ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنىڭ زارداپتارى

قازاقستان تاريحىنىڭ ەڭ ماڭىزدى بەتتەرىنىڭ ءبىرى – كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى قازاق شارۋالارىن كۇشتەپ وتىرىقشىلداندىرۋ ارقىلى ۇجىمداستىرۋ ساياساتى. كەڭەستىك بيلىك 1928 جىلى جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتان باس تارتىسىمەن قازان توڭكەرىسىنىڭ قاعيداتتارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, تاپ كۇرەسى تەورياسىن جۇزەگە اسىرۋعا اشىق كىرىستى. بۇل ىسكە نكۆد جۇمىلدىرىلدى. قازاقستاندى اكىم­شىل-ءامىرشىل تاسىلمەن بيلەپ-توستەگەن ستا­ليندىك-گولوششەكيندىك بولشەۆيكتىك باس­شىلىقتىڭ رەسمي ساياساتى كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى قازاق اۋىلدارىن زورلاپ وتىرىقشىلداندىرۋدان ايقىن كورىنەدى. قازاقستاننىڭ ولكەلىك كومپارتياسى جانە ونىڭ باسشىسى ف.گولوششەكين قىسقا مەرزىم ىشىندە قازاق شارۋا قوجالىقتارىن جەدەل, جاپ­پاي جوسپارلى وتىرىقشىلىققا كوشى­رۋگە تاپسىرما بەردى.

ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەي جۇر­گىزىلگەن زورلاپ وتىرىقشىلداندىرۋ قازاق حالقىن «اقتابان شۇبىرىندىعا» سالىپ, اتاقونىستارىن تاستاپ كوشۋگە, سونىمەن قاتار اشارشىلىققا ۇرىندىردى.

رەسمي قۇجاتتاردان انىقتالعان­داي, قازاقتاردى وتىرىقشىلدان­دىرۋ كوشپەلى ءومىر سالتى بار مال شارۋا­شىلىعىنىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنىڭ ماردىم­سىز­دىعىمەن, سونداي-اق كوشپەلى تۇر­عىندارعا ساياسي باقىلاۋدى ورناتۋ قاجەتتىلىگىمەن بايلانىستى بولعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, پارتيا مەن ۇكى­مەتتىڭ جوعارعى ەشالونىنداعىلار ۇجىم­داستىرۋ مەن كوشپەلىلىك ءبىر-بىرىمەن سىيىسپايدى دەپ ەسەپتەدى. تاعى دا كە­زەك­تى قيراتۋشى زارداپتارى بار ءىس-شارا­لاردى جوعارعى پارتيا مەن ۇكىمەت ور­گاندارى باستادى. جاڭا كەڭشارلار مەن ۇجىمشارلاردى قۇرۋ جولىمەن كوشپەلى اۋىلداردى وتىرىقشىلىققا كوشىرۋ قاتاڭ جانە ادامگەرشىلىككە جات ادىستەرمەن جۇرگىزىلدى.

1930 جىلى قاڭتار ايىندا قاكسر حالكوم كەڭەسى جانىنان «وتىرىق­شى­لاندىرۋ جونىندەگى كوميتەت» قۇرىلدى. ءدال وسىنداي قۇرىلىمدار 1929-1930 جىل­دارى وكرۋگتەر مەن اۋدانداردا پايدا بولدى. اقتوبە, گۋرەۆ, ماڭعىستاۋ, ورال جانە باسقا وكرۋگتەردە قارجى كوزى بەلگىلەنىپ, 84 شارۋاشىلىقتى وتىرىقشىلداندىرۋ كوشىرۋ جوسپارلاندى. الاي­دا بكپ(ب) قوپك قاۋلىسىندا وتى­رىق­شىلاناتىن كوشپەلى جانە جارتى­لاي كوشپەلى شارۋاشىلىقتاردىڭ سانى 79,8 مىڭ بولدى, بىراق بۇل قاراما-قاي­شىلىقتار كەزەكتى ناۋقاندى «بولشە­ۆيك­تىك قارقىنمەن» جۇرگىزۋدەگى كەلەڭسىز قۇبىلىستاردى كورسەتەدى.

1930 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا رەسپۋب­ليكا­لىق پارتيا جانە كەڭەس ورگاندا­رىنا 1500 قازاق وتباسىنىڭ قارا­قۇمعا كوشىپ كەتكەندىگى جونىندە حابار كەلىپ ءتۇستى. قىزىلقۇمنان كەي­بىر اۋىلدار قاراقالپاق ارقىلى تۇرىك­مەنستان مەن بۇحارا باعىتىنا كو­شىپ كەتتى. ولار جۇزدەگەن كەدەي-ورتاشا شارۋا­شى­لىقتارىن قۇرادى. بكپ(ب) قوپك قاھار­لى ەسكەرتۋى تاعى دا قايتالاندى. ونى 1930 جىلعى 15 ماۋسىمداعى بيۋروسى شەشىمىندە: «بكپ(ب) قوپك بار­لىق وكرۋگتىك كوميتەتتەر مەن ولكەلىك ۇيىم­دارعا ەسكەرتۋ جاسايدى, وسى جىل­عى وتىرىقشىلداندىرۋ جوسپارى ورىن­دالماعان جاعدايدا, مۇنى پارتيانىڭ ۇلت ساياساتىنىڭ ماڭىزدى ءىس-شارالارىنا ادەيى كەدەرگى جاساۋ دەپ قاراستىرادى», دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇدان كەيىن وكرۋگتىڭ ءوزىنىڭ شىنايى مۇمكىندىكتەرىن, تۇر­عىن­داردىڭ مۇددەلەرىن ەسەپكە الماعان وتىرىقشىلاندىرۋدىڭ جوسپارىن «كو­تەرۋ» تۋرالى وكرۋگتىك پارتيا كوميتەت­تەرىنىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى توقتاۋسىز ارەكەتتەرى باستالىپ كەتتى. 1930 جىلعى 15 تامىزداعى «كولحوزتسەنتر» دەرەكتەرى بويىنشا وتىرىقشىلداندىرۋ ءىس-شارا­لارىمەن 58507 شارۋاشىلىق قام­تىلدى, ول جوسپار كورسەتكىشىنىڭ 70 پايىزىن قۇرادى. بۇل شارۋاشىلىقتار 743 ۇجىمشارعا بىرىكتى. كوپتەگەن شارۋا­شى­لىق سۋسىز, ەگىن ەگۋگە جارامسىز اۋدان­­دارعا كوشىرىلدى.

ۇزدىكسىز قۋدالاۋدىڭ, قۋعىن-سۇرگىن مەن اشتىقتىڭ قىسىمىنان قۇتىلۋعا تىرىسقان قازاق اۋىلدارى ءوز ورىندارىن تاستاپ, قازاقستاننان شەتكەرى جەرلەرگە كوشە باستادى. ۇجىمشارلار­دىڭ قاڭىراپ قالۋى جاپپاي ەتەك الدى. ەڭ الدىمەن, قازاق اۋىلدارى اشتىقتىڭ سالدارىنان قىرىلدى. ەكونوميكالىق جاعىنان ءالسىز, مەملەكەتتىڭ نازارىنان تىس قالعان جانە تىرشىلىك ەتۋدىڭ نەگىزگى كوزىنەن ايىرىلعان ولار توتەنشە كەلگەن قيىندىققا قارسى تۇرا المادى. اۋىلدا ميلليوننان استام ادام ومىردەن كەتسە دە, ف.گولوششەكين مال شارۋاشىلىعى اۋداندارىنداعى قايعىلى جاعدايدى مويىنداي قويمادى.

1932 جىلى 13 قاراشادا قاكسر حال­كوم كەڭەسى «كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى قازاق شارۋاشىلىقتارى­نا بەرىلەتىن جەڭىلدىكتەر تۋرالى» قاۋلى قابىلدادى, وندا قازاق تۇرعىندارىن جايلاعان وراسان زور اپاتتى ايعاقتاي­تىن وسى قۇجات تارماقتارىنىڭ ارەكەتى قولدانىلاتىن اۋدانداردىڭ ءتىزىمى بەرىلدى. مال شارۋاشىلىعى ولشەۋسىز شى­­عىنعا ۇشىراعانى انىق ەدى. 1928-1932 جىلدار كەزىندە ءىرى قارا مال باسى 6 509 مىڭنان 965 مىڭعا, قوي 18 566 مىڭنان 1 386 مىڭعا, جىل­قى 3 616,1 مىڭنان 416 مىڭعا دەيىن كەمى­دى. رەسپۋبليكاداعى تۇيە شارۋا­شى­لىعى قۇ­رىپ بىتۋگە اينالدى (93 پايىزعا كەمىدى). جالپى العاندا, قازاقستان­نىڭ مال شا­رۋا­شىلىعىنىڭ شىعىنى 1929 جىلدان 1933 جىلدىڭ 1 شىلدەسى ارالىعىندا 87 پايىزعا ازايدى.

1934 جىلى قاڭتار ايىندا قازاق­ستان پارتيا ۇيىمىنىڭ VII كونفەرەن­­تسيا­سى ءوتتى, ول تاعى دا «مال شارۋاشى­لىعى اۋداندارىنداعى ۇجىمشار قوزعالى­سىنىڭ نەگىزگى نىسانى جەردى بىرلەسە وڭدەۋ مەن شابۋ ء(جبوس) جونىندەگى سەرىكتەستىك بولىپ تابىلادى» دەپ اتاپ كورسەتتى. وسىمەن بىرگە 1934 جىلى جەل­توقسان ايىندا بكپ(ب) قوپك بيۋروسى ۇجىمشارلاردى ۇساقتاۋ تۋرالى نۇسقاۋ بەردى. نەگىزىندە, 23 شاقىرىم راديۋس كولەمىندە ورنالاسقان 60-تان اسپايتىن كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى تۇرعىندارى بار مال شارۋاشىلىعى اۋداندارىنداعى مال سەرىكتەستىكتەرى مەن ارتەلدەردىڭ مولشەرىن بەلگىلەۋ ۇسىنىلدى. رەسپۋبليكاداعى مال باسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى ەڭ ماڭىزدى ءىس-شارا مال شارۋاشىلىعى اۋدان­دارىنداعى كولحوزشىلارعا ءوزىنىڭ جەكە شارۋاشىلىقتارىندا 150-گە دەيىن قوي-ەشكى, 10-عا دەيىن ءىرى قارا, 10 جىلقى جانە 5 تۇيەگە دەيىن ۇستاۋعا رۇقسات ەتىلۋى ەدى. اۋداننىڭ جەكە­شەلەرىندە 100 باس قوي مەن ەشكى, 5 باسقا دەيىن ءىرى قارا, 5 جىلقى جانە 3 تۇيەگە دەيىن جەكە پايدالانۋىنا رۇقسات ەتىلدى. كولحوزشىلار مەن جەكەشەلەرگە مالدى جەكە يەلەنۋ مولشەرىن ەداۋىر كەڭەيتۋ, جاڭا جەڭىلدىكتەردى بەلگىلەۋ, بارلىق سەكتوردا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ, اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىمەن جابدىقتاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار, كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى اۋداندارداعى جەمشوپ بازاسىن جاساۋ جانە نىعايتۋ 1935 جىلى-اق مال باسىنىڭ وسۋىنە مۇمكىندىك تۋ­عىزدى. كوشپەلى جانە جارتىلاي كوش­پەلى اۋداندارداعى ءىرى قارا مال باسى 1932 جىلى 291,4 مىڭنان 1935 جىلى 916,1 مىڭ باسقا دەيىن, قوي مەن ەشكى 175,8 مىڭنان 1 057,5 مىڭ باسقا دەيىن ءوستى. كورسەتىلگەن كەزەڭدە جالپى رەس­پۋبليكا بويىنشا ءىرى قارا 965,3 مىڭنان 1 424,5 مىڭعا دەيىن, قوي مەن ەشكى 1 386,2 مىڭنان 2 323 مىڭ­عا دەيىن جەتكەنىن كورەمىز. مال شارۋا­شىلىعى اۋداندارىنداعى مالى جوق شارۋا­شىلىقتاردىڭ سانى 7 پايىزعا دەيىن قىس­قاردى. بۇل جاڭا باسشىلىقتىڭ 1933 جانە 1934 جىلدار ىشىندە ءاربىر شا­رۋا وتباسىن مالمەن قامتاماسىز ەتۋ جوس­پارىنىڭ ورىندالماعانىن كورسەتەدى. كوش­پەلىلەردى وتىرىقشىلىققا كوشىرۋ پروب­لەمالارىن دا شەشۋ مىندەتى تۇر­دى. ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ VI پلە­نۋمىندا ل.مير­زويان وتىرىقشىلداندىرۋ ورىندارىن تاڭداۋ, پوسەلكەلەردىڭ ءتۇرى جونىندەگى ماسەلەلەردەگى قاتەلىكتەر مەن اسىرا سىل­تەۋ­لەردىڭ سالدارىنان جوسپارلانعان ناتيجەنىڭ از بولعانىن مويىندادى. جالپى, حالىق باسىنا تۇسكەن اشتىق پەن قۋعىن-سۇرگىن ناۋبەتى قازاقستاننىڭ زور قاسىرەتى رەتىندە تاريحقا ەندى.

ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – وسى باعىتتا باستالعان زەرتتەۋلەردى ءالى دە بولسا الەمدىك عىلىم تالابىنا ساي جۇيەلى جالعاستىرۋ.

جاميعا تاڭاتاروۆا,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور