اداي جىلقىسى حالىقتىق سەلەكتسيانىڭ ۇزدىك جەتىستىگى

زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبارى دەرلىك اداي جىلقىسىنىڭ مىنىسكە توزىمدىلىگىنە ءتانتى بولعان. ا.ۆيلكينس جانە يا.پولفەروۆ زەرتتەۋ ماقالالارىندا «قازاقتىڭ ەڭ جاقسى جىلقى تۇقىمى – ارعىماق» دەپ اداي جىلقىسىنا ارنايى توقتالعان («لۋچشيە پورودى كيرگيزسكوي لوشادي – اداي», جۋرنال «كونەۆودستۆو», 1899).

وسى ماقالادا ونىڭ شابىسقا شى­دام­دىلىعى قازاقتىڭ جىلقىلارىن, كو­بىنە تۇرىكمەن جىلقىلارى – تەكەن مەن ءجاۋمىت تۇقىمدارىمەن بۋدانداستىرۋ ارقىلى قالىپتاسقانى باياندالادى.

اداي جىلقىسىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى 1933 جىلى قازاقستاندا مال شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتى اشىلعان كەزدەن باس­تاۋ الادى. ينستيتۋت قۇرىلىمىندا جە­كە «جىلقى شارۋاشىلىعى» ءبولى­مى ۇيىم­داستىرىلادى. جىلقى شارۋا­شىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىلىعىنا عىلىم كانديداتى ا.ميشارەۆ تاعايىندالىپ, العاش­قى جۇمىسىن قازاق جىلقىلارىن, ونىڭ ىشىندە اداي جىلقىسىن ارنايى زەرتتەۋ­دەن باستايدى.

قازاق جىلقىسىنىڭ قادىر-قاسيە­تىن تۇبەگەيلى زەرتتەگەن جىلقى شا­رۋا­­­شى­لىعىنىڭ تانىمال عالىم­دا­رى يۋ.بار­مينتسەۆ, ب.سادىكوۆ, س.وما­روۆ, ي.نەچاەۆ, ا.روسلياكوۆ (ەكس­پەري­مەنتالدى بيولوگيا ينس­تيتۋتىنىڭ ەكس­پەديتسيالىق توبىنىڭ جەتەكشىسى) ا.يمان­گاليەۆ, س.رزاباەۆ, گ.سيزونوۆتار ءبىراۋىزدان اداي تۇقىمىن ءوسىرۋدى, ونىڭ ءمىنىس قاسيەتىن جاقسارتۋ بارىسىندا اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جوسپارلى تۇردە جۇرگىزۋدى قۇپتاعان. وسى ورايدا عالىمدار اداي جىلقىسىن ءوسىرۋ بارىسىندا جەرگىلىكتى جەرگە بەيىمدى ءارى ءتوزىمدى مالداردى سۇرىپتاۋ ارقىلى قولتۋما تولدەردى جاقسارتۋ ۇستانىمىنا باسىمدىق بەردى.

اداي جىلقىسىن تانۋ باعىتىنداعى ەڭ ماڭىزدى كەزەڭ – 1944-1956 جىل­دار. وسى جىلدارى «گۋرەۆ مەملەكەت­تىك اسىل تۇقىمدى جىلقى ءوسىرۋ» (گوسپلەم­راسسادنيك) مەكەمەسى قۇرىلادى. وسى مەكەمە عىلىمي نەگىزدە اداي جىلقىسىن ءوسىرۋ مەن باعىم-كۇتىمىن رەتتەۋ ارقىلى اسىل تۇقىمدى مال باسىن كوبەيتۋدى جۇزەگە اسىرعان ەدى. مەكە­مە تىكەلەي كسرو اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قاراۋىنداعى س. بۋدەننىي باسشىلىق ەتەتىن جىلقى جانە جىلقى زاۋىتتارى باس باسقارماسى قۇرامىنا ەندى جانە تىكەلەي وداق بيۋدجەتىنەن قار­جىلاندىرىلدى.

