تاريح تاعىلىمىن دارىپتەيتىن بۇل قويىلىمنىڭ جەتىساي دراما تەاترى ساحناسىندا دۇنيەگە كەلۋى ايتۋلى وقيعا بولىپ سانالادى
«وتكەن تاريحىن بiلمەگەن ەلدiڭ بولاشاعى دا ب ۇلىڭعىر» دەپ ءجيى ايتىلىپ جاتادى. مەنiڭشە, مۇندا تەرەڭ فيلوسوفيالىق وي جاتىر. شىنىندا دا, تاۋەلسiز ەلiمiزدiڭ ۇلان-عايىر جەرiندە بiزگە دەيiن عۇمىر كەشكەن اتا-بابالار تاريحىنان بەيحابار بولۋ وسەر ەلدiڭ ۇرپاعىنا ءتان قاسيەت ەمەس. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزi دە «وتكەن تاريحىندا قازاق ءۇشiن ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق» دەگەن ەمەس پە ەدi? راسىندا دا, قازاقتىڭ ۇلىس بولىپ, جەكە ۇلت بولىپ قالىپتاسقان سوناۋ حIV-حV عاسىرلاردان باستالعان تاريحىنا جiتi زەر سالساڭىز ۇلتىمىز ۇيالاتىنداي ەشتەڭە جوق. قازاق ەش ۋاقىتتا وزگەنiڭ ەلi مەن جەرiنە باسقىنشىلىقپەن كوز الارتقان ەمەس, ۇرىس-كەرiستi, تiپتi جاۋگەرشiلiك زاماندارداعى سوعىستى دا ءبىرىنشى بولىپ باستاماعان. تەك تۋعان ەلi مەن جەرiن, ۇرپاعىن سىرتقى جاۋلاردان قورعاعان, ۇلى ماقساتتار جولىندا ايانباي كۇرەسكەن, پاتريوتيزمنiڭ, تۋعان جەرگە سۇيىسپەنشىلىكتىڭ جارقىن ۇلگiلەرiن عانا شەجىرەسىنە شەگەلەپ وتىرعان. مۇنى دالەلدەيتiن مىسالدار جەتكiلiكتi. ۇزاققا بارماي-اق قويالىق, مىسالى, مۇنان جەتپiس جىل بۇرىنعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا وتان ءۇشىن وت كەشكەن اعا-اپالارىمىزدىڭ ەرلىكتەرىن العا تارتساق تا كوپ جاعدايعا كوزىمىز جەتە تۇسەر ەدى. ارينە, ول كەزدەگى ەلدىك مۇددەدەن بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ الدىنداعى جارقىن يدەيالاردىڭ ءجون-جوسىعى مۇلدە بولەك ەكەنى تاعى ايان.
«بارلىعى مايدان ءۇشiن, بارلىعى جەڭiس ءۇشiن!» دەپ بولاشاققا ۇمiتپەن كوز تىككەن تىل ەڭبەككەرلەرi – قاراپايىم قازاق اۋىلدارى ءۇشiن دە سۇراپىل سوعىستىڭ تيگىزگەن زاردابى از ەمەس ەدى. سولاي بولا تۇرعانمەن ولاردىڭ جانى جاسىپ, جىگەرى قۇمعا كومىلمەدى, جۇدەپ-جاداعان تىرشىلىگىنە قاراماستان وندىرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن, تiپتi كيiمدەرiنە دەيiن مايدانعا جونەلتىپ جاتتى. سوعىس جىلدارىنداعى تىل ەڭبەككەرلەرiنiڭ جانقيارلىق ەڭبەگi تالاي روماندار مەن پوەمالاردىڭ, درامالىق شىعارمالاردىڭ, كوركەم فيلمدەردiڭ ارقاۋىنا اينالعانى ءوز الدىنا باياندالار تاريحي شەجىرە دەر ەدىك. بۇگىنگى ءبىزدىڭ اڭگىمەمىز سولاردىڭ بiرi ءھام بiرەگەيi – بەلگiلi جازۋشى-دراماتۋرگ, مەملەكەتتiك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى دۋلات يسابەكوۆتىڭ ەكi بولiمنەن تۇراتىن «تىنىشتىق كۇزەتشiسi» پسيحولوگيالىق دراماسى تۋرالى بولماق. ەڭ الدىمەن, ءون بويى پسيحولوگيالىق تارتىس پەن شيەلەنىسكە تولى شىعارمانى ءمىرزاشولدىڭ جەرۇيىعى سانالاتىن جەتiسايداعى ق.جانداربەكوۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترى ءساتتى قويا بiلگەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. رەجيسسەرi دە – وڭىرگە بەلگىلى ونەر مايتالمانى, كوپ جىلدار شانين اتىنداعى وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرi بولىپ جەمiستi ەڭبەك ەتكەن اسكەر قۇلدانوۆ اعامىز. سونىمەن... ءيا, سونىمەن «تىنىشتىق كۇزەتشiسiنiڭ» پرەمەراسىن ءبىر دەممەن تاماشالاپ شىقتىق. شىمىلدىق اشىلعاننان-اق سوناۋ 40-شى جىلدارداعى قازاق اۋىلدارىنىڭ كەسكiن-كەلبەتi بەينەلەندi. جۇپىنى اۋىل, جۇدىرىقتاي ويىن بالالارى مەن جانارلارى مۇڭ-قايعىعا تولى كارى-قۇرتاڭ قارەكەتى, ءبارى-ءبارى سول كەزەڭنىڭ كارتيناسىن كوز الدىڭىزعا تولىقتاي توسا قويادى. بiر توپ اۋىل بالالارى توپ-توپقا ءبولiنiپ ويناپ ءجۇر. بۇلاردىڭ قاسىنا تاياۋدا عانا سوعىستان اۋىر جارالانىپ ورالعان دەمەسiن كەلەدi. ويلارىندا ەشتەڭە جوق بالالار:
– دەمەسiن اعا, كەلiڭiز «سوعىس, سوعىس» ويىنىن وينايىق, – دەيدi.
– ءاي بالالار, ونداي ويىننىڭ نە قاجەتi بار, ونان دا باسقا ويىندى وينايىق تا, – دەيدi قاندى سوعىستان قابىرعاسى قايىسقان مايدانگەر العاشقىدا داعدارىپ. بىراق ويىن بالالارى كەۋدەسىندەگى جاۋعا دەگەن وشپەندىلىكتىڭ ءورتىن سوزبەن ءسوندىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. كوپ تۇرماي دەمەسiن دە ويىنعا قوسىلا جونەلەدi. بiراق سالدەن سوڭ جارالى ساربازدىڭ سوعىستا كورگەن نەبiر قايعى-قاسiرەتi كوز الدىنان تىزبەكتەلىپ وتە باستايدى. ەسكى دەرتى قايتا مەڭدەپ, اۋرۋى ۋشىعادى. ونىڭ كوزiنە اۋىل بالالارىنىڭ بارلىعى فاشيست بولىپ كورiنەدi. «فاشيستەر, ءبارiڭدi اتامىن, قىرامىن» دەگەن ول ءتىپتى بiرiن مايىپ ەتۋگە شاق قالادى. بۇل بار-جوعى قىرىق تۇتiننەن تۇراتىن شاعىن اۋىلعا لەزدە-اق تارايدى. ونسىز دا بۇرىن ونى «جىندى, ەسi اۋىسقان» دەپ زارە-قۇتى قالماي جۇرگەن اۋىلداستارى: «دەمەسiندi اۋىلدان الاستاتايىق, جىندىحاناعا وتكىزەيىك» دەپ شۋلاسادى. بۇلاردى اۋىلدىق كەڭەستiڭ ءتورايىمى ارداق تا قولدايدى.
– راسىندا دا, وسى دەمەسiن بارلىعىمىزدىڭ زارە-قۇتىمىزدى قاشىرىپ-اق بiتتi. انەۋكۇنi اۋىلدىڭ بiر كەمپiرi مەن شالىن ەسەككە بايلاپ قىرعا ايداپ جiبەرگەنiنەن بiر كەلiننiڭ بالاسىن تاستاپ قويعانى اناۋ, بالالاردىڭ جۇرەگi شايلىعىپ قورقاتىنى مىناۋ. ەندەشە, اۋدانمەن كەلiسiپ ونى جىندىحاناعا جiبەرگەننەن بولەك شارامىز جوق, – دەگەن ارداقتىڭ ءسوزiن ءۇنسiز تىڭداپ وتىرعان كولحوز توراعاسى ورمانتاي عانا بۇل بايلامعا ءۇزiلدi-كەسiلدi قارسى شىعادى.
– ونى قيمايمىن, – دەگەن ورمانتاي ونىڭ اكەسiنiڭ كوزiن كورگەنiن, دەمەسiندi ولەرiنiڭ الدىندا بۇعان امانات ەتiپ تاپسىرعانىن دا اۋىلداستارىنا ايتىپ بەرەدi.
...اۋىلدىڭ تۇرعىندارى تۇگەلدەي كۇنiمەن ماقتا جيناپ, كەشكiسiن ونىڭ شيتiن تازالاۋمەن اينالىسادى. ءۇش ايەل سوعىستاعى جارلارىنان قارا قاعاز كەلiپ سىڭسىپ جىلاپ وتىر. جەلتوقساننىڭ قارلى ىزعارى باسىلار ەمەس.
بiر كەزدە اۋدان ورتالىعىنا اتتى اربامەن ءسۇت تاپسىرۋعا كەتكەن زەينەپتi ۇرى-قارىلاردىڭ توناعانى تۋرالى سۋىق حابار جەتەدى.
زەينەپتiڭ ءولi-تiرiسi ءالi بەلگiسiز, – دەگەن كولحوز باستىعى اۋىلداستارىن سابىرعا شاقىرادى.
ساحنادا – تاعى دا سول دەمەسiن. بەت-الپەتi ادام شوشىرلىق, قولىندا مىلتىعى بار. «سوعىس مەنi اتتى, ەندi مەن سوعىستى اتامىن» دەگەن ول بiر-ەكi رەت مىلتىقتىڭ شۇرىپپەسىن باسىپ ۇلگەرەدى. بالا-شاعا, كەمپiر-شال ۋ-دا, شۋ, بارلىعى دەمەسiننىڭ ءاربىر قيمىل-ارەكەتىنەن جۇرەكتەرى ۇشىپ, ۇرەيلەنە ۇركەدى.
– مەنi سوعىسقا جiبەرiڭدەر! – دەگەن دەمەسiن دورباسىنداعى وقتارىن ساناي باستايدى.
– دەمەسiن, – دەيدi ورمانتاي, سەن وسىندا كەرەكسiڭ. اۋىلدى كۇزەتەسiڭ, ۇرى-قارىلاردان قورعايسىڭ.
– ماعان وندا ات پەن شانا بەر! – دەيدi ول.
– مەنiڭ اتىم مەن شانامدى ال, مەن جاياۋ جۇرە تۇرامىن, – دەيدi كولحوز توراعاسى.
– جىندىعا ات بەر, شانا بەر, بiر دوربا وق بەر. بۇل ديۆەرسيا! – دەپ اشۋلانعان اۋىلدىق كەڭەستiڭ ءتورايىمى ارداقتى ورمانتاي سابىرعا شاقىرىپ, ايەل كiسiگە قاتىگەزدiكتiڭ جاراسپايتىنىن ايتادى.
