مىرجاقىپتىڭ بەيمالىم سۋرەتى

بۇگىن ءبىز الاش قايرات­كەر­لەرىنىڭ ءبىرى, اسا تالانتتى اقىن مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ بەي­مالىم سۋرەتى حاقىندا سوي­لە­مەكپىز. بۇل سۋرەت 1967 جىلى نيۋ-يورك, لوندون قالا­لارىندا قاتار باسىلعان «ور­تا­لىق ازيا رەسەي وتارىندا» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە جا­رىق كورگەن. امەريكا تاريحشىسى ەدۆارد ءالۆورزدىڭ رەداكتسياسىمەن وقىرمانعا ۇسى­نىلعان بۇل عىلىمي جي­ناق­تا ورتالىق ازياداعى حالىق­تار­دىڭ جالپى جاعدايى, ءتىلى, ادەبيەتى, الەۋمەتتىك جانە قوعامدىق تۇيتكىلدەر, وتار­لىق ءداۋىر جاعدايى سياقتى ما­ڭىزدى ماسەلەلەردى ءسوز ەتەدى.  وسى جيناقتىڭ بەل ورتا­سىنداعى «قۇبىلمالى زيات­كەرلىك جانە ادەبي ساۋات­تى­لىق» اتتى ماقالادا مىناداي سويلەمدەر بار. «قازاق ۇلت­شىلدارىنان قۇرالعان «الاش­وردا» پارتياسىنىڭ نە­گى­زىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, قازاق وقۋ-اعارتۋ كوميسسارى مىندەتىن اتقارعان احمەت باي­تۇرسىن ۇلى شىن مانىندە ما­ڭىز­دى ساياسي قايراتكەر بولا ءبىلدى, ال مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ونى كوپتەگەن ءىس-ارەكەتتە وزىنە ۇلگى تۇتتى». قازاق زيا­لى­لا­رىنىڭ اۋىزبىرشىلىگى مەن تالانتى تۋرالى وسىلاي باعا بەرۋدىڭ ءوزى ادىلەتتى كوزقاراس دەسەك, ارتىق بولماس. اۆتور وسى تۇستا مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ بۇرىن جاريالانباعان ءبىر سۋرەتىن قوسادى. سۋرەت استىنا «مىرجاقىپ دۋلات ۇلى (سول جاقتا) قازاق رەفورماتورى, جاقىن دوسى احمەت ۆالي يب­راحيموعلىنىڭ قولىن قى­­سىپ تۇر, پەتروپاۆل, 1906 جىل» دەگەن تۇسىنىكتەمە بەرىپ, «ازامات التايدىڭ مۇراعاتىنان الىندى» دەگەن سىلتەمە بەرەدى.

قازاقى ويۋى بار تەكەمەت ۇس­تىندە وتىرعان قوس زيالىنىڭ بۇل قۇندى سۋرەتى وتكەن عاسىرداعى ورتالىق ازياداعى زيالىلاردىڭ شىنايى بەينەسىن كورسەتىپ تۇر. تۋعان ەلىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن قو­لى­نان كەلگەننىڭ ءبارىن ىستەۋگە پەيىل اقىننىڭ جيىرما ءبىر جاس­تاعى كەلبەتى مۇراتى ايقىن, ءۇمىتى بەكەم, كوزقاراسى انىق ەكەنىن ايشىقتاعانداي. باتىس عالىمدارى, اسىرەسە امەريكا زەرتتەۋشىلەرى الەمدەگى الۋان ءتۇر­لى وركەنيەتتىڭ ءتۇپ-تامىرىن, حالىقتاردىڭ, تايپالاردىڭ تەگىن زەرتتەگەندى جانى قالاي­تى­نى شىندىق. سول ءۇشىن دە ولار­دىڭ كوبى ەجەلگى حالىقتار تۋرالى توم-توم كىتاپتار جازىپ, ىرگەلى زەرتتەۋلەر جاسادى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان عىلىمي ەڭبەكتە اۆ­تورلار رەسەي قۇرساۋىنداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەنيەتى مەن قوعامدىق جاعدايىنىڭ سان قىرىن ءجىتى زەرتتەۋى – وسى ءسوزىمىزدىڭ ءبىر دالەلى. قولى­مىزداعى ەڭبەكتىڭ كەلەسى بەت­تەرىندە ءاليحان بوكەي­حان­ ۇلى, «دالا ءۋالاياتىنىڭ گازەتى», شور­تان­باي قاناي ۇلى تۋرالى اقپاراتتاردى كىرىستىرەدى. اسىرەسە مىرجاقىپ دۋلات­ ۇلى­نىڭ «قازاق جەرى» پوەماسىنا توقتالىپ, ونىڭ اعىلشىنشا اۋدارما نۇسقاسىن بەرەدى.

قالاي دەسەك تە, اتالعان عى­لىمي جيناقتا ورتالىق ازيا­داعى وزگە حالىقتارمەن بىرگە قازاق حالقىنىڭ دا رەسەي وتا­رىن­­داعى جاي-كۇيى باياندالا­دى. ءبىز ءۇشىن ماڭىزدىسى, ۇلتى ءۇشىن جانىن بەرگەن مىرجاقىپ دۋلات­ ۇلىنىڭ جاستىق شاعىن بەينە­لەي­تىن وزگەشە سۋرەتىنىڭ الپاۋىت ەلدىڭ باسپاسىنان شىققان كىتاپتا جارىق كورۋى بولماق. وسىن­دايدا اعىلشىن جازۋ­شىسى دجون رۋسكيننىڭ « ۇلى حالىق­تار ءوز تاريحىن ىسى­مەن, سوزىمەن جانە ونەرىمەن جازادى» دەگەنى ويىمىزعا ورالادى. وتار­لىق جۇيە جانىپ تۇرعان شى­راقتى وشىردىك دەپ ويلادى,  بىراق ول وشكەن جوق. سانسىز سانادا, جىلى جۇرەكتەردە ماڭگى لاۋلاپ جانا بەردى. كەشەگى وزبىر ساياسات العا شىققان ازاماتتىڭ اتىنىڭ باسىن ىرىككىسى كەلدى,  كەرى­سىنشە, تالانتتى ويدىڭ, تال­عام­دى تۇلعالاردىڭ رۋحى مەن ءدىلى ءوز حالقىنىڭ ەندىگى باعىت-باع­دارى بولدى. مۇحيتتىڭ ار جا­عىنداعى ەلدە مىرجاقىپ سىندى اشىق ويلى ازاماتتاردىڭ تا­ريحي دا قۇندى جادىگەرلەرى تا­بىلىپ جاتقانى – كوڭىلگە قۋا­نىش, جۇرەككە جەبەۋ. ال تاريح قاشاندا كوزىمەن كورگەنىن ءوز ەستەلىگىنە جازادى, ۋاقىت سونى ەكشەيدى, قالعانى زامان ەن­شى­سىن­دە.

دۇيسەنالى الىماقىن,

«بولاشاق» باعدارلاماسى George Washington ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىسى, امەريكاداعى «اباي ورتالىعىنىڭ» ۇيلەستىرۋشىسى

اقش