە داميدى. بۇقار جىراۋ­دىڭ ار جاعىندا اقىن بولعان جوق پا؟ ونىڭ ار جاعىندا ادەبيەت بولعان جوق پا؟ ءبىزدىڭ سان-سالالى ادام تاڭعالاتىنداي ەپوستاردى تۋدىرعانداردىڭ ءوزى اقىن, جىراۋ ەمەس پە, – دەگەن ويلارىن ورتاعا سالدى بەيسەكەڭ. ازعانتاي ۋاقىتتىڭ ىشىندە, ول كەزدە ماشينا جوق, پانفيلوۆپەن كوتەرىلدىك, كالينينگە تۇستىك, سويتتىك تە فۋرمانوۆتان ءوتىپ, تولەباەۆ كوشەسىنىڭ بويىنداعى ورىندىققا كەلىپ وتىردىق. – مەن وسىنى قاتتى ويلانىپ ءجۇرمىن. ادىلەتسىزدىك قوي بۇل. سەن دە وسىلاردى ويلانىپ, ماتەريالداردى قاراپ كورشى. بىزبەن ءبىر تەكتەس دەيتىن حالىقتار, تاتارلار, وزبەكتەر ادەبيەتىن ىلگەرىدەن باستايدى. وسىعان بارا الماي, تارتىنشاقتاپ جۇرگەن ءبىز عانا. ءوز مۇرامىزعا, ءوز تاريحىمىزعا ءوزىمىز يە بولا الماي جۇرگەن حالىقپىز, – دەپ بەيسەكەڭ وسى جولى اشىلا, اشىنا, اقتارىلا سويلەدى. ونىڭ الدىندا دا كەيدە «ءجۇر» دەپ ەرتىپ الاتىن, بىراق بۇل تاقىرىپقا بۇلاي تەرەڭدەپ بارمايتىن. كەيدە باسىنان وتكەن قيىندىقتاردى ايتاتىن. قۋدالانعانى, سودان ماسكەۋگە كەتكەنى, وندا «جوعارعى كەڭەستىڭ ۆەدومستۆولارى» دەيتىن بولادى ەكەن, سوندا اۋدارماشى بولعانى, جالاقىسى جەتپەي, جاعداي قيىنداپ, كىتاپحاناسىنان كىتاپ ساتىپ كۇن كورگەنى, مەڭجامال جەڭگەيدىڭ, ءوزى تاتار قىزى عوي, ءبىر اعايىندارىنىڭ قول ۇشىن بەرىپ تۇرعانى جايلى بۇرىندارى ايتقان ەدى. ۇستازىمنىڭ وسى جولعى اڭگىمەسى ماعان قاتتى اسەر ەتتى. قاتتى ويلانىپ قالدىم. راسىندا دا ءبىز ۇلتپىز عوي, كەز كەلگەن ۇلتتىڭ پايدا بولۋ, قالىپتاسۋ داۋىرلەرى بولادى. بۇل ءۇردىس ۇزاق ۋاقىت جۇرەدى. كوركەم ويسىز, ادەبيەتسىز حالىق بولمايدى. ونىڭ ەڭ العاشقى ۇلگىلەرى – اۋىز ادەبيەتى. عاجايىپ دۇنيەلەر تۋادى, ونىڭ ناقتى اۆتورلارى بولادى. بارا-بارا ول اۆتورلارىنىڭ ەسىمدەرى ۇمىتىلىپ, الگىلەر حالىقتىڭ مۇراسىنا اينالادى. وسىلاي ويلانىپ جۇرگەنىمدە, ءبىر كۇنى كافەدرا ءماجىلىسى بولدى. ول كەزدە كافەدرا ماجىلىستەرى جوعارى دەڭگەيدە وتەتىن. وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاناتىن. كافەدرا مۇشەلەرى ورەلى وي ايتا الاتىن كىسىلەر ەدى. ماسەلەن, مۇحامەدجان قاراتاەۆ, ەسما­عامبەت ىسمايىلوۆ. وزدەرى زەرتتەپ جۇرگەن سالاعا كەلگەندە, نەگىزگى ءسوز, تياناقتى ءسوز سولاردا بولاتىن. سوعان جۇرت توقتايتىن. كەڭەس ادەبيەتى, سونىڭ ىشىندە سوتسياليستىك رەاليزم دەيتىن ۇلكەن ماسەلە عوي, ول جونىندە مۇحامەدجان قاراتاەۆ­تىڭ اۋزىنا قارايتىنبىز. بەرتىنگى ادەبيەت جونىندە دۋالى ءسوزدى تەمىرعالي نۇرتازين اعامىز ايتاتىن. وتە ءبىلىمدى كىسى بولا­تىن. بىراق جارقىلداپ اشىلىپ سويلەي بەرمەيتىن. ءوزىنىڭ پىكىرى بار, ونى ايتا الاتىن, ويىن جەتكىزە الاتىن كىسى ەدى. سوسىن, مىناۋ بەرگى داۋىردەگى ادەبيەت تاريحى, اقىندار تۋرالى ەسماعامبەت ىسمايىلوۆتىڭ, ادەبيەت تەورياسىنان زەينوللا قابدولوۆتىڭ, حح عاسىر باسىنداعى ادەبيەتتەن بەي­سەنباي كەنجەباەۆ اعامىزدىڭ اۋزىنا قارايتىنبىز. سسسر حالىقتارى ادەبيەتى پانىنەن ستۋدەنتتەرگە ماسكەن سارمۇرزينا اپاي ساباق بەردى. ونى ورىس بولىمدەرىنە دە وقىپ ءجۇردى ول كىسى. ورىسشاسى جاقسى ەدى. ادەبيەتتى وقىتۋ مەتوديكاسىنان بەلگىباي شالاباەۆ اعامىز ساباق بەردى. ءحVىىى-ءحىح عاسىرلارداعى قازاق ادەبيەتىنەن حانعالي سۇيىنشاليەۆ اعامىز لەكتسيا وقىدى. وسىلاردىڭ بارلىعىنىڭ تۇگەل دەرلىك عىلىمي اتاق-دارەجەسى بار بولاتىن. سول كۇنگى كافەدرا ماجىلىسىندە كافەدرامىزدىڭ مەڭگەرۋشىسى بەيسەكەڭ ادەبيەت تاريحى دەگەن ماسەلەنى بارىنشا تەرەڭ قويدى. ول كىسىنىڭ سوزدەرى تۋرا بايانداما سياقتى بولىپ شىقتى. شاماسى, كوپتەن دايىندالىپ جۇرسە كەرەك, ماسەلەنى جان-جاقتى قامتىپ, كەڭىنەن دالەلدەدى.

ءابدىلدا تاجىباەۆ, كەنەن ازىرباەۆ جانە مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.

– قازاق ادەبيەتى كافەدراسى, وسى ايتىلعاندارعا قالاي قارايسىزدار؟ – دەپ, مۇحاڭا (قاراتاەۆ), ەساعاڭا, تەماعاڭا قارادى. مۇحتار اۋەزوۆ بۇل كەزدە قايتىس بولىپ كەتكەن ەدى. بىراق بۇرىنىراقتا قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى جونىندە كافەدرادا ءبىر اڭگىمە بولعاندا, ول كىسى: «بەيسەنباي, ءبىز دە وسىنى ۇنەمى ايتىپ ءجۇرمىز عوي, سەنىڭ وسى ماسەلەنى تۇبەگەيلى كوتەرگەنىڭ وتە دۇرىس بولار ەدى. تۇبىندە وسىمەن اينالىسۋىڭ كەرەك» دەگەنى ەسىمدە. بەيسەكەڭ مۇحاڭنىڭ سونداعى ايتقان سوزدەرىنەن قۋات الدى ما, ول سوزدەردى وزىنە امانات كوردى مە, وسى جولعى كافەدرا ماجىلىسىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ ەجەلگى تاريحى ماسەلەسىن ۇلكەن اڭگىمە ەتىپ كوتەردى: «ءبىز ەندى قازاق ادەبيەتى تاريحىن كۇن تارتىبىنە قويىپ, تەرەڭ زەرتتەۋگە كىرىسۋىمىز كەرەك. بۇل ماسەلەنى ەندى سوزا بەرۋدىڭ ەش ءجونى جوق. حالىقتىڭ تاريحىنا دا, ادەبيەتىمىزدىڭ ءتۇپ-توركىنىنە دە قيانات بولادى. قازاق تاريحىن زەرتتەگەن تاريحشىلارىمىز قازاق حالقى ءحVىىى عاسىردا پايدا بولدى دەپ وتىرعان جوق قوي. ولار ارىدان كەلە جاتقان تاريحتى ايتىپ وتىر. ونىسى وتە دۇرىس. سوندىقتان حالىقتىڭ ۇلتتىق, ازاماتتىق تاريحى – سول ۇلتتىڭ ادەبيەتىنىڭ دە تاريحى. ادەبيەت تاريحى ازاماتتىق تاريحپەن تىعىز بايلانىستى بولادى. ول – تۇتاس, بولىنبەيدى, بولۋگە بولمايدى. سوندىقتان قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى ءحVىىى عاسىردان باستالادى دەگەن تۇجىرىمداما دۇرىس ەمەس. ءبىز – ۋنيۆەرسيتەتپىز. بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ادەبيەت كافەدرالارىنىڭ ىشىندە بىزدەر كوشباسشى بولۋعا ءتيىسپىز. سوندىقتان حالقىمىزدىڭ تاريحى بولسىن, ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحى بولسىن, وسىلارعا بايلانىستى ماسەلەلەردى بىزدەر كۇن تارتىبىنە باتىل قويۋىمىز كەرەك. وسىنى سىزدەرمەن كەلىسىپ الايىن دەپ ەدىم. ءبىز قازىر قازاق ادەبيەتى تاريحىن قالاي جۇيەلەپ ءجۇرمىز؟ قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتى, ءحVىىى-ءحىح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى, حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى, قازاق سوۆەت ادەبيەتى دەپ ءجۇرمىز. ال ونىڭ ار جاعىنداعى حالىق قايدا, ونىڭ ادەبيەتى قايدا؟ حالقىمىز نە بىتىرگەن, نە ىستەگەن؟ ءبىز قازىر بۇكىل الەمگە بەلگىلى بولىپ جۇرگەن جانە ءوزىمىزدىڭ توپىراعىمىزدا تۋعان عالىمداردىڭ, اقىنداردىڭ ەڭبەگىنە نەگە يە بولمايمىز, – دەي كەلىپ, اقموللا تۋرالى ايتتى. – اقموللانى وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, اكەسى قازاق, شەشەسى باشقۇرت. 1831 جىلى تۋعان. وگەي اكەسىنىڭ قولىندا تاربيەلەنىپ, ورىنبور, ترويتسك ماڭىنداعى تاتار مەكتەپ-مەدرەسەلەرىندە وقىعان. ۇنەمى قازاق اۋىلدارىندا مولدا بولىپ, بالا وقىتقان. ونىڭ ولەڭدەرىندە قازاق, تاتار, باشقۇرت سوزدەرى ارالاس جۇرەدى. «قازاققا ولەڭ جازدىم اشىق قىلىپ» دەپ ايتاتىن اقموللا كوپ ولەڭدەرىن ءوزىنىڭ قازاق حالقىنا ارناعان. اقموللاعا قازىر تاتار دا, باشقۇرت تا, بارلىعى يە بولىپ ءجۇر. تەك ءبىز عانا ول جونىندە اۋىز اشپايمىز. ال ول بارىنەن دە بىزگە جاقىن عوي. سول سياقتى ادەبيەتىمىزدىڭ ودان بۇرىنعى, ەرتەدەگى تەرەڭ تامىرلارى دا قوزعاۋسىز جاتىر. بۇدان بىلاي قازاق ادەبيەتى كافەدراسى وسى كۇردەلى ۇلكەن ماسەلەمەن, ادەبيەتىمىزدىڭ ايتىلماي, اشىلماي كەلە جاتقان تەرەڭ تامىرلارىمەن شىنداپ اينالىسۋى كەرەك دەپ ويلايمىن, – دەپ بەيسەكەڭ تەرەڭنەن تولعانىپ, تەبىرەنە سويلەپ, ۇلكەن تاريحي ءسوز ايتتى. – سوسىن, الپىسىنشى جىلدان بەرى مىنا مىرزاتاي بىزدە ىستەيدى. وزدەرىڭە دە بەلگىلى, لەكتسياسى جاستاردىڭ اۋزىندا ءجۇر, – دەپ ءسوزىن جالعاي ءتۇستى. (لەكتسيالارىم شىنىندا دا قىزىق وتەتىن. بىزدە وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەردىڭ باسقا جەردە وقىپ جۇرگەن كەيبىر ادەبيەتكە قىزىعاتىن دوستارى بار عوي, سولار دا كەلىپ تىڭدايتىن. تۋرا مۇحاڭنىڭ لەكتسياسىنا كەلگەنى سياقتى. ونى ءوزىم دە بايقايتىنمىن. بالالاردى تۇگەندەگەندە, بوتەن بالالار دا وتىراتىن. ىشتەي ونى جەك كورمەيتىنمىن. تىڭدايىن دەپ كەپ تۇر عوي, بىردەڭە بىلگىسى كەلەتىن بالا عوي دەپ.) سودان بەيسەكەڭ ايتىپ-ايتىپ كەلىپ, بىلاي دەدى: – قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. وسى ماسەلەنى زەرتتەۋدى باستاساق. بيىل اسپيرانتۋراعا ورىن الامىز عوي, سول ورىنعا مىنا مىرزاتايدى ۇسىنساق دەپ وتىرمىن. جانە بىردەن وعان تاقىرىپتى ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتىنەن بەكىتىپ بەرسەك. سىزدەر نە دەيسىزدەر؟ – دەدى. مەن اڭ-تاڭ بولدىم. بۇل قالاي بولار ەكەن دەپ ىشىمنەن ابدەن قوبالجىپ, قينالدىم. سول كەزدە ەسماعامبەت اعايمەن دە ارالاسىپ جۇرەتىنمىن. ول كىسى بۇل ۇسىنىستى بىردەن قولداپ: «مىرزاتايدىڭ قولىنان كەلەدى» – دەدى. جارىقتىقتار, بۇرىنعى زاماندا ابدەن جالتاق بوپ, قورقىپ تا قالعان عوي, ءبىر-بىرىنە دەم بەرگەندەي, «قازىر باياعى زامان ەمەس قوي, قورقاتىن نە بار» دەسىپ قويادى. – ونىڭ ۇستىنە بۇل جاس, باتىل. ايتام دەگەن ويىن ايتا الادى. بەيسەكە, مەن مۇنى قولدايمىن. باستاۋ كەرەك. قاجەكەڭدىكى بوس ءسوز, ول ايتا بەرەدى. ولارى قۇلاققا كىرمەيدى, – دەدى قايران ەساعاڭ. مۇحاڭ (قاراتاەۆ) تۇنەرىپ, ءبىراز اۋىر ويلانىپ وتىردى دا: «مۇمكىن وسى ماسەلەنى شىنىندا دا ءبىزدىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسى باستاۋى, قولعا الۋى كەرەك شىعار», – دەدى. بەيسەكەڭنىڭ سوزدەرىن ءسويتىپ اۋەلى ەساعاڭ, مۇحاڭ, ارتىنان ءبارى قولدادى. – ەندەشە, قارسى بولماساڭىزدار وسى شەشىمدى قاۋلىعا جازىپ قويايىق, – دەدى بەيسەكەڭ. سول كەزدە كافەدرامىزدىڭ لابورانتى دامەش ەدى. ول – قاليحان ىسقاقوۆتىڭ ايەلى. اقكوڭىل, ەلپىلدەك. قولما-قول كۇلە سالادى, قولما-قول جىلاي سالادى. ۇشىپ-قونىپ جۇرەتىن. بىردەڭەنى ەستىپ قالسا, جۇرتقا ايتۋعا اۋەس, «وي-بااي...» دەپ بەتىن شىمشىپ, ءبارىن جاريا قىلىپ جۇرەتىن ەدى. سول دامەش سونداعى ايتىلعان سوزدەردى قاۋلىعا جازدى. ول ارحيۆتە ساقتالسا, مەن ويلايمىن, ىزدەپ كورگەن ادامعا تابىلۋعا ءتيىس. بۇل, شامامەن, وقۋ جىلى اياقتالايىن دەپ تۇرعان 1964 جىلدىڭ جازى ەدى. وقۋ جىلى اياقتالاردا كەلەسى جىلعى كافەدرا شتاتى بەكىتىلەتىن, اسپيرانتۋراعا ورىن بەرىلەتىن, ءبارى بەلگىلى بولاتىن. ءسويتىپ, مەن اسپيرانتۋراعا ۇسىنىلدىم دا, ەمتيحان تاپسىرىپ, ءوتتىم. وتكەنىمە بەيسەكەڭ قومپاڭداپ, قۋانىپ, «جاقسى بولدى, ەندى كورەسىڭ, بۇل وتە يگىلىكتى تاقىرىپ» دەپ, ماعان ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى جونىندەگى تاقىرىپتى بەردى. 1964 جىلدىڭ ءبىرىنشى قىركۇيەگىنەن باستاپ وسىلايشا مەن اسپيرانتۋراعا كوشتىم. سودان قازاق ادەبيەتىنىڭ ەجەلگى ءداۋىرىن زەرتتەۋگە كىرىستىم. بەيسەكەڭنىڭ تاپسىرماسىمەن تۇرىك قاعاناتى داۋىرىنەن بەرگى ء(Vىىى عاسىر) ادەبيەتتى قاراستىراتىن بولدىق. بۇرىن تۇرەن تۇسپەگەن, تۋ-ۋ سوناۋ تاريح تەرەڭىندە, شىڭىراۋدا جاتقان ادەبيەت. تاريحىمىزدا ءالى ەشكىم اۋىزعا الماعان. ول كەزدە ولاردى ەشكىم ءالى ءسوز قىلماعان. وتە ەرتەدە تۋعان, ەمىس-ەمىس ەستىپ جۇرگەن, اتتارى ەسكى اڭىزداردا ايتىلاتىن قايراتكەرلەر, اقىندار, اسىل مۇرالار. ولاردىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى بار دەگەن وي بۇرىن سانامىزعا كەلمەگەن, ءوڭىمىز تۇگىلى ءۇش ۇيىقتاساق تۇسىمىزگە كىرمەگەن ماسەلەلەر. سونداي تىڭعا, تاريح تەرەڭىنە مەنى اپارىپ سالدى دا جىبەردى بەيسەكەڭ. العاشقىدا بىرازعا دەيىن ويلانىپ, تولعانىپ ءجۇردىم. زەرتتەۋدىڭ قيىندىعى ءوز الدىنا, ءارى بۇل تاقىرىپتا مەنى قورعاتپاس دەگەن كۇدىگىم باسىم بولدى. ءبىر جولى سونى ايتتىم دا. «پالەن اقىننىڭ ءومىرى مەن تۆورچەستۆوسى» دەپ قورعاي سالسام قايتەدى. وتباسىم, بالا-شاعام بار, عىلىم كانديداتى بولىپ كۇنىمدى كورۋىم كەرەك قوي» دەدىم بەيسەكەڭە. ول كىسى جامان ۋايىمداپ, ءجۇنى جىعىلىپ, پاسەيىپ قالدى. «مىرزاتاي, بۇل تاقىرىپتىڭ كەلەشەگى وتە زور. سەن قازىر سولاي ويلاپ وتىرسىڭ عوي. ال ءتۇپتىڭ تۇبىندە بۇل وتە باياندى بولادى. ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحى كۇنى كەشەگى ءحVىىى عاسىردان ەمەس, ەرتەدەگى ءتۇپ-تامىرىمىز بولىپ تابىلاتىن تۇرىك قاعاناتى كەزىنەن باستالاتىنىن دالەلدەيتىن بەتاشار ۇلكەن ماقالا جازىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ حرەستوماتيالىق وقۋلىق كىتابىن شىعارامىز. وعان سەن بارسىڭ, مۇحتار ماعاۋين بار, حانعالي سۇيىنشاليەۆ بار, مەن بارمىن, ءبارىمىز بىرىگىپ اتسالىسامىز. حرەستوماتياسىن, باعدارلاماسىن اۋەلى وسىلاي ءبىر جاريالاپ الساق, وقۋلىعىن جازۋعا جول اشىلادى. ودان سوڭ ول قيىن بولمايدى. وقۋلىقتى ءبىز جازارمىز, مۇمكىن باسقالار جازار, ول ەكىنشى كەزەكتەگى اڭگىمە» دەپ, كوڭىلىنىڭ تەرەڭ تۇكپىرىندەگى سىرلارىن, ويلارىن وسى جولى ورتاعا سالدى. شىنىمدى ايتسام, ءبىر جاعى بەيسەكەڭە جانىم اشىعاندىعىنان, ءارى ول كىسىنىڭ ماعان قانشالىقتى سەنىم ارتىپ جۇرگەنىن انىق سەزىنگەندىكتەن, ۇسىنىسىنا امالسىز كوندىم. بۇرىنعىداي ەمەس, ول كىسىمەن ەندى ءجيى كەزدەسەتىن بولدىم. ادەتتە عىلىم دوكتورلارىن, پروفەسسورلاردى «اسپيرانتتارىنا جەتەكشىلىك ەتتى» دەپ جاتادى عوي. سولاي دەگەنمەن, ەشكىمدى جەتەكتەپ جۇرگەن ادامدى مەن كورگەنىم