كولحوز توراعاسى مەن اۋىلداستارىنىڭ سەنiمiنە يە بولعان كەشەگi جاۋىنگەر دەمەسiننiڭ بويىندا جاۋاپكەرشiلiك, اۋىلداستارىن قورعاۋعا دەگەن ىنتا-جiگەر پايدا بولادى. ول قىسى-جازى, كۇنى-ءتۇنى قولىنا مىلتىعىن الىپ, اۋىلدى كۇزەتەدى. بiر قىزىعى, دەمەسiن تىنىشتىق كۇزەتشiسi بولعان كۇننەن-اق اۋىلداعى ءتورت تۇلiك مالعا ۇرى-قارىنىڭ سالعان ويرانى ساپ تىيىلادى. تiپتi, اۋدان ورتالىعىنا ات اربامەن ءسۇت تاپسىرۋعا بارا جاتقان زەينەپتi توناپ, بوراندى تۇندە ونىڭ ولiمiنە سەبەپشi بولعان ءۇش ۇرى دا دەمەسiننەن قاشىپ قۇتىلا المايدى. وسى ارادا كورەرمەننiڭ ەزۋiنە كۇلكi ۇيiرەتiن شاعىن كومەديالىق كورiنiس تە درامانىڭ ءباسiن ارتتىرماسا, ەش كەمiتپەيدى. كولحوزشىلاردىڭ مەملەكەتكە ماقتا تاپسىرۋ جوسپارىن اسىرا ورىنداۋ قۇرمەتىنە جانە جاڭا جىل مەرەكەسiمەن قۇتتىقتاۋعا كەلگەن اۋداندىق ۋاكiلدiڭ قىز-قىرقىنعا قىرىندايمىن دەپ ءجۇرiپ اۋىلدان تۇندەلەتiپ شىققانى, ونىڭ جولشىباي «تۇنگi كۇزەتشi» – دەمەسiننiڭ قولىنا ءتۇسiپ قورقىنىشتان دiر-دiر قاققان ءتۇر-سيپاتى ونەرسۇيەر قاۋىمدى كۇلكiگە قارق ەتتi. كەشەگi «جىندى, ەسi اۋىسقان» مايدانگەر تۋعان اۋىلىن وسىلايشا ۇرى-قارى مەن ويى بۇزىق قورقاۋلاردان قورعاي بiلدi. بiر اتتەگەن-ايى, درامانىڭ شارىقتاۋ شەگi, ءتۇيىنى دەۋگە دە بولار, بايلاۋدان سىتىلىپ قاشىپ كەتكەن ۇرىلاردىڭ بiرi دەمەسiندi قاپيادا اتىپ ولتiرەدi. ءۇش-ءتورت رەت وق تيiپ جارالى بولعان دەمەسiن اقتىق دەمi تاۋسىلعانشا اۋىلىن قورعاپ وتەدى. ونىڭ سپەكتاكلدiڭ سوڭىندا اۋىلدىڭ ۇستiندە ەسكەرتكiش سەكiلدi ورنىققان بەينەسi دە دەمەسiننiڭ شىنايى كەلبەتىن بارىنشا اشا تۇسەدi. شىعارماداعى اۋىل تۇرعىندارىمەن قاتار زالدا وتىرعان كورەرمەندەر دە باستى كەيiپكەر – دەمەسiننiڭ كوز جۇمباۋىن تiلەيتىنى سەزىلەدى. بiراق ءومiردىڭ اتى – ءومىر, وندا قاشاندا اق پەن قارا, جاقسىلىق پەن ز ۇلىمدىق قوسا قابات ءجۇرۋى زاڭدىلىق. الايدا, سپەكتاكل تۇيىنىنە قاراماستان دۋلات يسابەكوۆتiڭ درامالىق شىعارماسى وسىلاردىڭ اراجiگiن اجىراتا وتىرىپ, كەيiپكەرلەرiن وپتيميست بولۋعا ۇندەيدi. قانقۇيلى سوعىس اياقتالادى, ەلدە بەيبiتشiلiك ورنايدى, جاڭا ءومىر, جاڭا تىرشىلىك تاڭى اتادى.
جالپى, باقىت سرايىلوۆ باسشىلىق ەتەتiن تەاتردىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمى قاتىسۋىمەن قويىلعان رەجيسسەر اسكەر قۇلدانوۆ اعامىزدىڭ بۇل سپەكتاكلى قازىرگى تاڭدا نەسىمەن ۇتىمدى, نەسىمەن قۇندى دەسەك, الدىمەن ساحنالىق تۋىندى تاقىرىبىنىڭ ەسكىرمەيتىنىن, ەرلىككە, ادامگەرشىلىككە ءزارۋ قوعامنىڭ رۋحاني مۇددەسىنە ول قاي جاعىنان دا دۇرىس جاۋاپ بەرە الاتىنىن العا تارتقانىمىز ابزال. بارشاعا بەلگiلi, بيىل ۇلى جەڭىسكە 70 جىل تولادى. وكىنىشكە قاراي, ەكiنشi دۇنيەجۇزiلiك سوعىس تۋرالى «بۇل ءوزi ماعىناسىز سوعىس بولدى. سوندىقتان دا, ونى دارiپتەي بەرمەۋ كەرەك» دەگەن سيپاتتاعى كەيبىر كەراعار وي-پiكiرلەردiڭ ارامىزدان ارا-تۇرا قىلاڭ بەرىپ قالىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. تاريح پەن تاعدىر تاڭدالمايدى. جانە ونىڭ ءىزى ەشقاشان زامانا جاۋىنىمەن ءبىرجولا شايىلىپ كەتپەيدى. تاريحقا دەگەن, وتكەن ەرلىككە دەگەن تاعىلىم وسىلاي وي تۇيدىرەدى. سول سياقتى, 40-شى جىلدارعى سۇراپىل سوعىس تا قازاقتىڭ جاۋىنگەر ۇل-قىزدارىنىڭ بويىنداعى اتا-بابالار قانىمەن قالىپتاسقان باتىرلىق پەن قايتپاس قايسارلىقتىڭ, قاھارماندىقتىڭ ۇلگiسi مولىنان ساقتالىپ قالعانىن كورسەتتi. مۇنى ءوز باعىتىمىزعا, ءتول ماقساتىمىزعا وراي دۇرىس پايدالانا ءبىلۋ ورتاق مۇددەمىزگە اينالۋعا ءتيىس. اسىرەسە, كەيىنگى جاستاردىڭ ءتالىم-تاربيەسى ءۇشىن ونىڭ ءاربىر سۇرلەۋى, ءيىرىمى ۇلكەن ساباق بولىپ سانالادى. دۋلات اعانىڭ «تىنىشتىق كۇزەتشiسi» سپەكتاكلىن تاماشالاعان ادامنىڭ ساناسىن سول كەزەڭدەر سۋرەتىنىڭ تەز باۋراپ الىپ كەتەتىنى سودان بولسا كەرەك.
تەاتر ارتىستەرى ق.قاسىمبەكوۆ (دەمەسiن), ب.قالداربەكوۆا (ارداق), ب.ايداروۆ (ورمانتاي), ب.پايىزوۆا (حاديشا), م.قاپپاروۆا (پەريزات), ب.قازىبەكوۆ (وكiل), قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرi ۇ.بازارباەۆا (زەينەپ) جانە باسقالار ءوز كەيىپكەرلەرىنىڭ پسيحولوگيالىق مىنەز-قۇلقىن شىنايى بەينەلەۋدە بارىن سالا ويناعاندارى بايقالىپ تۇردى. مۇنى زال تولى كورەرمەننiڭ ەكى ساعات بويى ورىندارىنان تاپجىلماي وتىرىپ تاماشالاعانى-اق دالەلدەيدى.
ورايى كەلگەندە سپەكتاكلدiڭ قويۋشى-رەجيسسەرi اسكەر قۇلدانوۆقا: «سiزدiڭ كوبiنە دۋلات يسابەكوۆتىڭ دراماتۋرگياسىنا دەن قويۋىڭىزدىڭ سەبەبى نەدە؟» دەپ سۇراق قويىپ ۇلگەردىك. ول:
– مۇندا تۇرعان ەشقانداي سىر جوق. ويتكەنى, ونىڭ شىعارمالارىنان زامانداستار كەلبەتىن بوياماسىز كورە الاسىز. مەن ولارمەن كۇنبە-كۇن ءوزىمدى كەزدەسىپ, تىعىز ارالاسىپ, سىرلاسىپ ءجۇرگەن جانداي سەزىنەمىن. ومىرگە ءتان تىرشىلىكتىڭ بۇكىل قىزىعى مەن شىجىعى وسىندا الدىڭنان شىعا بەرگەندە, مۇنداي تۋىندىدان ەشقانداي سۋرەتكەردىڭ تىس قالا الماسى انىق. مىنە, وسى رەتتەن دۋلات اعانىڭ دراماتۋرگياسىنان, شىعارمالارىنان قاشاندا دالانىڭ, اۋىلدىڭ يسi اڭقىپ تۇرادى. اۋىلدى, اۋىل ادامدارىنىڭ جان-دۇنيەسىنە ءۇڭىلۋ, زەرتتەۋ, بەينەلەۋ تابيعاتىما, جانىما ەتەنە جاقىن, – دەپ جاۋاپ بەردى.
وسى ارادا ساحنانى بەزەندiرگەن تەاتردىڭ قويۋشى-سۋرەتشiسi, قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرi, «ەڭلiكگۇل» سىيلىعىنىڭ لاۋرەتى توعايبەك بايداربەكوۆتىڭ اتىنا دا جىلى لەبiز ءبiلدiرىپ قويۋدىڭ ارتىقتىعى جوق. ونىڭ ساحنانى تاقىرىپقا ساي شەبەر بەزەندiرۋi (اۋىلدىڭ قىسقى كەلبەتى مەن سوعىس جاڭعىرىعىن نانىمدى ەتiپ كورسەتۋi جاعىنان) «تىنىشتىق كۇزەتشiسiنiڭ» كورەرمەن جۇرەگiنە تۋرا جول تارتۋىنا سەپتiگiن تيگiزدi. جالپى, دراما كورەرمەنگە ۇلكەن وي سالۋىمەن قىمبات. مىسالى, ءبىر سپەكتاكلدەن جۇرتتىڭ جۇپار اۋا جۇتقانداي كوڭىل كۇيى سەرگىپ قالسا, ال ەندى تاعى بىرىنەن جان دۇنيەسى بايىپ, ويعا ازىق تاباتىنى تاعى اقيقات. وسىنىڭ قازىر العاشقىسىنا قاراعاندا, ەكىنشىسى وتە سيرەك كەزدەسەتىن قاسيەت. جەتىساي دراما تەاترىنىڭ ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىق تورقالى تويىنا وسىنداي تىڭ تۋىندىنى تارتۋ ەتىپ وتىرۋىنىڭ ءوزى كەشەگى وتتى جىلدار قاھارماندارىنا تۇرعىزىلعان مىرزاشولدەگى رۋحاني ەسكەرتكىش دەپ ەسەپتەر ەدىك. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى كلاسسيك جازۋشىسى م.اۋەزوۆ: «تەاتر – بiزدiڭ iشكi دۇنيەمiزگە, جان دۇنيەمiزگە اسەر ەتiپ, ادامدىق قالپىمىزدى تاربيەلەيدi» دەگەن ەكەن. مىنا سپەكتاكلدى سونداي ءتالىمى مەن تاربيەسى جوعارى قويىلىم دەپ قابىلدادىق.
ءابدالiم تIلەۋبەكوۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسi.