يمانتاي قازاسى تۋرالى

يمانتاي اقساقالدىڭ ءولىمى تۋرالى قارا­عاندى وبلىسى بۇقار جىراۋ اۋدانىنىڭ «بۇقار جىراۋ جارشىسى» گازەتىندە ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقى­تۋشىسى ەرنار كەيكىنىڭ كولەمدى ماقالاسى 2021 جىلى 13 قاراشا جاريالانعان. ول «قانىش سات­باەۆتىڭ اكەسى يمانتايدىڭ ولى­مىندە نەگە بىرىزدىلىك جوق؟» دەپ اتالادى.

بۇل ماقالادا ايتىلعان ەداۋىر دەرەك ءتىپتى شىندىققا جاناسپايدى. اتتارىن اتاماي-اق قويايىن, ىشتەرىندە ءوزىم سىيلايتىن اكادەميكتەر, عىلىم دوكتورلارى, پروفەسسورلار دا بار.

ال ەندى يمانتاي اقساقالدىڭ ءولىمى تۋرالى ەستىگەن, دالەلدى بىل­گەن­دە­رىمدى ايتسام: 1928 جىلى ءساتباي اۋلەتىنىڭ ۇلكەنى يمان­تايدىڭ مال-مۇل­كى تاركىلەندى. كىم ءبىلسىن, الدە يمە­كەڭ قار­سىلىق جا­سادى ما, ول كىسىنى تۇت­قىنداپ, بايان­اۋىل تۇرمەسىنە الىپ كەتەدى.

ەندى ازداپ شەگىنىس جاساسام: مەنىڭ اكەم جۇماش شادەتوۆ ءسات­باي اۋلەتىمەن كورشىلەس اعايىن ەكەن. كە­ڭەس ۇكىمەتى كەلگەندە كەدەي, پىسىق اكەم بولشەۆيكتەر پار­تياسىنا كانديدات بولادى. بۇل 1928 جىل ەدى. كەيىن پارتيا, سوۆەت, شارۋاشىلىق جۇمىستارىن اتقارعان.

العاش كەڭەس وكىمەتىندەگى جۇمىسى (1928 جىل) سارقامىس بو­لىستىق «قوسشىسىن» باسقارادى. يمانتاي اقساقالدى باياناۋىلعا تۇرمەگە اكەت­كەنىن ەستىگەن اكەم ەرتەڭىندە بايان­اۋىلداعى تۇرمەگە بارسا, تۇرمەدەگىلەر تۇندە يمەكەڭ قايتىس بولعانىن ايتادى. اكەم جۇماش اتاربا تاۋىپ, يمانتايدىڭ ءمايىتىن ەلدەگى قىستاۋى ايرىققا اپارادى. اعايىن-تۋىستارى جينالىپ جەرلەيدى.

باياناۋىلدىق بەلگىلى تاريحشى, عالىم ماقسات الپىسبەس: «1991 جىلى باياناۋىلداعى قانىش ساتباەۆ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى بول­عان تولەۋتاي ءاب­جان ۇلى ءابىل­دين­نىڭ ايتۋىن­شا, 1928 جىلى يمانتايدى باياناۋىلدىڭ نكۆد-سىنا اكەپ, قيناپ, ۇرىپ-سوعىپ, بوساتىپ جىبەرگەندە, سابىندىكولدىڭ ماڭايىندا كەتىپ بارا جاتىپ, سول سوققىدان قايتىس بولدى دەپ ايتىپ وتىراتىن», دەيدى.

بوپەجان اياپبەرگەنوۆ پەن جازۋشى قال­مۇقان يساباەۆتىڭ 1999 جىلى «ولكە» باسپاسىنان شىققان «قانىش اعا وسىنداي ەدى» اتتى كىتابىندا يمان­تاي اقساقالدىڭ ءولىمىنىڭ شىن اقي­­قاتى ايتىلعان.

بوپەجان اياپبەرگەنوۆ – قانىش يمان­تاي ۇلىنىڭ كومەكشىسى, 20 جىل تياناقتى سەرىگى بولعان. بوپە­جان باي­بالا ۇلى – تاريحي تۇل­عا­لارعا حا­لىق اتىنان قىزمەت كور­سەتۋدىڭ ۇلگىسى.

بوپەجان اياپبەرگەنوۆ – بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلىنىڭ جەتىنشى ۇرپاعى. جيىرما جىل قانەكەڭنىڭ شەتەلگە ساپارلارىندا, ەل ىشىندەگى ءىسساپارىندا جانىندا بولىپ, ىنى­سىندەي ادالدىقپەن قىزمەت ەتكەن ادام.

وسى كىتاپتىڭ 47-بەتىنەن ءۇزىندى كەل­تىرسەم: «باياناۋىل وڭىرىندە العاشقى ءىرى بايلار رەتىندە 1928 جىلى ءساتباي مەن شورمان ۇرپاعى تاركىلەندى. ول كەزدە اۋلەت ۇلكەنى يمانتاي بولاتىن. تەگى تاركىلەۋ كەزىندە قارسىلىق كور­سەتىپ, بەل­سەن­دىلەرمەن ءسوز تالاستىردى ما ەكەن, ميليتسيا دەرەۋ تۇتقىنداپ, بايان­اۋىل تۇرمەسىنە الىپ كەلىپ قامايدى. جۇماش دەگەن اۋىل جىگىتى ەرتەڭىندە اس-اۋقات الىپ كەلگەندە, وعان يمانتايدىڭ وتكەن تۇندە قايتىس بولىپ كەتكەنىن حابارلايدى».

حاباردى توبەسىنە جاي تۇس­كەندەي تىڭداعان جۇماش قوراعا شى­عارىپ تاستاعان يمانتاي دەنە­سىن ارباعا سالىپ الىپ, ايرىققا اكەلىپ, اۋىل-ەل بولىپ جىلاسىپ-سىقتاسىپ جەرلەيدى.

سول كەزدەگى اۋلەت ۇلكەنى دۇنيە­دەن وسىلاي وتكەن ەكەن. بۇل وقيعا بوكەڭنىڭ (بوپەجاننىڭ) ءدال وسى ۋاقىتتا تۇرمەدە وتىرعان ورازباي دەگەن اعاسىنىڭ كوز الدىندا وتەدى.

«قانىش اعا وسىنداي ەدى» كىتا­بىنىڭ 99-بەتىندە يمانتاي اقسالدىڭ ءولىمى تۋرالى ايتىلادى. ەل ازاماتى جۇماش شادەت ۇلىنىڭ يمەكەڭ ءمايىتىن باياناۋىل تۇر­مە­سىنەن تۋىستارى ايرىققا اكەلىپ, ەل جينالىپ جەرلەگەنى ناقتى جازىلعان.

مىنە, قايعىلى وقيعانىڭ شىن­دىعى وسى. ارينە, بارىنە بول­شە­ۆيكتىك توڭكەرىس پەن سونىڭ ساياسي زارداپتارى كىنالى ەكەنى تۇ­سىنىك­تى. بىراق تۇلعا تانۋشىلاردان قانەكەڭ اكەسى قا­زا­سىن سان ساققا جۇگىرتپەي, وسى ب.اياپ­­بەر­گەنوۆ نۇسقاسىندا جازۋدى سۇرار ەدىك.

1958 جىلى جاز ايىندا قانىش ساتباەۆ ارنايى كەلىپ, اتا-اناسىنىڭ ارۋاعى الدىنداعى بورىشىن وتەدى. قور­دايدىڭ تابيعي تاسىنان ەسكەرتكىش بەلگى قويىپ, رۋحتارىنا قۇران باعىش­تالدى.

قايتارىندا ۇلگى اۋىلىندا تۇرا­تىن تۋى­سى ءارى قۇرداسى جۇ­ماش شادەتوۆتىڭ ۇيىنە سوعىپ, 1950 جىلى قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنە دەپۋ­تات­تىققا كانديدات بولعاندا سايلاۋ­شى­لاردىڭ اماناتى ورايىندا اعاش ەگىپ, پارك اشۋ ءىسىن كورىپ, ريزاشىلىق بىلدىرەدى.

بۇل قانىش اعانىڭ ەلگە اقىرى كەلۋى ەدى.

جەڭىس شادەتوۆ,

ەڭبەك ارداگەرى

قاراعاندى وبلىسى,

بۇقار جىراۋ اۋدانى,

ۇمىتكەر اۋىلى