جوق. ءبىر جاقسى جەرى – بەيسەكەڭ ماعان ىلعي باعىت بەرەتىن, مەن سونى تەرەڭدەپ زەرتتەۋگە, ءارى قاراي الىپ كەتۋگە تىرىساتىن ەدىم. بەيسەكەڭ مەنىمەن كوپ جۇمىس ىستەدى. ىلعي اڭگىمە ايتۋمەن بولدى. ماسەلەن, ءVىىى عاسىر ادەبيەتى دەگەن ءسوز العاشقىدا ماعان توسىن, ەشقانداي ايعاق, دەرەگى جوق, ءبىرتۇرلى جات بولىپ ەستىلدى. وسىنى بەيسەكەڭە ايتقانىمدا: – نەگە ايعاعى جوق دەيسىڭ, ايعاعى بار, ول – ورحون ەسكەرتكىشتەرى, سودان باستاۋىمىز كەرەك, – دەدى. – بۇل ەشكىم داۋ تۋدىرا المايتىن, كۇماندانۋعا ەشقانداي جول بەرمەيتىن مۇرالار. سونى زەرتتەپ, بايقاپ قاراشى, ىشىندە قازاقتىڭ رۋلارى ءجۇر. ال قازاق رۋلارى قاتىسقان جەردە, ونى, ءسوز جوق, قازاقتىڭ مۇراسى دەپ ەسەپتەۋىمىز كەرەك. – ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءماتىنى وسى كۇنگى تىلىمىزگە اۋدارىلماعان. – سەن اۋداراسىڭ. – ول جازبالاردىڭ بىزدەرگە, قازاق حالقىنا قاتىسى بارى دالەلدەنبەگەن. – ءوزىڭ دالەلدەيسىڭ, – دەدى بەيسەكەڭ. – سودان كەيىن, سوعان جالعاستىرىپ, ودان ءسال بەرىدەگى قورقىتتى قاراۋىمىز كەرەك. «وعىزنامانى» قاراۋ كەرەك. سەن وعىزناما تۋرالى الكەيمەن سويلەسشى. مەن كەلىسىپ قويايىن. ساعان كوپ باعىت بەرەدى, – دەدى. – سودان كەيىن «مۇحابباتناما». ونىڭ قازاق­قا قاتىسى بار ەكەنىنە ەشقانداي كۇمان جوق. سوسىن ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتادعۋ بىلىگى», ماحمۇت قاشقاريدىڭ ايگىلى «ديۋاني لۇعات-ات-تۇرك» سوزدىگى. سوسىن بەرتىن­دەپ جاقىنداپ كەلەسىڭ دە, مىناۋ اقىن­دارعا جەتەسىڭ. ولار قوجا احمەت ياساۋي, سۇلەيمەن باقىرعاني جانە باسقا­لارى. ولاردىڭ ءبارى, ءسوز جوق, ءبىزدىڭ ادەبيەتى­مىزگە ورتاق, – دەپ, مەنىڭ جۇرەتىن جول-جوبام­نىڭ نوبايىن ايقىنداپ كورسەتىپ بەردى. اۆتور: مىرزەكە, وسى سىزبەن اڭگىمە­لەسۋگە كەلەر الدىندا مەن ەنتسيكلوپەديانى قاراپ, بەيسەكەڭ تۋرالى دەرەكتەردى ءبىلدىم. ول كىسى قازىرگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بوگەن اۋىلىنىڭ تۋماسى ەكەن. جيىرما ءبىر جاسىندا, 1925 جىلى ماسكەۋدەگى شىعىس ەڭبەكشىلەرىنىڭ كوممۋنيستىك ۋنيۆەرسيتەتىن, ودان كەيىن ءار جىلداردا ارنايى اۋدارماشىلار كۋرسىن, م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ەكى كۋرس­ىن, 1942 جىلى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپتى. ءار كەزدە «لەنينشىل جاس», «سوتسياليستىك قازاقستان» جانە باسقا گازەتتەردە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپتى. ودان سوڭ قايتادان ماسكەۋگە كەتىپ قالىپ, بىرنەشە جىل سوندا تۇرىپتى. قايتىپ كەلىپ, قازاقتىڭ مەملەكەتتىك بىرىككەن باسپاسىنىڭ باس رەداكتورى بولعان. ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەرگەن. مەنىڭ تاڭعالاتىنىم, سوندا, ءارتۇر­لى قىز­مەتتەردە ءجۇرىپ, جاڭاعى ءوزىڭىز ايت­قان تە­رەڭ تا­ريحتىڭ, تەرەڭ ءبىلىمنىڭ بارلى­عىن قاي ۋاقىتتا, قالايشا ءبىلىپ الدى ەكەن؟ مىرزاتاي: بۇل كىسى قاي قىزمەتتە جۇرسە دە ادەبيەت تاريحىمەن ۇزدىكسىز اينالىسقان, سونى زەرتتەگەن, شىنداپ سونىڭ سوڭىنا تۇسكەن, كوپ ىزدەنگەن, كوپ ەڭبەكتەنگەن, كوپ بىلەتىن, كوپتەگەن ماقالالار جازعان ادام ەدى عوي. ول جىلداردا بەيسەكەڭنىڭ اق جۇرەگىنەن ارشىلىپ, توگىلىپ جازعان ويلارىنىڭ ءبارى كەسىلىپ, قايشىمەن قيىلىپ, كۇزەلىپ, ءجۇنىن جۇلعان تاۋىقتاي بولىپ جاريالاناتىن. سۇزگىدەن وتكىزىلىپ, ماعىناسى جو­يىلىپ, حالىققا تۇسىنىكسىز كۇيدە جەتەتىن. بىراق بەيسەكەڭ ءبارىبىر مويىماعان. ول كىسىنىڭ قۋدالانباعان زامانى جوق. قازاق مادەنيەتىنىڭ, قازاق ادەبيەتىنىڭ جارق ەتىپ جانىپ تۇسكەن جارىق جۇلدىزى سۇلتان­ماحمۇت تورايعىروۆتىڭ مۇراسىن زەرتتەيمىن, سۇلتانماحمۇت قازاقتىڭ ۇلى ويشىلى, اقىنى ەكەنىن دالەلدەيمىن دەپ جاپا شەككەن كەزدەرىن بىلەتىنبىز. بەيسەكەڭ­نىڭ ول كۇرەسى تەككە كەتپەدى, اقىرى بايان­دى بولدى. باسپادا باس رەداكتور بولىپ تۇرعانىندا جوعارى ورىنداعىلار «شىعا­رىلماسىن» دەپ توقتاتىپ تاستاعان اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانىن 1942 جىلى جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الىپ شىعارىپ جىبەرىپ, باسى داۋعا قالعانى بار. سول ءۇشىن ارىز بەرىپ, جۇمىسىنان كەتكەن. «اباي» رومانىن حالىق رومانى دەپ العاش ماقالا جازعان دا بەيسەكەڭ. سونداي ءبىر قيىن جىلداردا ماسكەۋگە بارىپ, جاڭاعى ءوزىڭ ايتقانىڭداي, بىرنەشە جىل سوندا تۇرۋعا دا ءماجبۇر بولعان. ءبىر اڭگىمەسىندە ايتاتىن, «مەن ماسكەۋدە بولعان جىلداردا كوپ قينالدىم, بىراق ۇلكەن ولجام, كىتاپحانالارى مەن ارحيۆتەرىن كوپ اقتاردىم» دەپ. سوسىن, جەڭگەي تاتار بول­عان سوڭ, سول جەردەگى تاتارلارمەن كوپ ارالاس­قان. عالىمدارىمەن. تاتارلاردا ادەبيەت تاريحى تەرەڭىرەك زەرتتەلىپ, جاقسى دامىعان عوي. بەيسەكەڭ ءبىر كۇنى ماعان «تاتار ادەبيەتى» دەگەن وقۋلىقتى بەردى. ۇستازدارىمىزدىڭ ءبىر كەرەمەتى, ءوزىمىز ولاي ىستەي العانىمىز جوق, ۇيىنە سول كەزدەردە ماسكەۋدەن, لەنينگرادتان, تاتارستاننان عالىمدار كەلىپ تۇراتىن ەدى. سوندا ەسماعامبەت اعاي, بەيسەنباي اعاي مەنى دە شاقىرىپ الاتىن. ەسماعامبەت اعانىڭ ۇيىندە اكادەميك ۆ.م.جيرمۋنسكيمەن بىرنەشە رەت بولدىم. بەيسەكەڭدىكىندە ماسكەۋدە تۇراتىن, ەسىمى وداققا بەلگىلى تاتار عالىمى ءامىر نادجىپپەن كەزدەسىپ جۇردىك. بويى بەيسەكەڭ سياقتى كىشكەنتاي, شاشى سەلدىر, جوعارى قايىراتىن, شاشى تىك تۇراتىن كىسى ەدى. سول ءامىر ءنادجىپ كەلگەندە بەيسەكەڭ مەنى شاقىراتىن. ءبىر كۇنى بەيسەكەڭ: «ءامىر, مىناۋ مىرزاتاي – مەنىڭ شاكىرتىم, ۋنيۆەرسيتەتتى ۇزدىك ءبىتىردى. كافەدرا ءبىراۋىزدان قولداپ, اسپيرانتۋراعا الدىق. سەن زەرتتەپ جۇرگەن قىپشاق ءداۋىرىن دە قامتيدى بۇل», – دەگەندى ايتتى. ول كىسى اكەلگەن ءبىراز كىتاپتارى بار ەكەن, «ەندەشە مەن مىنا كىتاپتى مىرزاتايعا بەرەيىن» دەپ, سولاردىڭ ىشىنەن «وگۋزسكو-كىپچاكسكي ليتەراتۋرنىي يازىك» دەگەن كىتابىن ماعان بەرگەن ەدى. بەيسەكەڭ كەلىسىپ قويدىم دەگەن ۋاقىتتا, ءبىر كۇنى الكەي اعاعا دا باردىم. ول كىسى ماعان ۇزاق اڭگىمە ايتتى. – مەن مىنا ارحەولوگيامەن اينالىسىپ كەتتىم, الەك بولىپ. ءبىز قازىر كوبىنە تاريحپەن شۇعىلدانىپ جاتىرمىز. بەيسەنبايمەن پىكىرلەسىپ تۇرامىن. جالتاقتايتىن ەشتەڭە جوق. ءتۇبى, ءبارىبىر, وسىلاي بولىپ شىعادى. بۇل تاقىرىپقا الاڭسىز بارۋىڭ كەرەك, – دەدى. بەيسەكەڭ دە ايتىپ قويعان-اۋ دەيمىن, سەن دە نىعىزداي ءتۇسشى, وسى كۇماندانىپ ءجۇر-اۋ دەپ. ول كىسىمەن ەڭ العاشقى اڭگىمەمىزدەن ەسىمدە قالعانى: «ءسوزدىڭ قىسقاسى, «وعىزناما» اڭقىپ تۇرعان دالانىڭ جىرى. قازاقتىڭ جىرى» دەگەن سوزدەرى. ۇستازدارىم وسىلاي ويىمدى بەكىتە ءتۇستى. الكەي مارعۇلان وتە ۇلى ادام ەدى عوي. ءبىلىمى تەرەڭ. وقىعانى كوپ. «ال, سەن, الگى, زاينچكوۆسكيدى وقىمادىڭ با؟ زاينچكوۆسكي ايتقانداي» دەپ ادەبيەت تاريحىنان مەن بىلمەيتىن توسىن اڭگىمەلەردى باستاپ كەتەدى. سوندايدا ارتىم قىپىلداپ وتىرادى. وقىماعام, بىلمەيمىن. وقىمادىم دەپ ايتا المايمىن. وقىدىم دەيىن دەسەم, پىكىرىمدى قوسۋىم كەرەك قوي. ۇندەمەيمىن. ول كىسى كوبىنە مەنى بىلەدى دەپ ويلايتىن بولسا كەرەك. ءوزى بىلگەنىنىڭ ءبارىن جۇرت تا بىلەدى دەپ ويلاي ما. الدە مەنى ادەيى قامشىلاپ جەتەلەي مە. وسىلايشا, الكەي اعام مەنى قۋالاي بەردى. «اناۋ, الگى, بارتولدتىڭ ايتىپ وتىرعانى دۇرىس» دەيدى. ءبىر كەزدە «اناۋ بەرنشتام بۇل تۋرالى دۇرىس ايتىپ وتىرعان جوق» دەيدى. ويباي, بۇلاردىڭ ءبارى مەنىڭ وقىماعان اۆتورلارىم عوي. سودان ەسىم شىعىپ, كىتاپحاناعا جۇگىرەمىن. كەلەسى بارعانىمدا دايىن بولىپ بارايىن دەپ كىتاپحانادان شىقپايمىن. بۇل – ول كىسىنىڭ ءادىسى مە, الدە, مەنى ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەننەن كەيىن ءبارىن وقىعان دەپ ويلاي ما, ول اراسىن انىقتاي المادىم. مەنىمەن ءاردايىم ءوزى بىلەتىن دەڭگەيدە سويلەسەدى. ءسويتىپ مەنى جەتەلەي بەردى, قۋالاي بەردى. مەن ول كىسىمەن ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىنە دەيىن ارالاسىپ تۇردىم. ءبىر كۇنى ماعان: «سەن ەندى وسىلاردى جاز» دەدى. بالكىم, مەنى بۇل تاقىرىپتا قورعاتپاي ما دەگەن قاۋىپ مەندە دە, بەيسەكەڭدە دە جوق ەمەس-ءتى. الەكەڭ ماعان: «قورىقپا, مۇنىڭ ءوزى ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ۇلكەن ابىرويعا جەتكىزەتىن تاقىرىپ. بۇل تاقىرىپتى بۇگىن ءبىز كوتەرمەسەك, باسقا كىم كوتەرەدى» دەپ جىگەرلەندىرىپ, قولداپ, ويىمدى بەكىتە ءتۇستى. ەجەلگى ادەبيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى تۋرالى ماسەلەنىڭ عىلىمي ماڭىزى وتە جوعارى ەكەنىن ايتىپ, مەنىڭ زەرتتەۋىمە دە, وزىمە دە ەرەكشە ىقىلاسپەن قارادى, كوپ كومەكتەستى. مەنىڭ جۇمىسىما بەيسەكەڭنىڭ وزىندەي جاناشىر بولدى, ازدى-كوپتى جەتىس­تىكتەرىمە دە بەيسەكەڭشە ءسۇيىنىپ وتىردى. مەن ول كەزدە الەكەڭمەن ءجيى پىكىرلەسىپ, ۇيىنە كەلىپ تۇراتىنمىن. ول كىسىنى كەيدە قىدىرۋعا الىپ شىعاتىنمىن. ەكى اياعى تالتاڭداپ شىعاتىن. اق پلاششىن كيەدى. وتە باياۋ جۇرەتىن. بارا-بارا ءجۇرىسىن ۇدەتەدى. ءوزى كارل ماركس پەن كالينين كوشەلەرىنىڭ بۇرىشىندا تۇردى. اۋەلى وپەرا تەاترىنا قاراي شىعاتىنبىز. سونىڭ الدىنداعى سكۆەردى اينالادى. ءبىر كۇنى بەرگى فۋرمانوۆ جاعىنداعى سكۆەردەگى ۇزىنشا ورىندىقتا ەكى كىسى وتىر ەكەن. اعايىندى ءانشى ريشات پەن ءمۇسىلىم ابدۋلليندەر. ەكەۋى ۇشىپ تۇرىپ, «اسسالاۋماعالەيكۋم, الەكە!» دەپ امانداستى. «ءا, سەندەر, ەكەۋىڭ دە ابدۋللينسىڭدەر عوي, يا... ەكەۋىڭ دە ءان سالاسىڭدار عوي... جاقسى ەندەشە, دۇرىس...» دەپ ءارى ءجۇرىپ كەتە بەردى. ۋاق-تۇيەككە ءمان بەرمەيتىن, ىلعي وي ۇستىندە جۇرەتىن كىسى ەدى. ول كىسىنى جۇرتتىڭ ءبارى تانيتىن. كوشەدە كورگەن قازاقتىڭ ءبارى قوعاداي جاپىرىلىپ قولىن الىپ جاتاتىن. اسپيرانتۋرانىڭ ءبىر جاقسى جەرى الاڭسىز زەرتتەۋمەن اينالىساسىڭ. بىراق «مۇعالىم جەتپەي جاتىر» دەپ, ساباقتان مەنىڭ قولىمدى ۇزدىرمەدى. وسىلاي جارتى ستاۆكادا ساباق بەرىپ ءجۇردىم, وعان ستيپەندياما قوسىمشا اقشا الامىن. باسقا اسپيرانتتارمەن دە حال-جاي سۇراسامىز عوي. ولار ايتاتىن, «مىرزاتاي, سەنى كافەدراڭ ەرەكشە قادىرلەيدى ەكەن, بىزگە ونداي مۇمكىندىك بەرمەيدى. ءبىز دە ساباق بەرگىمىز, اقشا تاپقىمىز كەلەدى» دەيتىن. ول كەزدە اسپيرانتۋرانىڭ ءبىر جاقسى جەرى, تاقىرىبىڭ بويىنشا ماتەريال جيناۋ­عا جان-جاققا ىسساپارعا جىبەرەدى. مەن ءماس­كەۋدە ءبىرىنشى جىلى ءۇش اي, ەكىنشى جىلى بەس اي بولىپ كەلدىم. لەنين كىتاپحاناسىندا, سيرەك قولجازبالار قورىندا, ميكروفيلم­دەر زالىندا بولىپ, ءبارىن اقتاردىم, ەسكى ادەبيەتكە قاتىستىنىڭ ءبارىن قارادىم. تەرەڭدەپ بارتولدتى وقىدىم. ول كىسى شىعىس تاريحىن مۇقيات زەرتتەگەن, تەرەڭ جازعان ادام عوي. سول كىسىنىڭ ۇلگىسى بويىنشا ەڭبەك­تەنگىم كەلدى, بىراق رەتى كەلمەدى. ماسەلەن, بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭگە بايلانىستى وقىعان لەكتسيالارىن جىلدا كىتاپ ەتىپ جاريا­لاپ وتىرعان. «لەكتسي, چيتاننىە ۆ سانكت-پەتەربۋرگسكوم ۋنيۆەرسيتەتە» دەپ جازعان كىتاپ­تارى كوپ. مەن ونىڭ بارلىق لەكتسياسىن كوردىم, وقىدىم. كونسپەكت جاساپ العان ەدىم. ونىڭ ءبارىنىڭ كەيىنىرەكتە كوشىپ-قونىپ جۇرگەنىمىزدە قايدا قالعانىن بىلمەيمىن. مۇحاڭنىڭ لەكتسيالارىن جازعان داپتەرىمنەن دە سول جىلداردا ايىرىلىپ قالدىم. اۆتور: سول الپىسىنشى جىلداردا بەيسەكەڭ قازگۋ-دە كافەدرا باسقارا ءجۇرىپ, ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىن ءوزى عانا زەرتتەۋمەن, عىلىمي ەڭبەكتەر, ماقالالار جازۋمەن شەكتەلمەي, تالانتتى شاكىرتتەر تاربيەلەدى, ولاردى دا اينالاسىنا توپتاستىرىپ, وسى ىسكە جۇمىلدىرا ءبىلدى. ءسويتىپ, قازمۋ-ءدىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىندا قازاق ادەبيەتىنىڭ ەرتە داۋىردەن بەرگى تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ جاڭا مەكتەبى قالىپتاستى دەگەن پىكىر بار. سول مەكتەپتىڭ ءبىر وكىلى ءوزىڭىزسىز. قالعان وكىلدەرىن دە اتاي كەتپەيسىز بە؟ مىرزاتاي: بەيسەكەڭ ول جىلداردا اۋەلى مەنى وزىنە اسپيرانت ەتىپ الىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ ەڭ كونە داۋىرىنە سالدى. مەنەن كەيىن تاعى دا ءوزى جەتەكشى بولىپ, اسپيرانتۋراعا مۇحتار ماعاۋيندى الدى. وعان قازاق حاندىعى داۋىرىندەگى ادەبيەتتى, جىراۋلار پوەزياسىن بەردى. مۇحتار تەز ءبىتىردى دە, مەنەن بۇرىن قورعادى. ودان كەيىن رىمعالي نۇرعاليدى الدى. بىزدەن كوش كەيىن الما قىراۋباەۆانى الدى. سوسىن قۇلبەك ەرگوبەكتى الدى. قۇلبەك ول كىسىنىڭ ءوزىنىڭ بالاسىنداي بولىپ, قولىندا تۇردى. ءبىز ءبارىمىز بەيسەكەڭنىڭ بالاعىنان شىققاندارمىز دەۋشى ەدىك. رىمعالي دا ماعان ءاردايىم «ءبىر شالدىڭ بالاسىمىز عوي» دەۋشى ەدى. كەيىنگىلەرى بىزدەن جاستاۋ عوي, مەنى, مۇحتار مەن رىمعالي ۇشەۋىمىزدى جۇرت «كىشكەنتاي شالدىڭ بالالارى» دەيتۇعىن. اۆتور: مىرزەكە, ءسىز كۇلتەگىن, تونىكوك جىرلارىن اۋدارۋعا قاشان كىرىستىڭىز؟ قاي ۋاقىتتا اۋدارىپ ءبىتىرىپ, حرەستوماتياعا ەنگىزگەنگە دەيىن قايدا جاريالادىڭىز؟ مىرزاتاي: 1964 جىلى اسپيرانتۋراعا ءتۇستىم. وقۋ مەرزىمى ءۇش جىل عوي. سونىڭ ەكى جىلىن تۇگەل ورحون ەسكەرتكىشتەرىن – كۇلتەگىن, بىلگە قاعان, تونىكوك جىرلارىن اۋدارۋعا, جاڭاشالاۋعا جۇمسادىم. اۋدارۋ ماشاقاتى از بولعان جوق. جيىرما نۇسقاسىن جاسادىم. سول كونە مۇرالاردى يگەرۋ, ول ءداۋىردى تانۋ, ەسكى جازۋلاردى مەڭگەرۋ وڭايعا تۇسپەدى. ەكى جىلدا شاشىم اعاردى, جۇيكەم دە توزدى, كوز دە تالدى. بىراق اقىرى ول ەڭبەگىم جەمىستى بولدى. اۆتور: ءسويتىپ, بەيسەكەڭنىڭ كۇلتەگىن ماتىندەرىن ءوزىڭ اۋداراسىڭ دەپ الدىڭىزعا قويعان ءبىرىنشى مىندەتتى ورىندادىڭىز؟ مىرزاتاي: ءيا. اۋدارمانىڭ العاشقى نۇسقالارىنان ۇزىندىلەردى سول كەزدەردە «ءبى­لىم جانە ەڭبەك», «جۇلدىز» جۋرنالدارىنا, بىرنەشە گازەتتەرگە جاريالادىم. بەرتىندە, «ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تولىق اتلاسىن» جازعاندا, ەلۋ جىلداي بۇرىن اۋدارعان سول مۇرالاردى قايتا قاراپ شىقتىم. پالەندەي وزگەرىس ەنگىزە المادىم. وزگەرتەتىندەي دە ەشتەڭە تاپپادىم. قايتا اۋداراتىنداي ءۋاج تاپپادىم. مەنەن كەيىن ول ەسكەرتكىشتەردى ەشكىم اۋدارعان دا جوق. مەنىڭ اۋدارماما وسى كۇنگە دەيىن ەشقانداي سىن دا بولعان جوق. مەن جاڭاشالاعان «كۇلتەگىن» دە, «بىلگە قاعان» دا, «تونىكوك» تە بۇگىندە وقۋلىقتارعا كىرىپ, ۇلتىمىزدىڭ اسىل قازىناسىنا, حالىق شىعارماسىنا اينالىپ كەتتى. اۆتور: ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ, ءوزىڭىز اۋدارعان جوعارىداعى جىرلاردىڭ قازاق حالقىنا, ادەبيەتىنە تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنىن «ءوزىڭ دالەلدەيسىڭ» دەپ بەيسەكەڭ الدىڭىزعا قويعان ەكىنشى مىندەتتى قالاي ورىندادىڭىز؟ مىرزاتاي: مەن ديسسەرتاتسيامدا, ودان كەيىنگى ەڭبەكتەرىمدە دە بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ تۇركىتىلدەس حالىقتارعا ورتاق, بىراق ولار, ەڭ الدىمەن قازاق حالقىنىڭ مۇراسى ەكەندىگىن ەشقانداي كۇمان-كۇدىك قالدىرمايتىنداي ەتىپ, التى تارماقپەن دالەلدەدىم. ولار مەنىڭ ديسسەرتاتسيامدا, ەڭبەكتەرىمدە بار. بىلcەم دەگەن تالاپكەر سولاردان قاراۋىنا بولادى. بەيسەكەڭ مەنىڭ ىزدەنىستەرىمنىڭ مۇنداي جەمىستەرىنە مەنىڭ وزىمنەن كەم قۋانعان جوق. ءسويتىپ, كوپ وقىپ, جانىمدى سالىپ, تىنباي ەڭبەكتەنۋدىڭ ارقاسىندا سول ءداۋىر جونىندەگى اجەپتەۋىر مامان بولىپ شىقتىم. ەرتە ءداۋىر ادەبيەتى توڭىرە­گىندە الدەقانداي ماسەلە تۋىنداسا, ءبارى مەنەن سۇرايتىن. بۇل تاقىرىپتى ول كەزدە مەنەن باسقا تۇبەگەيلى زەرتتەپ جۇرگەن ەشكىم بولعان جوق. سول ۋاقىتتا جازعان ماقالالارىم گازەت-جۋرنالدارعا شىعا باس­تادى. جامبىل وبلىستىق گازەتى ديسسەرتاتسيامدى ءبولىپ-ءبولىپ تۇگەل كوشىرىپ باس­تى. ديسسەر­تاتسيامنىڭ تاقىرىبى اۋەلدە «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى» دەپ اتالدى دا, كەيىن «كونە تۇركى ادەبي ەسكەرتكىشتەرى جانە ولار­دىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى» دەپ وزگەردى. اۆتور: سول كەزدەگى قازمۋ-دەگى بەيسە­­كەڭ باسقارعان قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ ادەبيەتىمىزدىڭ شىن تاريحىن ايقىنداپ, نەگىزدەپ, وقۋلىقتارعا ەنگىزۋ جولىنداعى كۇرەسىنىڭ جەڭىل بولماعانىن بىلەمىز. ەندى وسى تۋرالى ايتىڭىزشى. مىرزاتاي: قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى بەرتىندەگى, قاجىم جۇماليەۆ ايتىپ جۇرگەن ءحVىىى عاسىردا عانا قالىپتاسقان جوق, ول بۇقار جىراۋدان عانا باستالمايدى, ادەبيەت حالىقتىڭ وزىمەن بىرگە تۋادى, بىرگە قالىپتاسادى, بىرگە داميدى, ءوسىپ-وركەندەيدى دەيتىن تۇجىرىمدى ۇستازىمىز بەيسەنباي كەنجەباەۆ ءارتۇرلى ادەبي ورتادا, ارقالاي جيىنداردا, عىلىمي كونفەرەنتسيا­لاردا شارشاماي, تالماي, جالتاقتاماي ايتىپ ءجۇردى. وسىنىسى ءۇشىن تالاي تاياق تا جەدى, نەشە ءتۇرلى ءسوز دە ەستىدى. بىراق ادىلدىك ءۇشىن, ادەبيەتىمىزدىڭ اقيقات تاريحى ءۇشىن ايانباي كۇرەستى. وسى جەردە مىناداي جاي دا ەسكە تۇسەدى. الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا سول كەزدەگى پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا (بۇگىنگى اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتە) وتكەن كونفەرەنتسيادا ادەبيەت تاريحى ماسەلەسى تالقىلاندى. بەيسەكەڭ وسى جولى دا ءوزىنىڭ بۇرىننان ايتىپ جۇرگەن پىكىرلەرىن جۇيەلەپ, كوپتىڭ تالقىسىنا سالدى. ءبىز مۇحتار ماعاۋين ەكەۋمىز ول كەزدە بەيسەكەڭنىڭ اسپيرانتىمىز. بەيسەكەڭدى قولداپ, ءبىز دە سويلەدىك. ءبىزدىڭ دە ءسوزىمىز ءۋاجدى, دالەلدى بولدى عوي دەيمىن, كوپشىلىك ىقىلاسپەن تىڭداپ, قولداپ, قوشامەتتەپ وتىردى. جاپ-جاس اسپيرانتتاردىڭ اتاقتى اكادەميكتىڭ تۇجىرىمىنا اشىق قارسى شىققانى باتىڭقىراپ كەتتى مە, مەن مىنبەدە سويلەپ تۇرعانىمدا پرەزيديۋمداعى قاجىم جۇماليەۆ اعامىزدىڭ: – بەيسەنباي, تارت ۇرگىزبەي مىنا كۇشىك­­­تەرىڭدى! – دەپ ايقاي سالعانى ءالى ەسىمدە. قاجەكەڭ ادۋىندى كىسى ەدى عوي, ءبىزدىڭ ۇياڭ ۇستازىمىز باسىن سيپالاپ وتىرا بەردى. اۆتور: قاجىم ول كەزدە اكادەميك, بەيسەكەڭ قاتارداعى پروفەسسور عوي؟ مىرزاتاي: ءيا. كونفەرەنتسيالاردا, ءارتۇرلى جيىنداردا قاجىم جۇماليەۆ پرەزيديۋمدا, توردە, بەيسەكەڭ كوپپەن بىرگە زالدا وتىراتىن. قاجەكەڭنىڭ الدىندا «كازبەك» پاپيروسى تۇرادى. ماقتانى الادى دا پاپيروسىنا فيلتر جاسايدى. ءسويتىپ, شىلىمىن تارتىپ وتىراتىن شالقايىپ. «ا-ا, ول بەيسەنبايشىلاعان نارسە عوي» دەپ ىلعي بەيسەكەڭدى مۇقاتىپ سويلەيتىن. اۆتور: مىرزەكە, سىزدەر وقىعان بەيسە­كەڭنەن, كەزىندە, وزدەرىڭىزدەن كەيىنگى تولقىن – بىزدەر دە وقىعان ەدىك. بەيسەكەڭ شاعىنداۋ دەنەلى, شاشتارىن جاڭا, الدىنداعى ءوزىڭىز ايتقان تاتار عالىمى, دوسى ءامىر ءنادجىپ سياقتى قىسقا, تىك ەتىپ قوياتىن, ەشكىمگە, ەشقاشان داۋىس كوتەرىپ سويلەمەيتىن, لەكتسيالارىن ۇنەمى ءبىر سارىنمەن, ءبىر ماقاممەن وقيتىن ادام ەدى. تاۋمان اماندوسوۆ, تەمىربەك قوجاكەەۆ سياقتى ۇستازدارىمىزدان ستۋدەنتتەر ساقتانىڭقىراپ, ىعىڭقىراپ جۇرەتىن. ال بەيسەكەڭ ەشكىمگە زيانى جوق, جۇرتتىڭ بارىنە جاعىمدى, جاقسى كىسى ەدى. مىرزاتاي: بەيسەكەڭ كوپ بىلەتىن, بىراق سولاردىڭ ءبارىن شەشىلىپ, اقتارىپ ايتا بەرمەيتىن. لەكتسيا وقىعاندا تاقىرىپ شەڭبەرىنەن شىعىپ كەتپەيتىن. سوندا دا دەن قويىپ تىڭداعان ادامدارعا لەكتسيالارى وتە مازمۇندى بولاتىن. ءوزىم بايقاعان تاعى ءبىر قاسيەتىن ايتايىن. مەن بىلەتىن بەلگىلى دەگەن كىسىلەردىڭ بىرەۋى باسقالاردى قولداي وتىرىپ, ولارمەن ىنتىماقتاسا بەرمەيتىن. ال بەيسەكەڭ ەلدىڭ بارىمەن ىنتىماقتاس سەكىلدى كورىنگەنىمەن, ولاردىڭ ايتقان پىكىرلەرىنە ەرە بەرمەيتىن. كوپ سويلەمەيتىن, ماقتانبايتىن, كىسىنى ەڭبەگىنىڭ ماڭىزى مەن مانىنە قاراپ باعا­لايتىن. كوزگە ماقتامايتىن, ەشكىممەن بەت جىر­تىسىپ, ۇرسىسىپ تا جاتپايتىن. ءيى جۇمساق بولعانىمەن, ءداتى قاتتى ەدى. ءوز ۇستانى­مىنان, ءوز باعىتىنان قايتپايتىن. ۇندەمەي ءجۇرىپ-اق ۇيدەي ءىس بىتىرەتىن. بەيسە­­­كەڭنىڭ وسى قاسيەتىن مەن كەرەمەت جاقسى كوردىم. كىسىلىكتىڭ كەلىستى ءتۇرى دەپ باعالادىم. سونىمەن, جاڭاعى, الدىنداعى ايتقانىمداي, تالاي تالقىلاۋلاردان كەيىن, سول الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ تۇجىرىمى بىرتە-بىرتە ەلدىڭ ساناسىنا ءسىڭىپ, ادەبي ورتا قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى ارىدەن باستالادى دەيتىن پىكىرگە يلانا باستادى. ءدال سول كەزدە مەن بۇرىنعى كازگۋ, بۇگىنگى ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە تۇڭعىش رەت «ەجەلگى ادەبيەت» دەپ اتالاتىن كۋرستى نەگىزدەپ, جوعارى وقۋ مينيسترلىگىنە ونىڭ باعدارلاماسىن بەكىتتىرىپ, لەكتسيا وقي باس­تادىم. بەيسەكەڭ يدەياسىنىڭ العاشقى جەڭى­سى ەدى بۇل. تۇپتەپ كەلگەندە بۇل قازاق ادەبيە­تى تا­ريحىنىڭ دا داۋسىز جەڭىسى بولاتىن. اۆتور: مىرزەكە, ءسىز باعدارلامانى جازدىڭىز, جاسادىڭىز. ەندى ول ۋنيۆەرسيتەتتە قاي جىلدان باستاپ ءپان رەتىندە وقىتىلا باستادى؟ مىرزاتاي: 1969 جىلدان باستاپ الدى­­­مەن كازگۋ-دە, ودان سوڭ قازاقستانداعى بار­­لىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتى­لا باس­تادى. جەر-جەردە كادرلار سول باعدار­لا­­ما­مەن دايىندالا باستادى. الىگە دەيىن سولاي. بەيسەكەڭ مەنى بۇرىنىراقتا اسپيران­تۋراعا الىپ, كونە ءداۋىر ادەبيەتىن زەرتتەۋگە سالعان كەزىندە ايتقان, حرەستوماتيا شىعارۋ تۋرالى يدەياسى دا جۇزەگە استى. كازگۋ-ءدىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسى بەيسەكەڭنىڭ باسشىلىعىمەن مىڭ توعىز ءجۇز الپىس جەتىنشى جىلى «ەرتەدەگى ادەبيەت نۇسقالارى» دەپ اتالاتىن, ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتىنە ارنالعان تۇڭعىش وقۋلىق-حرەستوماتيا ازىرلەپ, باسپاعا ۇسىندى. ونىڭ اۆتورلارى – بەيسەنباي كەنجەباەۆ, حانعالي سۇيىنشاليەۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, مۇحتار ماعاۋين, قابيبوللا سىديقوۆ. ادەبيەتىمىزدىڭ ەجەلگى ءداۋىرىن مەن جازدىم, كىرىسپەسىن جازىستىم. الايدا, بۇل كىتاپتىڭ دا جولى بىردەن اشىلىپ كەتە قويماد