«ۇران» – ۇلتتىڭ ءۇنى

كەڭەس وكىمەتى جىلدارى باتىس قازاق­ستان وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» جانە «پريۋرالە» گازەتتەرى 1918 جىلى 17 قارا­­شادان باستاپ شىقتى دەلىنىپ كەلدى. 2013 جىلى وسى گازەتتەردىڭ 95 جىل­دى­عى­نا وراي قوس گازەتتىڭ تاريحىن زەرتتەي ءجۇرىپ, جاڭالىق اشتىق.

«ورال ءوڭىرى» «ۇراننان» باستاۋ الادى

2012 جىلى ماسكەۋ مۇراعاتتارىنان «حابار»-«يزۆەستيا» گازەتىنىڭ 1918 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن شىققان سان­دا­رىنىڭ كوشىرمەسىن تۇگەلگە جۋىق اكەلگەنبىز. مىنە, وسى گازەتتىڭ العاشقى نومىرىندە, اراب الىپبيىمەن جازىلعان نۇسقاسىندا وبلىستىق كىندىك كوميتەتتىڭ №12 حاتتاماسى جاريالانعان. وندا ء«باس­پاسوز تاراتۋ ءىسى ىلگەرىلەپ, جەمىستى ءھام پايدالى بولۋى ءۇشىن استراحاننان كەلگەن جاڭا باسپاحانا مەن حان وردا­سىنداعى «ۇران» باسپاحاناسى بىرىك­تىرىلىپ, ول باسپاحانانى باسقارۋ ءىسى جولداس ۆىگدورششيككە تاپسىرىلسىن» دەلىنگەن. حاتتاماداعى ء«باسپاسوز تاراتۋ ءىسى ىلگەرىلەپ...» دەگەننىڭ ءوزى بۇرىن باردى جاڭا جۇيەگە ىڭعايلاپ جالعاستىرۋدى مەڭزەيدى. وسىلايشا, «ۇران­نىڭ» ورنىن «حابار»-«يزۆەستيا» گازەتى باسقانىن دالەلدەيدى.

تاريحقا قاراساق, باتىس قازاقستان وڭىرىندە شىققان «قازاقستان» (1911–1913), «ۇران» (1917–1918), «حابار»-«يزۆەستيا» (1918), «دۇرىستىق جولى» (1919) گازەتتەرىن شىعارۋ بارىسىندا كوپتەگەن ازامات باس بىرىكتىردى. بىراق وسى باسىلىمداردىڭ بارىنە بىردەي بەلسەندى اتسالىسقان ەكى تۇلعا بار. ولار – عۇمار قاراش جانە عابدولعازيز مۇساعاليەۆ. عۇمار قاراش «قازاقستان» گازەتىنە رەداكتورلىق ەتسە, عابدولعازيز مۇساعاليەۆ جازىلۋ جۇمىستارىن ۇيىم­داستىرىپ, قارجى جيناۋعا جانە تارا­تۋعا كومەكتەسەدى. ال «ۇران» گازەتىنە رەداك­تورلىق ەتكەن – عابدولعازيز مۇسا­عا­ليەۆ. گازەتتە عۇمار قاراشتىڭ كوپ­تەگەن ماقالاسى جارىق كورگەن, ءتىپتى گازەتتىڭ ماقساتىن ايقىندايتىن «ۇران» اتتى ولەڭى دە جارىق كورگەن. ال بۇل تۇلعالاردىڭ «يزۆەستيا»-«حابار» گازە­تىنە دە قاتىسى بارلىعىن 1968 جىل­عى 17 قاراشاداعى گازەتتىڭ ەلۋ جىل­دىق مەرەكەلىك نومىرىندەگى تاميمدار سافيەۆتىڭ ماقالاسى دالەلدەي تۇسەدى. وندا «حابار» جانە «قازاق دۇرىستىعى» اتالىپ, ەكى تىلدە شىققان گازەت ورنىنا ءبىر عانا قازاق تىلىندە گازەت شىعارۋ ماسەلەسى تالقىلانعاندىعى, كوپشىلىكتىڭ ۇيعارىمىمەن گازەت اتاۋى «دۇرىستىق جولى» بولىپ وزگەرتىلگەندە, ونىڭ رەداكتسيا القاسىندا عۇمار قاراش, مۇستافا كوكەباەۆ, عابدولعازيز مۇساعاليەۆ, حالەل ەسەنباەۆ, ماقالا اۆتورى تاميم­دار سافيەۆ كىرگەندىگى ايتىلعان. وسىمەن-اق بۇل تۇلعالاردىڭ باسپاسوزبەن تىعىز بايلانىستا بولعاندىعى كورىنەدى. وكى­نىشكە قاراي, كەڭەس داۋىرىندە وسىنداي ۇلت زيا­لى­لارىنىڭ حالقى ءۇشىن جاساعان قىز­مەتى ايتىلمادى. ءتىپتى اعارتۋشى, اقىن, ويشىل عۇمار قاراشتىڭ ەڭبەگى تۇگىل, اتىن اتاۋعا تىيىم سالىندى. كوبىنەسە «يزۆەستيا»-«حابار» گازەتىنىڭ رەداكتورى,  ىشكى وردالىقتى باسقارۋشى وبلىستىق كىندىك (ورتالىق) كوميتەت توراعاسى ستەپان ءميليۋتيننىڭ اتى عانا اتالىپ, باس­قاسى كولەڭكەدە قالدى.

عۇمار قاراش پەن عابدولعازيز مۇساعاليەۆ ەكەۋى دە – قازاق تاريحىندا ويىپ الاتىن ورنى بار, ەل ءۇشىن جان­كەشتى ەڭبەك ەتكەن, ءباسپاسوز سالاسى ار­قىلى حالىق ساناسىن وياتۋعا وراسان ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعالار. بۇل گازەتتەر قو­عامداعى ساياسي جۇيە قانشا وزگەرسە دە, مۇم­كىندىگىنشە حالىق ءۇشىن ايانباي قىز­مەت ەتتى.

ءبىز ول كەزدە ءباسپاسوز سالاسىن زەرتتەۋ­مەن جاڭادان اينالىسىپ جۇرگەندىكتەن, ءار تاپقانىمىزدى جاڭالىق اشقانداي بولىپپىز. بىراق كانىگى كاسىبي ماماندار بۇنى اۋەلدەن بىلگەن ەكەن. الماتى قالاسىنداعى عىلىمي كىتاپحانادا «ورال ءوڭىرى» گازەتىنە قاتىستى فورمۋليار بى­لاي تولتىرىلىپتى: «قىزىل تۋ». ورال­دىڭ گۋبەرنيالىق پارتيا كوميتەتى مەن اتقارۋ كوميتەتىنىڭ گازەتى. ورال, 1922–1929.

1917 ج. يۋلىنەن – 1918 ج. – «ۇران»; 1919 ج. – «دۇرىستىق جولى»; 1919–1920 جج. – «ساحارا تاڭى»; 1920–1930 جج. – «قىزىل تۋ»; 1931–1957 جج. «ەكپىندى قۇرىلىس»; 1958–1964 جج. – «وكتيابر تۋى»; 1965 ج. 1 يانۆ – «ورال ءوڭىرى» دەپ اتالادى».

مىنە, مۇندا گازەتتىڭ «ۇراننان» باس­تالاتىنىنا ەش كۇمان تۋمايدى. جۇيە­لەپ, تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ كورسەتكەن.

ارينە, «ۇران» گازەتىن كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ءباسپاسوزدىڭ باستاۋىنا نەگىز ەتۋگە ساياسات جول بەرمەدى. بۇعان ساكەن سەيفۋللين «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىندا: «بوكەي ورداسىنىڭ ءبىراز وقىعاندارى, اقىن, مولدا قاراش ۇلى باس بولىپ, «ۇران» دەگەن گازەت شىعارىپ, «الاشوردانى» ۇران قىلىپ تۇردى...» دە­گە­نىنىڭ ءوزى دالەل. الاشوردانىڭ اينا­لاسىنداعىنىڭ ءبارى «حالىق جاۋى» بول­عاندىقتان, گازەت تە وسى ساناتقا جات­قىزىلىپ, ىزدەگەندە ء«اپ» دەگەننەن-اق تابا الماۋىمىزدىڭ سىرى وسىندا بولار.

«ۇران» قالاي تابىلدى؟

ءبىز «ۇران» گازەتىنىڭ تۇپنۇسقاسىن, نە كوشىرمەسىن تابا الماي, كوپ جۇردىك. 1911–1913 جىلدار ارالىعىنداعى جارىق كورگەن «قازاقستان» گازەتىن رەسەي مۇرا­عات­تارىنان ىزدەپ تاپقان تاجىريبەمىز بويىنشا رەسەيلىك كوپتەگەن مۇراعات پەن كىتاپحانالارعا سۇراۋ سالدىق. وكى­نىش­تىسى, ەشبىرىندە ساقتالماپتى. بىراق گازەتتىڭ شىققانى, كوپتەگەن تۇلعانىڭ كوزىمەن كورگەنى, وعان وزدەرىنىڭ باعاسىن بەرگەنى انىق. نە مۇراعات, نە مۇراجاي, نە كىتاپحانا, نە جەكەلەگەن ادامداردىڭ قولىندا ساقتالۋى مۇمكىن دەگەن ويمەن ىندەتىپ, ىزدەستىرۋىمىزدى جالعاستىردىق. العاشقى قۋانىشتى حاباردى عالىم ماقسات ءتاجىمۇرات جەتكىزدى. ول الماتى قالاسىنداعى «رەسپۋبليكالىق كىتاپ مۇراجايى» مەكەمەسىنەن «ۇران» گازەتىنىڭ بىرنەشە سانىن تاپقان. ءبىزدىڭ جانۇشىرىپ ىزدەپ جاتقانىمىزدى ەستىگەندىكتەن, قۇن­دى دۇنيەنى بىزگە بەرۋدى ءجون ساناپتى. ءتىپتى ەلەكتروندى كوشىرمەسىن جاساتىپ, الىپ كەتۋگە دايىنداتىپ قويعان. بارىپ الدىق. تىگىندىنىڭ بەتىنە بىلاي دەپ جازىلىپتى: «حالىق اقىنى نادراليەۆ انداشتىڭ (1889–1954) جەكە قورىنان. بۇرىنعى استراحان وبلىسى, بوكەي ورداسى, قازىرگى جاڭاقالا اۋدانى, جاڭا قازان اۋلىندا دۇنيەگە كەلگەن». مۇراجاي قىزمەتكەرىنىڭ ايتۋى بويىنشا گازەت تىگىندىسى 1978 جىلى تاپسىرىلعان.

اراب الىپبيىمەن جازىلعان ءباسپا­سو­زىمىزدىڭ باستاۋى قارا شاڭىراق­قا جەتىسىمەن ارىپتەسىم قازبەك قۇت­تى­مۇ­رات­ ۇلى كيريلل جازۋىنا اۋدارۋعا كىرىسىپ كەتتى. ءار ءنومىرى اۋدارىلعان سا­يىن وقىپ, قىزىعىمىز باسىلماي جەلىگىپ وتىرعاندا تاعى ءبىر جاقسى حابار كەلدى. حابارشىمىز جاڭگىر حان اتىنداعى تاريحي-ەتنوگرافيالىق مۇراجايدىڭ ديرەكتورى نۇرجان تولەپوۆ «ۇران» گا­زەتىنىڭ كوشىرمەسى باتىس قازاقستان وبلىستىق ولكەتانۋ مۇراجايىندا ساق­تاۋ­لى تۇرعانىن كورىپتى. زەرتتەۋشى, عالىم مۇستافا ىسماعۇلوۆ جيناعان قور­دىڭ ىشىندە «ۇران» گازەتىنىڭ دە كوشىر­مە­لەرى بار ەكەن. اعامىزعا العىسىمىزدى ايتىپ, وبلىستىق ولكەتانۋ مۇراجايىنا باردىق.

مۇستافا ىسماعۇلوۆ كوزى تىرىسىندە جيناعان بىرنەشە قاپ قۇجاتتى مۇراجايعا تاپسىرعانىن بىلەتىن ەدىك. «قازاقستان» گازەتىن العاش تىڭعىلىقتى زەرتتەگەن دە وسى ادام. كەڭەس زامانىنداعى سو­لا­­قاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن حالىققا جاريا ەتە المادى. مۇستافا اعامىز تاپتىرمايتىن «ۇران» گازە­تىنىڭ فوتوكوشىرمەلەرىن دە ءبىر پاپ­كاعا سالىپتى, ءتىپتى وسى گازەتتىڭ باس رەداك­تو­­رى ءارى ۇيىمداستىرۋشىسى عاب­دولعا­زيز مۇسا­عا­ليەۆتىڭ كوپتەگەن ەڭ­بەگىن جيناقتاپ, زەردەلەپتى. مۇراجاي باس­­شى­­لىعىمەن كەلىسىپ, وسى ەڭبەكتەردىڭ كوشىر­مەسىن الدىق.

قولدا بار گازەت كوشىرمەلەرىنەن تۇي­گەنىمىز, «ۇراننىڭ» شامامەن 40–50 ءنو­مىرى جارىق كورگەن. ءبىز 10 ءنومىرىن تاپتىق. ناقتى ايتساق, مىنا نومىرلەر: №6, 1 قىركۇيەك, 1917 جىل, جۇما; №7, 12 قىركۇيەك, 1917 جىل, سەيسەنبى; №8, 26 قىركۇيەك, 1917 جىل, سەيسەنبى; №9, 7 قازان, 1917 جىل, سەيسەنبى; №20, 31 جەلتوقسان, 1917 جىل, جەكسەنبى; №24, 16 اقپان, 1918 جىل, جۇما; №28 (داتاسى بەلگىسىز); №30 28 (10) ناۋرىز, 1918 جىل بەيسەنبى; №38 16 (3) مامىر, 1918 جىل, بەيسەنبى.

بۇگىنگى كۇنى بۇنىڭ ءوزى – ۇلكەن ولجا. سون­دىقتان ازىرگە وسىعان قاناعات ەتەمىز. الداعى ۋاقىتتا اتقارار جۇمىستىڭ كوپ­تى­گى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

حح عاسىردىڭ باسى – قازاق ەلىن وتار­لاۋدىڭ بەلسەندى دەڭگەيىنە كوش­كەن ءساتى. ءبىر وتارلاۋشىنىڭ ورنىنا ەكىنشىسى اۋىسىپ, حالىق كىمگە سەنە­رىن, كىمنىڭ ايتقانىمەن جۇرەرىن بىلمەي, دۇرىس­تى­عى­نا ءجون سىلتەگەندەردىڭ ايت­قانى جاپپاي حالىققا ەستىلمەي, ابدىراعان كەز ەدى. وسى ساتتە بارشا قازاقتىڭ باسىن ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددەگە توعىستىرۋعا قاۋقارلى تەك قانا گازەت بولدى. وسىنى جەتە تۇسىنگەن قازاقتىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى باتىس وڭىرىندە تۇڭعىش رەت تۇراقتى, جۇيەلى باسىلىم – «قازاقستان» (1911–1913) گازەتىن شىعارسا, ودان ءارى «ۇران» (1917), «يزۆەستيا»-«حابار» (1918), «دۇرىستىق جولى» (1919) باسىلىمدارىن ۇيىمداستىردى.

«قازاقتىڭ» باۋىرى

تاريحشى, الاشتانۋشى ديحان قامزابەك ۇلى «ۇران» گازەتى جونىندە: «ىشكى وردادا (بوكەيلىكتە, استراحان قالاسىندا) 1917 جىلى 14 مامىردان باستاپ شىعا باستاعان قوعامدىق-ساياسي باعىتتاعى باسىلىم... «ۇران» گازەتىنىڭ №2 سانى 1917 جىلى 28 شىلدەدە شىققان. سوعان قاراعاندا, باسىلىم تۇراقتى جاريالانا الماعان» دەپ جازادى (انەس ع. «الاش, الاشوردا» ەنتسيك­لوپەديا, ا. «ارىس», 2009). ال كەيىن تابىلعان «ۇران» گازەتى ساندارىنىڭ العاشقى بەتىندە گازەتتىڭ «1917 جىلعى 28 شىلدەدەن باستاپ شىعا باستاعانى» انىق جازىلىپ تۇر. ياعني وردادا گازەت شىعارۋ تۋرالى شەشىم 1917 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا وتكەن ىشكى وردالىقتىڭ زيالىلار سيەزىندە قابىلدانىپ, كوپ كەشىكپەي جۇزەگە اسقان بولىپ تۇر.

ساكەن سەيفۋللين «تار جول, تايعاق كەشۋ» اتتى كىتابىندا بىلاي دەيدى: «...ءار جەردە-اق گازەت شىعارا باس­تادى. سەمەيدە – «سارىارقا» گازەتi, تاشكەنتتە – «الاش» گازەتi, سوڭىنان «بiرلiك تۋى». بوكەيلiكتە, استراحان قالاسىندا – «ۇران» گازەتi. اقمولادا – «تiرشiلiك» گازەتi, ورىنبوردا – بۇرىنعى بەلگiلi «قازاق» گازەتi.

بۇل گازەتتەر, «تiرشiلiكتەن» باسقا­سى­نىڭ ءبارi, بiر بەتتە بولدى. ءبارi ورىن­بور­دا­عى «قازاق» گازەتiنiڭ ىقپا­لىمەن ءجۇردi. ءبارىنىڭ قۇلاق كۇيىن «قازاق» گازەتى بۇراپ بەرىپ, نۇسقاۋ بەرىپ وتىراتىن بولدى. «قازاقتىڭ» باسىنداعىلار قازاقستاننىڭ ءار جەرىندەگى نيەتتەس ادامدارىنا نۇسقاۋ بەرىپ, حات جازىپ جاتتى. گازەتتەردىڭ ءبارى كوزجۇمباي ۇلتشىل بولدى. ۇلتشىل بولعان سوڭ, ەرىكسىز بايشىل گازەت بولدى. ءبارىنىڭ ورتاق تۋى «قازاق» گازەتى بولدى. (57–58-بەت).

«ۇران» گازەتى ءاۋ باستا قازاقتىڭ ءوز اۆتونومياسىن جاريالاۋدى ماقسات تۇتقان الاش قايراتكەرلەرىمەن ءبىر كوز­قاراستا, ءبىر نيەتتە بولعاندىعى انىق بايقالادى. ورىنبورداعى جالپى­قازاق سيەزدەرىنە دايىندىق, دەلەگات سايلاۋ, ايىرىم مۇف­تيلىك قۇرۋ, ت.ب. تاقى­رىپتا وتە قۇندى دەرەك­تەر كوپ. سونىمەن بىرگە بوكەيلىكتىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن پروبلەماسى استراحان گۋبەرنياسىنان, ورىس قولتىعىنان قۇتىلىپ, قازاق وبلىستارىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماسەلەسى بولعان. وسى كەزەڭدەگى جەر داۋى, ورىس تاراپىنان (اق بولسىن, قىزىل بولسىن) قازاق اۋىلدارىنا جاسالعان ءتۇرلى زورلىق, شاپقىندار «ۇران» گازەتىنىڭ بەتىندە اشىق جازىلعان. گازەتتەگى «قازاق بولشەۆيكتەرى قالاي پايدا بولدى؟», «قازاق ءوز جەرىنەن قالاي ايىرىلدى؟» دەگەن تاقىرىپتاعى ساراپتامالىق ماقالالار سول زاماننىڭ شىندىعىنان حابار بەرەدى.

قازىرگى بەلگىلى دەرەكتەر بويىنشا «ۇران» گازەتى 1918 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن شىعىپ تۇرعان. ءبىزدىڭ قولىمىزعا تۇسكەن سوڭعى ءنومىر – 1918 جىلعى 16 مامىردا شىققان №38 سانى. بۇل گازەتتىڭ جالپى قانشا سانى شىققانى, تاريحي تاعدىرى, باسقا دا مالىمەتتەرى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

جانتاس نابيوللا ۇلى,

الاشتانۋشى

ورال