اداي جىلقىسى تۋرالى كوپ جىلعى زەرتتەۋ جۇمىستارىن زەردەلەگەن العاش­قى جازبا ب.سادىقوۆتىڭ عىلىمي ەڭ­بەگى («بيولوگيچەسكيە ي حوزيايستۆەننىە وسوبەننوستي اداەۆسكوي لوشادي», 1958) بولاتىن. بۇل كىتاپتا اداي جىل­قىسىنىڭ شىعۋ تاريحى, تۇقىمدى ءوسى­رۋ تەحنولو­گياسى, جايىلىمدا باعۋ ءۇردىسى باياندالعان جانە بيولوگيالىق قاسيەتتەرى (ىشكى جانە سىرتقى اعزا ەرەك­شەلىگى) سيپاتتالىپ, ونىمدىلىك قابىلەتى – سۇتتىلىگى, ەتتىلىگى جانە ءمىنىس قاسيەتتەرى بارىنشا قامتىلعان.

وسى زەرتتەۋلەردى جالعاستىرعان ا.يمانعاليەۆ («اداەۆسكايا لوشاد», 1962) عىلىمي ەڭبەگىندە العاش رەت ­قا­زاق جىلقىسىنىڭ اداي تارماعىندا ­7 گە­­نەا­لوگيالىق قۇرىلىم قالىپتاس­­­­قا­­­نىن دالەلدەپ, ءار اتالىق ايعىردىڭ ­تۇ­قىم­­دىق ەرەكشەلىكتەرىن (سىرت تۇرپاتى, ءتۇر-ءتۇسى, ءمىنىس قاسيەتى) سيپاتتاعان. سول كە­زەڭدە ورەندىك, ەڭسەگەنتورى, قيباس­كوك, بەكەستورى, ەسپولايتورى, ەسپو­لاي­جي­رەن, ىزتۇرعان اتتى جەتى اتا­لىق ايعىر ۇيى­رىندە 255 ايعىر مەن 653 بيە بولعانى ايتىلادى.

جوعارىدا كەلتىرىلگەن عىلىمي ىزدە­نىستەر توپتاستىرىلعان, باسقا دا مالى­مەتتەر جۇيەلەنگەن ءسابيت ءابىش­ ۇلىنىڭ «تاعىلىم» (2009) اتتى ەڭ­بەگى – اداي جىلقىسىن تانيمىن دەگەن ادام­دارعا تاپ­تىرمايتىن ماڭىزدى دەرەككوز.

اداي جىلقىسى نەگىزىنەن باتىس قازاق­­ستان ايماعىندا, ونىڭ ىشىندە ماڭ­عىستاۋ, اتىراۋ, ءىشىنارا قىزىل­وردا وڭىر­لەرىندە وسىرىلەدى. جازى اپتاپ ىستىق, قىسى قاقاعان سۋىق ماڭعىس­تاۋ وڭىرىنە تەك اداي جىلقىسى جەرسىنگەن. جىل ون ەكى اي جايىلىمنان ءوز قورەگىن تابا الاتىن, جۇمىستا كۇي تاڭدامايتىن, مىنىسكە بەرىك جىلقى ەكەنىن دالەلدەگەن تەك اداي تۇقىمى.

كەيىنگى جىلدارى (2020, 2021) سىرتتان اكەلىنگەن مالداردىڭ قۋاڭ­شىلىق­قا شىداي الماي قىرىلىپ قالعانى اداي تۇقىمىنىڭ قادىرىن ەسكە سالدى. وتكەن عاسىردىڭ 30-جىل­دارى جانە 1968-1969 جىلدارى جۇت كەزىندە دە جەرگىلىكتى اداي جىلقىسىنىڭ امان قالعانى – وسى تۇقىم­نىڭ قۋاڭ­شىلىقتىڭ قاتاڭ قىسىمىنا توزىم­دىلىگىن ايعاقتايتىن فاكتىلەر.

وسى ورايدا عىلىمي تۇرعىدان اداي جىلقىسىنىڭ تابيعاتتىڭ قاتال كلي­­­ماتىنا توزىمدىلىگى, كۇي تاڭداماي­تى­نى, مىنىسكە بەرىكتىگى سياقتى ءتول تاڭ­با قاسيەتتەرى – سول ءوڭىردى مەكەندەگەن با­يىرعى بابالار­دىڭ كورەگەن سە­لەك­تسيالىق جۇمىستارى­نىڭ جارقىن كورى­نىسى. تابيعاتتىڭ تىلسىم كۇشىن جەتە مەڭ­گەرگەن بابالا­رىمىز جاراتىلىس زاڭ­دى­لىعىن ۇتىمدى پايدالانعانىنا وسى اداي جىلقىسى كۋا. سونىمەن اداي جىلقىسى تابيعات­تىڭ تاماشا تۋىندىسى ءارى حالىقتىق سەلەك­تسيانىڭ ۇزدىك جەتىستىگى رەتىندە باعالى.

قازاقستاندا جىلقى شارۋاشىلى­عىن دامىتۋ بارىسىندا سىندارلى ساياسات­تىڭ بولماۋى جانە ۇزىك-ۇزىك جۇرگىزىلگەن سەلەكتسيالىق جۇمىستار, جالپى جىلقى سالاسىنىڭ وركەندەۋىنە قول بايلاۋ بول­عانى اششى شىندىق. وسى ورايدا اداي جىلقىسىن جان-جاقتى زەرتتەپ, ونىڭ جاق­سى قاسيەتتەرىن جەتىلدىرۋگە باعىت­تال­عان عىلىمي ىزدەنىستەر دە دارمەنسىز بولدى.

اكادەميك ي.نەچاەۆتىڭ باسشىلى­عىمەن جۇرگىزىلگەن عىلىمي جۇمىستار بارىسىندا اداي جىلقىسىن نەگىزگى, ءمىنىستى جانە ءونىمدى تيپ دەپ ءۇش توپ­قا توپتاستىرعان ەدى. وندى­رىستىك باعىتتاعى اداي جىلقىسىن دامىتۋ بويىنشا ءبىرشاما جۇمىستار اتقا­رىلدى. ويتكەنى اداي جىلقىسىنا قا­تىستى مال ءوسىرۋدى ماقسات تۇتقان كوپ­تەگەن شارۋالار ءونىمدى باعىتتاعى جىل­قىلاردى وسىرۋگە ۇمتىلدى. بۇل باعىتتا مال شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىنىڭ عالىمدارى 2010 جىلى اداي جىلقىسىنىڭ ءونىمدى باعىت­تاعى قالىپتاسقان گەنەالوگيالىق قۇرى­لى­مىنا سۇيەنە وتىرىپ: «ەسپو­لاي­جيرەن», «ەسپولايتورى» جانە «امان­دىقتورى» اتتى ءۇش زاۋىتتىق اتالىق-ىزدەرىن اپروباتسيادان وتكىزگەن ەدى.

وسى كەزەڭ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى جانە عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ, اسىرەسە ءمىنىس باعىتىن­داعى اداي جىلقىسىمەن جۇرگىزىلەتىن سەلەكتسيالىق جۇمىستاردىڭ ءالسىز كەزى ەدى. اداي جىلقىسىنىڭ ءمىنىس باعىتىنداعى تيپىنە 2009 جىلدان باستاپ نازار اۋدارىلا باستادى.

جىلقى شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى گ. سيزونوۆتىڭ باسشىلىعىمەن العاش مەملەكەتتىك دەڭگەيدە 2011 جىلى الىس قاشىقتىققا بايگە ۇيىمداس­تى­­رى­لىپ, اداي جىلقىسىنىڭ ءمىنىس قاسيەتى الەمگە دارىپتەلدى. وسى ءۇردىس ساباق­تاس­تى­عىن تاۋىپ, حالىقارالىق جارىس­تارعا ۇلاستى.

مىسالى, 2011, 2012, 2014 جىلدارى وتكەن 80, 120 جانە 160 كم قاشىقتىققا ارنالعان ماڭعىستاۋ اكىمىنىڭ كۋبوگى; 2011, 2012, 2013, 2014 جىلدارى وتكەن 80 جانە 120 كم قاشىقتىققا ارنالعان ورتالىق ازيا چەمپيوناتى (تالعار, الماتى وبلىسى); 2011, 2012, 2013 جىل­دارى 80 جانە 160 كم قاشىقتىققا وتكەن بالتىق ەلدەرى مەن تمد ەلدەرىنىڭ «ىنتى­ماقتاستىق كۋبوگى» فەستيۆالى; 2012 جىلى استانا قالاسىندا وتكەن پرە­زيدەنت كۋبوگى.

2013 جىلى ءابۋ-دابيدە وتكەن حالىق­ارالىق جارىستا قازاقستان اتىنان نەگى­زىنەن ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ اتبەگىلەرى مەن شاباندوزدارى قاتىستى. جالپى, اداي جىلقىسى 2011-2014 جىلدارى 80, 120 جانە 160 كم قاشىقتىققا ار­نال­عان 22 حالىقارالىق جارىسقا قا­تىستى. سونىمەن قاتار اداي جىلقىسى 2022 جىلى وتكەن « ۇلى دالا جورىعى» مارافونىندا جەڭىمپاز اتانىپ, 2023 جىلى وتكەن مارافوندا جاق­سى كور­سەت­كىشتەر كورسەتتى. وسى جا­رىس­تاردىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا ىق­پال ەتكەندەردىڭ بەل ورتاسىندا قازاق مال شارۋاشى­لى­عى جانە جەمشوپ ءوندى­رىسى عىلى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىم­دارى داۋرەن سىدىقوۆ, جوكەڭ تۇرمۇحامەتوۆ, عابيدەن باقتىباەۆ باس­تاعان توپ ءجۇردى.

سوناۋ 2011 جىلدارى 80 كم قاشىق­تىققا وتكەن بالتىق ەلدەرى مەن تمد ەلدەرىنىڭ «ىنتىماقتاستىق كۋبوگى» فەس­تيۆالىنىڭ جەڭىمپازى اتانعان رات­تورى-60 ايعىرىنىڭ ۇرپاقتارى عالىمداردىڭ نازارىنا ءىلىنىپ, ەسەپكە الىنىپ, بيىل وسى توپتىڭ نەگىزىندە راتتورى-60 زاۋىتتىق اتالىق-ءىزى اپروباتسيالاندى. «ىنتىماقتاستىق كۋبوگى» فەستيۆالىندە «راتتورى» ايعىردىڭ ءۇش بالاسى «ويلى», «قاسقاتاي», «جەز­كيىك» 80 كم قاشىقتىقتا الدىنا قارا سالمادى. وسىلاردىڭ ىشىنەن «جەزكيىك» اتتى ايعىر سۋىرىلىپ شىعىپ 2011-2014 جىلدارى قاتارىنان بىرنەشە الامان بايگەنىڭ جۇلدەگەرى اتاندى. اسىرەسە 2014 جىلى كاەن (فرانتسيا) قالا­سىندا وتكەن الەمدىك ات ويىندا­رى­نا قاتىسۋ ۇلكەن مارتەبە ەدى. راتتورى­نىڭ كىندىگىنەن تاراعان «جەزكيىك» ايعىرى 80 كم قاشىقتىقتى 21,48 كم/ساعات جىل­دامدىقپەن وتكەن ورەن جۇيرىك. رات­تورىدان تارايتىن «قوزىكۇرەڭ» مەن «ۇشتوعان» اتتارى دا – جۇلدەلى ورىندى يەم­دەن­گەن جۇيرىكتەر.

اداي جىلقىسىنىڭ مىنىسكە ارنالعان جەڭىل ءتۇرى 2011 جىلدان بەرى ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ عالىمدارى تاراپىنان قول­داۋ تاۋىپ, جارىستارعا قاتىسقان ءار اتتىڭ, اسىرەسە حالىقارالىق جارىس­تاردان جۇلدە العان ءار جانۋاردىڭ ەرەك­شەلىكتەرى نازارعا الىنىپ, جازباشا تاڭبالانىپ وتىردى.

وسى جىلقىلاردىڭ شەجىرەسى جاسالىپ, بايگە اتىنا ءتان ەرەكشەلىكتەرى­نىڭ بارلىعى قاعازعا ءتۇسىرىلدى. وسىلاي­شا, مال شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى 2022-2023 جىلدارى بايگەگە قاتىسقان بارلىق اتتاردىڭ سىرت ءتۇر-تۇرپاتى (فەنوتيپى) ەرەكشەلىكتەرىن جۇيەلەگەن عىلىمي ساراپتاما دايىندادى. ينستيتۋتتىڭ گەنەتيكالىق ساراپتاما زەرتحاناسىندا ەڭ ۇزدىك جانۋارلاردان الىنعان قان سىناماسىنىڭ نەگىزىندە اداي جىلقىسىنىڭ گەنەتيكالىق سيپاتى دا جاسالدى.

وتكەن جىلى قازاقستاندا العاش رەت اداي جىلقىسىنىڭ دارا نۋكلەوتيدتەر پوليمورفيزمى (SNP) بويىنشا گەنەتيكالىق الۋانتۇرلىلىگى زەرتتەلدى. 126 باس جىلقىدان الىنعان قان سىناماسى نەگىزىندە 81 974 SNP تىزبەگى زەرتتەلىپ, اداي جىلقىسىنىڭ گەنوتيپتىك ەرەكشە­لىگى انىقتالدى. سيرەك اللەلدەردىڭ كەزدەسۋ جيىلىگى, ولاردىڭ بايلانىس تەڭگەرىمى جانە جاقىن تۋىستىعى (ينبريدينگ) سياقتى گەنەتيكالىق ەرەكشەلىكتەر ايقىندالدى. اداي جىلقىسىنىڭ باسقا تۇقىمداردان ايىرماشىلىعىن انىقتاۋ ءۇشىن قوسىمشا كلاستەرلىك تالداۋ جاسالدى.

الامان بايگەلەردە جۇلدەلى بولعان, ءتۇر-تۇرپاتى اداي تۇقىمىنا ءتان 15 باس جىلقىدان قان الىنىپ, تولىق گەنومدىق ساراپتاما جاسالدى. ەگەر دە گەنوتيپتىك تالداۋ بويىنشا 81 974 SNP تىزبەگىنە ساراپتاما جۇرگىزىلcە, تولىق گەنومدىق تالداۋ بويىنشا 6,3 ملن SNP تىزبەگىنە زەرتتەۋ جاسالدى.

سونىمەن قاتار ەۋروازيالىق وداق تالابى بويىنشا جاڭادان اپروباتسيا­لاناتىن اتالىق ىزدەر مەن تيپتەردىڭ ءۇيىر ۇستاعان ايعىرلارىن تۇقىم قۋا­لايتىن اۋرۋلارعا توزىمدىلىگى بويىنشا گەنەتيكالىق ساراپتامادان وتكىزۋ جۇمىستارى دا ەلىمىزدە العاش رەت جۇزەگە اسىرىلدى.

ەڭ كۇردەلى ءارى قاۋىرت جۇمىس بىل­تىر پرەزيدەنت تاپسىرما­سىنا وراي ماڭ­عىستاۋ ءوڭىرىنىڭ 5 اۋدا­نى­نىڭ 30 شارۋاشىلىعىن قامتىعان ەكسپەدي­تسيا­لىق عىلىمي زەرتتەۋلەر بولدى. ەكس­پەديتسيالىق زەرتتەۋلەر با­رى­سىن­دا 5 مىڭنان استام اداي جىلقىسى العاش­قى كەشەندى باعالاۋدان ءوتىپ, ونىڭ مىڭنان استام باسى جاڭا تۇقىم رەتىندە تانىلاتىن اداي جىل­قى­سىنا قو­يىلاتىن تالاپ ۇدەسىنە ساي ءتۇر-تۇر­پاتىنا جانە سەلەكتسيالىق قۇن­دى­لىعىنا قاراي اسىل تۇقىمدى مالدار توبىنا شوعىرلاندىرىلدى. وسى تاڭداۋلى مالداردان قان الىنىپ, اداي جىلقىسىنىڭ گەنەتيكالىق ەرەكشەلىگىن اداقتايتىن گەنومدىق ساراپتاما جاسالدى.

ەلىمىزدە ەڭ العاش گەنوتيپتىك ساراپ­تاما نەگىزىندە اپروباتسيالانعان بىرە­گەي جاڭا تۇقىم – اداي جىلقىسى. گەنە­تيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ استارىندا ەكى ۇلكەن ماقسات تۇردى. ءبىرىنشى ماقسات – جاڭا تۇقىمدى اپروباتسيالاۋ كەزىندە ولاردىڭ تەكتىلىك قاسيەتىن گەن­دىك دەڭگەيدە راستاۋ. سونداي-اق تۇقىمنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن جەتىلدىرۋ بارىسىندا سەلەكتسيالىق جۇمىستاردى ءداستۇرلى فەنوتيپتىك ادىسپەن قاتار دنك ماركەر ۇستانىمىمەن جۇرگىزۋ ماڭىزدى. ياعني جاڭا تۇقىمنىڭ بولاشاعى زاماناۋي ادىستەمە – گەنومدىق سەلەكتسيا جولىمەن ۇلاسقانى كوزدەلدى. ەكىنشى ماقسات  – ءمىنىس باعىتىنداعى اداي جىلقىسى­نىڭ گەنەتيكالىق ەرەكشەلىگىن تولىعى­مەن قامتي وتىرىپ, ونىڭ ەرەكشە دەربەس قاسيەتى ۇزاق شابىسقا شىدامدى قابىلەتىنىڭ گەنەتيكالىق زاڭدىلىعىن انىقتاۋ. ماڭعىستاۋ وڭىرىندە وسىرىلگەن 1 300-دەن استام جىلقىدان الىنعان قان سىناماسىن زەرتتەۋ بارىسىندا اداي جىلقىسىنىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمى قازاق جىلقىسىنىڭ باسقا تارماعىنان, مىسالى, جابى, مۇعال­جار تۇقىمدارىنان ەرەكشە دارالاناتىنى ايقىندالدى. رەسەي عالىمدارى­مەن بىرلەسىپ جۇرگىزىلىپ جاتقان تۇتاس گەنومدىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسى بولا­شاقتا اداي جىلقىسىن سۇرىپتاۋ بارىسىندا گەنومدىق سەلەكتسيا ءادىسىن تولىعىمەن قولدانۋعا جول اشادى.

ەل پرەزيدەنتى 2022 جىلى ماڭ­عىس­تاۋ ءوڭىرى جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋدە «اداي جىلقىسىن الەمگە تانىتا الساق, ول تاعى ءبىر تاماشا برەندىمىزگە اينالادى», دەپ ۇكىمەتكە اداي جىلقى­سىن اسىل تۇقىمدى مال رەتىندە عىلىمي تۇر­عىدان تانۋ جانە ءوسىرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلداۋىن تاپسىرعان ەدى. وسى تاپسىرما اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى تاراپىنان اداي جىلقىسىن عىلىمي قامتۋ ماسەلەسىنە پارمەن بەرىلىپ, مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ۇجىمىنا قوردالانعان ماسەلەلەردى جەدەل شەشىپ, اداي جىلقىسىن جاڭا تۇقىم رەتىندە اپروباتسيالاۋدى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن اياقتاۋدى جۇكتەگەن ەدى.

وسى سەنىم تولىعىمەن اقتالدى. 2010 جىلدان باستاۋ العان سەلەكتسيالىق جۇ­مىس­تارعا سەرپىن بەرىلىپ, ماۋسىم ايى­نىڭ باسىندا ءمىنىس باعىتتاعى «رات­تورى-60» اتالىق-ءىز قۇجاتتارى ادى­لەت مينيسترلىگىنە جولداندى. شىلدە, تامىز ايلارىندا ءمىنىس باعىتتاعى «بۇعا­باي كيىك قوڭىر – 98» جانە «ما­ناپ سۇر – 93» ايعىرلارىنىڭ ۇرپاق­تارى نەگىزىندە ەكى اتالىق-ءىزدى اپرو­باتسيالاۋعا قاجەت قۇجاتتار دايىندال­دى. اداي تۇقىمىنىڭ ءمىنىس تۇرىنە ءتان جىلقىلارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى زەرت­ت­ەلىپ, اسىرەسە جارىس جانە بايگە كە­زىندە كورسەتكەن كورسەتكىشتەرى زەر­­دە­لەنىپ, وسى جىلقىلارعا ءتان بەلگى­لەردىڭ بىركەلكىلىگى جانە تۇقىم قۋالاۋ قاسيەت­تەرى انىقتالىپ, جاڭادان اپرو­باتسيا­دان وتەتىن ءمىنىس ءتۇرىنىڭ تولىق سي­پاتتاماسى جاسالدى. سونىمەن «رات­تورى-60», «بۇعاباي كيىك قوڭىر-98» جانە «ماناپ سۇر-93» اتالىق-ىزدەرى نەگى­زىندە اداي جىلقىسىنىڭ جاڭا تار­ماعى «اداي تۇقىمىشىلىك ءمىنىس ءتيپى» جاڭا سەلەكتسيالىق جەتىستىك رەتىندە مەم­لەكەتتىك تىركەۋدەن ءوتتى.

وسى جۇمىستارمەن قاتار 2010 جىلدارى اپروباتسيادان وتكەن ءۇش زاۋىت­تىق «ەسپولايجيرەن», «ەسپولايتو­رى», «اماندىقتورى» اتالىق-ىزدەرىنىڭ ۇرپاق­تارى سەلەكتسيالىق ساراپتامادان قاي­تا وتكىزىلىپ, اداي جىلقىسىنىڭ ءونىم­دى باعىتتاعى جاڭا تارماعى «ماڭ­عىس­تاۋ تۇقىمىشىلىك ءتيپى» اپروباتسيالان­دى. قولدانىستاعى «سەلەكتسيالىق جەتىس­تىكتەر» تۋرالى زاڭناما بويىن­شا جاڭا تۇقىم شىعارۋ ءۇشىن ەكى تۇقىم­ىشىلىك تيپ بولۋى شارت ەدى.

سونىمەن قازاق جىلقىسىنىڭ اداي تارماعىنىڭ ونىمدىك باعىتتاعى «ماڭ­عىستاۋ تۇقىمىشىلىك ءتيپى» جانە ءمىنىس باعىتىنداعى «اداي تۇقىمىشىلىك ءمىنىس ءتيپى» نەگىزىندە قازاق جىلقىسىنىڭ جاڭا ءتۇرى اداي تۇقىمى جاڭا سەلەكتسيالىق جەتىستىك رەتىندە تانىلىپ, مەملەكەتتىك رەەسترگە تىركەلدى.

اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگى قولداۋىمەن قازاق مال شارۋا­شىلى­عى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەر­لەرى, ن.نوعاەۆ باستاعان ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ باسشىلىعى, ماڭعىستاۋ وڭىرىندە اداي جىلقىسىنىڭ جىرتىسىن جىرتىپ جۇرگەن «اسىل تۇقىمدى اداي جىلقىسى» قاۋىمداستىعىنىڭ ازاماتتارى جۇمىلا جۇرگىزگەن جۇمىستىڭ ارقاسىندا ءبىر جىلدىڭ اياسىندا اداي جىلقىسىن دەربەس تۇقىم رەتىندە تانۋ بارىسىندا التى سەلەكتسيالىق جەتىستىكتى قاتار راسىمدەۋگە قول جەتكىزىلدى.

ەڭ باستىسى, ماڭعىستاۋ جۇرتشىلى­عىنىڭ كوپ جىلدان بەرى ۇكىلەگەن ءۇمىتى – اداي جىلقىسىن دەربەس تۇقىم رەتىندە تانۋ جۇزەگە استى. ياعني اداي جىلقىسى جەكە تۇقىم مارتەبەسىن يەلەنىپ, قازاق­تىڭ وڭىرلىك برەندى رەتىندە دۇنيە جۇ­زىنە تانىلۋىنا تولىق مۇمكىندىك ال­دى. ەڭ ماڭىزدىسى – اداي جىلقىسى تا­بيعاتتىڭ تاماشا تۋىندىسى ءارى حا­لىق سەلەكتسياسىنىڭ ۇزدىك جەتىستىگى رەتىن­دە حالىقارالىق جارىستاردا جەتكەن جە­تىس­تىكتەرىن جەڭىمپازدىقپەن جال­عاس­تى­رىپ, ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن تانىتاتىن قۇن­­دىلىعىن ارتتىرا بەرسە دەگەن سە­نىم­دى اقتاۋ. وسى ورايدا اداي جىل­قى­سىنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن ۇشتاۋ باعى­­تىندا اتقارىلاتىن عىلىمي جانە ۇيىم­داس­تىرۋ ءىس-شارالارى ءالى دە ۇشان-تەڭىز.

اسىرەسە اداي جىلقىسىنىڭ الىس شا­قىرىمعا شاباتىن قارىمدى قابى­لەتىن الەمگە تانىتۋ. دۇرىس ۇيىمداستىرىل­عان جۇمىس اداي جىل­قىسىنىڭ ءباسىن ارتتىرىپ, بايگە دۇبى­رىمەن الەمدى قاراتا الۋىنا جول اشارى حاق. وتكەن جىلعى  جاقسى جەتىس­تىكتەردىڭ ءبىرى – جىلقى­نىڭ جاڭا ءتۇرى اداي تۇقىمىنىڭ الامان جارىستاردا جۇلدىزى جارقىراپ, مارەگە جەتە بەرۋىنە ءسات ساپار تىلەيىك.

ايبىن تورەحان,

قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور