جاھاننىڭ الەۋمەتتىك دامۋ يندەكسى

The Social Progress Imperative – 2012 جىلى قۇرىلعان امەري­كالىق ساراپتامالىق تالداۋ ور­تا­لىعى, جاھانداعى الەۋمەت­تىك دامۋ ماسەلەلەرىن زەرتتەيدى. ۇيىمنىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ جوبا­سى – الەم ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك دامۋى مەن قوعامدىق ءال-اۋقاتى بويىنشا جەتىستىكتەرىن ولشەي­تىن «الەۋمەتتىك دامۋ پروگرەسى يندەكسى». 2012 جىلدان بەرى جىل سايىن شىعىپ كەلە جاتقان بۇل ەسەپتىڭ بيىلعى شىعارىلى­­مىن­دا 170 ەلدەگى 13 جىلدىق (2011-2023) الەۋمەتتىك دامۋ دەرەك­تەرى بويىنشا تالداۋ جۇرگىزىل­گەن. ەسەپتە دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم, قاۋىپسىزدىك, ادام قۇقىعى, ينكليۋزيۆتى قوعام, جەتىلدىرىل­گەن ءبىلىم بەرۋ, تازا اۋىزسۋمەن قامتۋ, تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ سىندى كورسەتكىشتەرگە باعا بەرىلگەن.

ماماندار تالداۋ نەگىزىندە العاش رەت الەۋمەتتىك دامۋ پروگ­رەسىنىڭ جاھاندىق قۇلدىراۋى باي­قالعانىن اتاپ وتكەن. زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا 61 ەل ەلەۋلى ساتسىزدىك­تەر­دى باستان كەشىرسە, 77 ەل توقى­راۋ ۇستىندە. تەك 32 مەملەكەت بەل­گىلى ءبىر پروگرەسس دەڭگەيىنە قول جەتكىزگەن. دەمەك الەمدەگى ءاربىر بەس ادامنىڭ تورتەۋى الەۋ­مەتتىك توقىراۋ ۇستىندەگى مەم­لەكەتتە تۇرادى. زەرتتەۋ بو­يىنشا نەگىزىنەن دەنساۋلىق ساق­تاۋ, ادام قۇقىعى جانە ءوز ويىن ەركىن ءبىلدى­رۋى, اقپارات پەن كوم­مۋنيكاتسياعا قولجەتىمدىلىك كورسەتكىشتەرىنەن قۇلدىراۋ بايقالعان.

الەمدىك الەۋمەتتىك دامۋ پروگرەسى يندەكسى 2022 جىلدان 2023 جىلعا دەيىن 0,31 ۇپايعا تومەندەگەن. بۇل كورسەتكىش, دەن­ساۋلىق سالاسىنىڭ جاعدايى (-1,7 ۇپاي), اقپارات پەن بايلانىس­قا قولجەتىمدىلىك (-2,2) جانە ادام قۇقىعىنىڭ (-0,51) تومەندەۋىنە بايلانىستى ورىن الىپ وتىر. كوبىنە COVID-19 پاندەمياسى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ نا­شارلاۋىنا ىقپال ەتىپ, ال ءباس­پاسوز بوستاندىعىنىڭ شەكتە­لۋى اقپاراتقا قول جەتكىزۋگە تەرىس اسەر ەتكەن.

دانيا 2024 جىلعى الەۋمەتتىك دامۋ يندەكسى بويىنشا 90,38 ۇپايمەن ءبىرىنشى ورىندا تۇر. العاشقى ۇشتىككە الەۋمەتتىك جاع­­دايى دامىعان نورۆەگيا مەن فينليانديا مەملەكەتى ەنگەن. ەسەپتە كورسەتىلگەن ەلدەر ىشىندە لاتۆيا, بولگاريا, چەرنوگوريا, مالايزيا جانە گرۋزيادا جىل سايىنعى پروگرەسس بايقالعان.

الەۋمەتتىك دامۋ پروگرەسى ين­دەكسىندە قازاقستان 69,73 ۇپاي­مەن 63-ورىندا تۇر. وتكەن جىل­دارمەن سالىستىرعاندا ەلىمىزدىڭ كورسەت­كىشى كوپ وزگەرىسكە ۇشىراي قوي­ماعان. دەگەنمەن 2022 جىلعى يندەكس قورىتىندىسىمەن سالىس­تىرعاندا 2 ساتىعا كوتەرىلگەن.

بارلىق G7 ەلدەرىندە, ونىڭ ىشىندە, اقش, فرانتسيا جانە كانا­دا­دا الەۋمەتتىك پروگرەس­تىڭ نا­شارلاۋى بايقالعان. اتاپ ايت­قاندا, قاۋىپسىزدىك, دەنساۋ­لىق ساق­تاۋ جانە قۇقىق ماسەلەلەرى­مەن بەتپە-بەت كەلگەن اقش 29-ورىنعا تومەندەدى. تۇراقتى ەكو­­نوميكالىق وسۋگە قاراماس­­تان, امەري­كالىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاع­دايى 13 جىل بۇرىنعىدان دا نا­شارلاعان. اقش-تىڭ ۇل­كەن وسال تۇستارىنىڭ ءبىرى – قا­ۋىپسىزدىك. بۇل كورسەتكىش بو­يىن­شا الەمدە قازاقستان, تۇر­كيا جانە ساۋد ارابياسىنان كە­­­يىن­گى 70-ورىندا. ال ادام قۇ­قى­­عى بويىنشا الەمدە 51-ورىن­­عا تۇراقتاعان. 2011 جىل­­دان بەرى ۇلىبريتانياداعى الەۋ­­مەت­تىك پروگرەستىڭ ناشارلاۋى­­نا نەگى­زىنەن قۇقىق پەن ينكليۋ­زيا­نىڭ تومەندەۋى سەبەپ بولعان.

سوڭعى 13 جىلدا كورسەت­كىش­تەرى ايتارلىقتاي جاقسار­عا­نىمەن تابىسى تومەن وڭتۇستىك ساحاراداعى افريكا ەلدەرىنىڭ رەيتينگى ءالى دە ايتارلىقتاي كو­تەرىلە قويماعانىن بايقاي­مىز. وعان باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى افريكا مەملەكەتتەرىندەگى كەدەي­شىلىك كورسەتكىشىنىڭ جوعا­رى بولۋى. جاھاندىق دەڭگەيدە ولار­دىڭ قاتارىنا ساياسي تۇراق­سىز نيگەر, سومالي, يەمەن, وڭتۇستىك سۋدان, اۋعانستان جانە كونگو سياقتى مەملەكەتتەر جاتادى. 2024 جىلعى يندەكس بويىنشا سوڭعى ورىندا وڭتۇستىك سۋدان (25,93 ۇپاي) مەملەكەتى ورنالاستى. ەگەر الەمدى ءبىر مەملەكەت رەتىندە قا­راس­تىراتىن بولساق, الەۋمەتتىك دامۋ پروگرەسى يندەكسى بويىنشا ول بوليۆيا مەن ازەربايجان اراسىندا ورنالاسقان ەل بولار ەدى. ورتاشا العاندا, الەمدە تۇر­عىن ءۇي, سۋ جانە سانيتاريا بو­يىنشا ەڭ جوعارى ۇپايلار بار بولسا, جەتىلدىرىلگەن جوعارى ءبىلىم مەن قورشاعان ورتا ساپاسى باعىتىندا الەم ەڭ ناشار كور­سەتكىشتەرگە يە.

الەۋمەتتىك دامۋ پروگرەسى ينديكاتورلارىندا سوڭعى اسكە­ري قاقتىعىستارعا بايلانىستى تولىق كورسەتىلمەگەن باتىس جاعا­لاۋ مەن گازا, يزرايل نەمەسە ۋكراينا سىندى ەلدەر بارىن ەس­كەرۋ قاجەت.

ماريا جىلقىشيەۆا,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى