ەلىمىز بىرنەشە باعىت ارقىلى مۇناي تاسىمالدايدى. سونىڭ نەگىزگىسى جانە الەۋەتتىسى – كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى, ياعني كتك. ەكسپورتقا شىعاراتىن مۇنايىمىزدىڭ 80 پايىزى كتك-مەن تاسىمالدانادى. 13-14 پايىزى اتىراۋ – سامارا باعىتى ارقىلى جىبەرىلەدى. ودان قالعانى اقتاۋ ارقىلى كەتەدى – ماحاچكالاعا نەمەسە باكۋ – تبيليسي – جەيحان (بتج) جانە باكۋ – سۋپسا باعىتىمەن. ودان ارتىلعان مۇناي قىتاي باعىتىنا قاراي جونەلتىلەدى. بىلتىر ءبىز بتج قۇبىرى ارقىلى 1 ملن 200 مىڭ توننا مۇناي تيەپ جىبەردىك. وسى جىلى بۇل كورسەتكىشتى 2 ملن 200 مىڭ تونناعا دەيىن كوتەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. باستاپقى مۇمكىندىك 1 ملن 400 مىڭ توننا بولسا, جالپى, 50 پايىزعا ارتتىردى دەپ جاتىر. بۇل دەگەنىمىز 700 توننا قوسىلدى دەگەندى بىلدىرەدى. ءبىز 70 ملن توننا كولەمىندە مۇنايدى ەكسپورتقا شىعاراتىن بولساق, سونىڭ تەك نەگە 1,5 نەمەسە 2 ملن تونناسىن عانا بتج ارقىلى جىبەرەمىز؟ بىرىنشىدەن, بتج ۇزاق ۋاقىتتى الادى, ەكىنشىدەن, قىمباتقا تۇسەدى.
نەگىزى بتج-نىڭ ءتاريفى قىمبات ەمەس, تونناسىنا 24 دوللار عانا الادى. كتك تونناسىنا 38 دوللار الادى. بتج-نى قىمبات ەتىپ تۇرعان – كەز كەلگەن كەن ورنىنان اقتاۋعا دەيىن مۇناي جەتكىزۋدىڭ اۋرەسى. تەڭىزدەن شىققان مۇنايدى تسيستەرناعا قۇيىپ, اقتاۋعا دەيىن تەمىرجولمەن جەتكىزەدى. ءار تسيستەرنانىڭ سىيىمدىلىعى – 60 توننا. 1 ملن توننا مۇنايدى اقتاۋعا اپارۋ ءۇشىن 20 مىڭ ۆاگون قاجەت بولادى ەكەن. ال قازاقستاندا ۆاگون تاپشى. ەكىنشىدەن, جول مۇمكىندىگى دە شەكتەۋلى – اقتاۋعا دەيىن باراتىن جول تەك ءبىر باعىتتا. ءار ستانسا سايىن ەكىنشى باعىتتا كەلە جاتقان پويىزدى كۇتۋ كەرەك بولادى. بۇل جاعداي جەتكىزۋ مۇمكىندىگىن اجەپتاۋىر باياۋلاتىپ تاستايدى, ناتيجەسىندە تەڭىزدەن اقتاۋعا مۇناي تاسىمالداۋ ەكى اپتاعا سوزىلادى. اقتاۋعا جەتكەننەن كەيىن مۇناي ارنايى قويمالارعا اپارىلادى. ارينە, ول جەردە ورىن بولسا. كەيدە بوس ورىن بولماي قالادى.
كەيىن مۇنايدى ساقتايتىن جەردەن مۇناي تانكەرگە قۇيىلادى. تانكەرگە قاراي اعىزاتىن كۇشى دە, قابىلداپ الاتىن تانكەر دە ساناۋلى. قويماداعى بوس ورىن دا, تانكەر سانى دا جەتكىلىكتى بولدى دەگەننىڭ وزىندە, قويمادا ساقتاۋ دا, سوسىن ونى تانكەرگە تيەۋ دە ءبارىبىر كوپ ۋاقىتتى الىپ كەتەدى. سوسىن تانكەر مۇنايدى باكۋگە الىپ بارادى. وسىنىڭ ءبارىنىڭ شىعىنى 100 دوللاردان (تونناسىنا) اسىپ كەتەدى. وعان 24 دوللار ءتاريفتى قوسساڭىز, شىعىن 120-130 دوللار بولادى. سوندا كتك دەگەنىڭىز 3-4 ەسە ارزان بولىپ قالادى.
بۇل تۇيتكىلدى تارقاتۋدىڭ جالعىز جولى – تەڭىز كەن ورنىنان اقتاۋعا دەيىن مۇناي قۇبىرىن سالۋ. نەگىزى, بۇل اڭگىمە 2003 جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتىر. ءتىپتى كەزىندە جوبالىق قۇجاتتار دا جاسالدى. الايدا جوبا 2010-2020 جىلدار ارالىعىندا ول توقتاتىلدى. ويتكەنى كتك كەڭەيتىلەتىن بولدى. قۇبىر باستاپقىدا 28 ملن توننا تاسىمالداسا, 2018 جىلى قۋاتتىلىعى 67 ملن تونناعا جەتتى, قازىر 83 ملن تونناعا دەيىن تاسىمالدايدى. قازاقستاننىڭ ماكسيمۋم ەكسپورتتىق مۇمكىندىگى – 70 ملن توننا. ياعني ءبىز ءبارىبىر كتك-نى تولتىرا المايمىز. سوندا وعان بالاما مارشرۋت ىزدەۋدىڭ قاجەتتىلىگى دە بولماي قالادى. مەنىڭشە, كتك – قازاقستاندى كەزىندە بتج-دان الشاقتاتۋ ءۇشىن جاسالعان ماقساتتى جوبا. بىلاي قاراساڭىز, ءبارى دۇرىس – ءبىز ارزان ءارى قىسقا مارشرۋتپەن مۇنايىمىزدى ساتىپ, پايداعا كەنەلىپ وتىرمىز. سونىڭ ەسەسىنە تولىقتاي ترانزيتتىك تاۋەلدىلىككە ءتۇسىپ قالدىق.
تەڭىزدەن اقتاۋعا دەيىن مۇناي قۇبىرىن سالعاننىڭ وزىندە وعان كەمى 4-5 ملرد دوللار اقشا قاجەت بولادى. بۇل جەردە ەكى سۇراق تۋىندايدى: ونى كىم سالادى جانە ول قۇبىرعا مۇنايدى كىم ايدايدى؟ سەبەبى تەڭىز دە, قاشاعان دا, قاراشىعاناق تا مۇنايىن كتك-عا جىبەرىپ وتىر. ولار تەك كتك تۇبەگەيلى توقتاپ قالعان كەزدە عانا قوزعالىپ, باسقا امال ىزدەي باستايتىن سياقتى. ءارى ول قۇبىردى سالۋعا ءتۇرلى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك بارەرلەر كەدەرگى كەلتىرەدى. ولاردى شەشىپ الماي, قۇبىر سالۋ مۇمكىن ەمەس.
ازەربايجاندا جىل ساناپ مۇناي ءوندىرىسى تومەندەپ جاتىر. 2010 جىلدارى 50 ملن توننا مۇناي وندىرىلگەن بولسا (كۇنىنە – 1 ملن باررەل), قازىرگى جىلدىق ءوندىرىس دەڭگەيى 30 ملن توننادان تومەن. بتج جىلىنا 60 ملن توننا مۇنايدى ەركىن تاسىمالداۋعا قاۋقارلى. تەك ءوندىرىستىڭ ازدىعىنان قۇبىر جەلىسىنىڭ جارتىسىنان كوبى پايدالانىلماي, بوس تۇر. سول سەبەپتى, وزىنە سالىنعان ينۆەستيتسيانى دا ءالى اقتاعان جوق. ال كتك بولسا ينۆەستيتسيانى تولىق وتەدى, قازىر تەك ديۆيدەند بەرىپ جاتىر. ونىڭ پايداعا شىعاتىن سەبەبى – كتك تولىق قۋاتتىلىقپەن قولدانىلادى.
تاپ قازىر قازاقستاننان باسقا ەشبىر ەل بتج-نى مۇنايمەن تولتىرىپ بەرە المايدى. تۇرىكمەنستاندا مۇناي وتە از. گرۋزيا مەن ارمەنيادا مۇناي جوق. رەسەي ونسىز دا مۇنايىن بۇل باعىتپەن تاسىمالدامايدى. قازاقستان ەندى بوس جاتقان بتج-عا كوز تىكتى, دەگەنمەن ول ارقىلى تاسىمالداۋ شىعىنىن ازايتۋ شارالارىن جاسامايىنشا, جاقىن ارادا ۇلكەن كولەم جونەلتە المايمىز. سوندىقتان كتك – وڭتايلى باعىت جانە ەڭ ۇلكەن تاۋەكەل بولىپ قالا بەرەدى.