ءسوز بوستاندىعىقاڭتار ايىنىڭ باسىندا-اق «پراۆدا» گازەتى اتىنداعى كولحوزدىڭ جىلدى قورىتىندىلايتىن, الداعى كەلگەن جاڭا جىلدىڭ باعىت-باعدارىن بەلگىلەيتىن وندىرىستىك جينالىسى وتەدى. ۇمىتپاسام, 1951–1952 جىلداردىڭ ءبىرى بولاتىن. كولحوز قاراتاياقتارىن ايتپاعاندا, وزات قويشى, مالشىلار مەن كوپ ءونىم العان ديقاندار ارنايى شاقىرۋمەن كەلسە, باسقا ۇلكەن-كىشى ەدەنى جەر, توبەسى الاسا كلۋب ۇيىندەگى قاتار-قاتار قويىلعان ۇزىنشا ورىندىققا سىيعاندارىنشا وتىرا بەرەدى.
ءبىز ءۇشىن دە ول كۇن شاعىن مەرەكە ىسپەتتى. كلاسس جەتەكشىمىز بيجامال اپاي وقىتاتىن ءتورت ساباعىن جىلدامداتىپ ءبىتىرىپ, ءبىزدى بوساتاتىن. كۇيەۋى ءارى مەكتەپ ديرەكتورى عازيز سۇلەەۆ اعامىز وندىرىستىك جينالىس اتاۋلىنىڭ تۇراقتى باس بايانداماشىسى بولعاننان كەيىن بە, الدە ول كۇنى مەكتەبىمىزدەگى اينالدىرعان 5–6 مۇعالىمدى دە جينالىسقا ارنايى شاقىرا ما, ايتەۋىر مەكتەپ ۇيرەنشىكتى ادەتىنەن جاڭىلىپ, دۇرىستاپ ساباق وتكىزبەيدى دەسە دە بولادى. ءبىز ءۇشىن كىشىگىرىم مەرەكە دەيتىنىم, بىرىنشىدەن, ول كۇنى ساباق وقىپ جەتىستىرمەيمىز, ەكىنشىدەن اۋلىمىزعا اراعا اي سالىپ ارەڭ كەلەتىن كينو دەيتىن ىنتىعىمىز جينالىستان كەيىن كورسەتىلەدى. ارينە, جينالىستا كولحوزدىڭ قانداي تابىستارى تارازىعا تارتىلىپ, قانداي الار اسۋلارى بەلگىلەنىپ جاتىر, ماقتالاتىندار كىمدەر, داتتالاتىندار كىمدەر, وندا ءبىزدىڭ شاتاعىمىز شامالى. ەسىل-دەرتىمىز كينو. جينالىستان كەيىن قانداي كينو قويىلادى, ول قالاي اتالادى, وندا دا ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز جوق. بىزگە كينو بولسا جەتىپ جاتىر. جينالىستان كەيىن ورىندىقتار قويىلماعان تاقتاق جەرگە وتىرىپ الىپ: «انە, ءبىزدىڭ اسكەرلەر, قازىر فاشيستەردىڭ اكەلەرىن تانىتادى», دەپ پىكىر بىلدىرەمىز. نەمەسە قىز بەن جىگىت ءبىر-بىرىنە جاقىنداپ, قۇشاقتاسا باستاسا: «قازىر «پاتسالۋي بەرەدى» دەپ ەلەۋرەيمىز. ورىندىقتا شىرەنىپ وتىرعان ۇلكەندەردىڭ: «شۋلاماڭدار ەي, وڭباعاندار!» دەگەن ەسكەرتپەلەرىن پالەن رەت تىڭداپ, ورنىمىزدان تۇرامىز. كينو كوبىنە ورىس تىلىندە ءجۇرىپ, ەشتەڭە ۇعا قويماساق تا, وزىمىزشە تالقىلاعان بولامىز. جينالىستىڭ اياقتالۋىن كۇتىپ, جىلتىڭداپ, ەسىك-تەرەزەدەن قاراپ قويىپ, قايتا اينالىپ سوعىپ جۇرەمىز.
عازيز اعايىمىز كەيدە ءبىزدى: «وڭشەڭ كولحوزشىنىڭ شي تۇبىندە وسكەن كولاگان بالالارى», دەپ ۇرىسىپ, اشۋلانعاندا پالتوسىنىڭ جەڭىمەن عانا بۇيىرىڭنەن نۇقىپ قالاتىن مىنەزى بولسا دا, ءبىز ءۇشىن ول – بۇكىل جارسۋداعى ەڭ وقىمىستى, ەڭ ءبىلىمدى ادام. سەبەبى كولحوزدىڭ 8 مارت پا, 1 نەمەسە 9 ماي ما, ايتەۋىر جينالىس اتاۋلىنىڭ بارىنە بايانداما جاساۋ سول كىسىگە تاپسىرىلادى.
جينالىس ءوتىپ جاتقان كلۋبتىڭ ەسىگىنەن ءبىر قاراعانىمىزدا, ول ۇلى كوسەمىمىز ءستاليننىڭ سارا باسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا جانە سۇيىكتى كومپارتيانىڭ پالەنبايىنشى پلەنۋمىنىڭ شەشىمدەرىن جۇزەگە اسىرۋداعى سوۆەت حالقىنىڭ كوممۋنيزمگە بەت العان قارىشتى قادامى تۋرالى بۇلجىتپاس دالەلدەرمەن بايانداپ تۇر ەكەن. سودان كەيىن عانا اۋداننىڭ جەتىستىكتەرىن ءتىزىپ كەلىپ, كولحوز باسشىلارى مەن بۋحگالتەرياسىنان العان مالىمەتتەرگە توقتالىپ, قاي شوپان قانشا ءتول العانى مەن قانشا ءجۇن قىرىققانىن, ديقانداردىڭ مەملەكەت قويماسىنا قانشا استىق قۇيعانىن, بۇل كورسەتكىشتەردىڭ وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما جوعارى ەكەندىگىن ماقتانىشپەن اتاپ ءوتىپ ەدى, بۇل مالىمەتتى جاڭا ەستىگەندەي كولحوز باستىعى ءبىر قوزعالاقاتاپ قالىپ, قول سوعىپ ەدى, كلۋبتا وتىرعاندار شوشىپ ويانعانداي ءدۇر-ءدۇر شاپالاق سوقتى. «الايدا, – دەپ بايانداماشى ءسوزىن جالعادى. – بيىل قىستىڭ قاھارى الابوتەن. مال ازىعى جەتپەيتىن ءتۇرى بار. ويدان شابىلعان پىشەننىڭ بەس-التى-اق ماياسى قالىپتى. ەندى ەرتىس پەن جايداقتىڭ قۇنارسىز قۇراعىنان جينالعان مايالار كوپ مالدى قىستان الىپ شىعا الار ما؟ دەمەك جاز ايلارىندا پىشەنشىلەر مال ازىعىن جەتكىلىكتى دايارلاي الماعان. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتكە ەت, ءسۇت, جۇمىرتقا تاپسىرۋ جوسپارى دا ورىندالماعان».
بەكەر وبالى قانە, بايانداماشى جوسپاردى ورىنداي الماعان بريگاديردىڭ اتى-جوندەرىن ايگىلەپ, اتاي باستاعان.
– ءاي, بۇلار ءالى جارىسسوزگە شىعىپ, ءبىراز ەزەدى. بارىپ, از ۋاقىت سىرعاناق تەۋىپ قايتايىق, – دەدى مەڭعالي. – بىزگە كەرەگى ەكەۋىمىزدىڭ اكەلەرىمىزدى دە وزات شوپاندار قاتارىندا اتاپ ءوتتى عوي.
ءبىز تاعى ءبىر اينالىپ كەلىپ, ەسىكتەن قاراپ, جينالىس بارىسىنا بارلاۋ جۇرگىزگەنىمىزدە, كولحوزدىڭ الدە بريگادير, الدە شارۋاشىلىق مەڭگەرۋشىسى مە, اعزام اعامىز مىنبەگە شىعىپتى. ستاقانداعى سۋدان ءبىر ۇرتتاپ الىپ, ءسوزىن جالعاعان.
– كولحوزشى جولداستار, ءبىز مال ازىعىن دايارلاۋعا جەتكىلىكتى ءمان بەرە الماي ءجۇرمىز. ۇلى كوسەمىمىز ستالين جولداس «قىستىڭ قامىن جازدا ويلاعان شارۋا ەشقاشان ۇتىلمايدى» دەگەن بولاتىن, – دەپ ءسال تىنىس العان كەزدە وتىرعانداردىڭ ىشىنەن قايسىبىرىنىڭ كۇلگەنى, قايسىبىرىنىڭ كۇبىر-سىبىرى ەستىلە باستاعان كەزدە الدەبىرەۋ شەشەنگە ءسوز جۇگىرتكەن.
– اقا, ۇلى كوسەمنىڭ ەڭبەكتەرىن وقىپ قانا قويماي, كەرەكتى سوزدەرىن جاتتاپ الىپسىڭ عوي, – دەدى. بۇل قوشتاۋ ەمەس, مىسقىلدى پىكىر ەكەنى انىق ەدى.
– ءاي, كىتاپتى وقىعاندى قويىپ, «پراۆدا» گازەتىنىڭ بەتىن اشپايتىن سەن نادان نە ءبىلۋشى ەدىڭ؟ سەنبەسەڭ ۇلى كوسەمنىڭ جەتىنشى تومىن الىپ, 442-بەتىنە قارا, – دەگەندە وتىرعاندار تاعى ءبىر جىمىڭداسىپ, جەڭىل كۇلكىگە ەرىك بەرە باستاپ ەدى, پرەزيديۋمدا وتىرعان كولحوز باستىعى تىنىشتىققا شاقىردى.
جارىسسوزگە قاپسەمەت قالي ۇلى دەيتىن ءالى مەكتەپتى بىتىرە قويماعان, بىراق مەكتەپ قانا ەمەس, كولحوز كوركەمونەرپازدارىنىڭ بەلدى مۇشەسى اتانعان بوزبالا شىعىپ, كولحوز باسشىلارىنىڭ جاستارعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋىن, كوركەمونەرپازداردىڭ فەرما ورتالىقتارىنا بارىپ, كونتسەرت قويعىلارى كەلەتىنىن, بىراق ولارعا كولىك ۇيىمداستىرىپ بەرمەيتىنىن, ءتىپتى كولحوز ورتالىعىنا كينو قويۋشىلاردىڭ سيرەك كەلەتىنىن ايتىپ, مىنبەدەن تۇسكەن. سول كەزدە ورتادان پوچتالون قالي اقساقال ورنىنان تۇرىپ:
– ماعان ءسوز بەرىڭدەرشى, – دەگەن باتىل ءۇن قاتىپ.
– كەلەسى ءسوز اتاقتى مايدانگەر, ەڭبەك مايدانىندا دا الدىڭعى شەپتە جۇرگەن پوچتالونىمىز قالي تولەنوۆ جولداسقا بەرىلەدى, – دەپ جينالىس باسقارۋشى حابارلاي بەرگەندە-اق قوس بالداعىنا سۇيەنگەن قالەكەڭ ءجىتى باسىپ, ساحناعا كوتەرىلدى. كىدىرگەن جوق, بىردەن باستاپ كەتتى.
– جاڭا عانا مەنىڭ الدىمدا سويلەگەن شەشەن قاپسەمەت قاليەۆ جولداس وتە دۇرىس ايتادى...
جۇرت دۋ ك ۇلىپ, بىرەۋى: «وۋ, مايدانگەر, ۇلىڭدى ءوزىڭ قولداماساڭ, كىم قولدايدى» دەپ داۋىستاعان. قالەكەڭ نەمەنەگە كۇلەسىڭدەر دەگەندەي اڭقيىپ تۇرىپ قالعان...
زامان تالابى
تاعى دا سوۆحوزدىڭ جىلدى قورىتىندىلاۋ جينالىسى بولاتىن. بۇل كەزدە وزىنشە ءىرى شارۋاشىلىقپىن دەپ جۇرگەن «پراۆدا» كولحوزىن تولايىمىمەن وزىنە قوسىپ الىپ, ىرىلەندىرىلگەن «ازاتتىق» سوۆحوزىنىڭ ءبىر مۇشەسىمىز. مەكتەپتەن سوڭ جوعارى وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن ەكى جىل جۇمىس ىستەۋ قاجەت دەگەن ماسكەۋدىڭ پارمەنىمەن سوۆحوزدىڭ «اندا بار دا, مۇندا بار» دەپ, ءار شارۋاعا جەگىپ جۇرگەن جۇمىسشىسى كەزىمىز.
جارسۋدىڭ باياعىداي سامان كىرپىشتەن سوعىلعان توقال تام-كلۋبى ەمەس, قارابۇلاقتىڭ سالتاناتى بولەك, تاقتاي ەدەندى, كەڭ دە جارىق كلۋبىنا جينالعان جۇرت زالدى لىق تولتىرعان. پرەزيديۋمدا اۋداندىق پارتيا جانە اتقارۋ كوميتەتتەرىنەن كەلگەن, گالستۋكتەرى توقپاقتاي اتقامىنەرلەردىڭ قارا كوستيۋم, اق كويلەكتەرى ولاردىڭ اسا جاۋاپتى قىزمەتكەر ەكەندىكتەرىن ايگىلەگەندەي. ءدال سولارداي كيىنگەن سوۆحوز باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى جينالىستى اشىق دەپ جاريالاپ, سوۆحوز ديرەكتورى قاباقاي اعامىزعا ءسوز بەردى. ديرەكتورىمىز شارۋاشىلىقتى العا سۇيرەگەن ىسكەر, ءارى ۇلكەن-كىشىنىڭ ءتىلىن وڭاي تاباتىن جۇرتقا جاعىمدى جان بولاتىن. ول وتىرعانداردى جانارىن قىدىرتا ءبىر شولىپ شىقتى دا:
– قۇرمەتتى جولداستار, قازىر زامان تالابىنا بايلانىستى جانە اۋداننان كەلگەن وكىلدەردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا باياندامامدى ورىس تىلىندە دايارلاپ ەدىم, – دەپ ءبىر جىميىپ قويدى. – ونىڭ ۇستىنە ورتامىزدا وزدەرىڭىز كوزما دەپ اتايتىن ۇلى ورىس حالقىنىڭ ءبىر ۇلى كۋزما يۆانوۆيچ وتىر, ءارى سونىڭ قۇرمەتىنە مەن باياندامانى ورىسشا وقيىن, ال سىزدەر ءجارىسسوزدى قازاقشا ايتا بەرىڭىزدەر...
قارابۇلاق اتتى ۇلكەن اۋىلداعى جالعىز ورىس وتباسى وسى كوزمانىكى بولاتىن. ق, ڭ سياقتى ورىس تىلىنە شالقاقتاپ, باعىنعىسى كەلمەيتىن ءۇش-ءتورت ءارىپ بولماسا, ول تازا قازاقشا سويلەيتىن. بالالارىنىڭ الدى قازاقشا مەكتەپتى ءبىتىرىپ, قازاقشا مۇدىرمەي سويلەسە دە, كەيىندەرى ءوز ۇلتىنىڭ قىزدارىنا ۇيلەنىپ, وسكەمەن اسىپ, تازا ورىس بولىپ كەتىپتى دەسەتىن. سول سياقتى ءبىزدىڭ جارسۋدا دا داشا ەسىمدى جالعىز ورىس كەمپىردىڭ بارىس ەسىمدى ۇلى دا قازاق مەكتەبىن بىتىرەردەگى ورىس تىلىنەن «ۇشتىك» دەگەن باعا العان ەكەن, سوندا سارباسوۆ ريزابەك ەسىمدى مەكتەپ ديرەكتورى «قىمباتتى بوريس نيكولاەۆيچ, ۇلتىڭدى سىيلاعاندىقتان عانا ورىس تىلىنەن «ۇشتىكتى» ارەڭ قويدىق» دەسە, ءبىزدىڭ بارىس: «وسى شىركىننىڭ «وكانچانيەلەرىن» ۇقپاي-اق قويدىم» دەپتى. سول بارىس تا وسكەمەن اسىپ, بوريس نيكولاەۆيچ بولعاننان كەيىن ورىسشاعا سۋداي اعاتىن بولىپتى دەسەدى. بۇرىن ءجا دەگەن دومبىراشى ەدى, قازىر بالالايكانى بەزىلدەتەتىن بولىپتى...
سول كوزمانىڭ بۇرىن قانداي قىزمەت ىستەگەنىن ءبىز بىلمەيمىز, ايتەۋىر زەينەتكەر بولاتىن. بۇرىندارى ءبىردى-ەكىلى دوڭىز بالاسىن ۇستاعان ەكەن, كورشىلەرى: «مىنا پالەكەتتەرىڭنىڭ ساسىق ءيىسى قولقامىزدى قاۋىپ بارادى» دەي بەرگەن سوڭ, «ال, ەندەشە» دەگەندەي ولارىن شىڭعىرتىپ پىشاققا ءىلىندىرىپتى. سودان بەرى ءتورت-بەس ەشكى, ەكى-ءۇش سيىر بالاسىن ۇستايدى ەكەن. ەڭبەكقور, تىزە بۇگىپ وتىرۋدى بىلمەيتىن قاريا جالعىز كوك ەسەگىمەن شاپقان ءشوبىن تاسىپ, مالدارىن جۇدەتپەيدى دەسەتىن.
ەسەك دەمەكشى, ول كەزدە اۋىلدى قويىپ, اۋدان اۋماعىندا بۇل قادىرسىزدەۋ جانۋاردىڭ تۇقىم-تۇياعى بولمايتىن. ءبىز زايسانداعى ورتا مەكتەپكە بارىپ, وقي باستاعاندا قالاداعى جەمەنەي وزەنىنىڭ ارعى بەتىندە تۇراتىن ءبىر سىنىپتاسىم: ء«ۇش-ءتورت جىل بۇرىن كەشكىلىك ەش حايۋاننىڭ ۇنىنە ۇقسامايتىن ءبىر جابايى داۋىستى ەستىپ, زارەمىزدىڭ ءزار تۇبىنە كەتكەنى بار. ءىشىن تارتىپ, ىشقىنا اقىرعاندا ارىستان ەكەن دەپ شوشىپ ەدىك. سويتسەك, پاۆەل دەيتىن كورشىمىز قايدان اكەلگەنى بەلگىسىز, ەكى ەسەكتى الىپ كەلىپتى» دەيتىن.
جۇرتتىڭ ايتىسى, كوزمانىڭ كوك ەسەگى سول پاۆەلدىڭ ەسەكتەرىنىڭ قوداعىنان وسىرگەن كولىگى ەكەن...
ديرەكتور بايانداماسىن ورىسشالاپ باستاعان كەزدە جۇرت جالتاقتاسىپ, ءبىر-بىرىنە قاراسىپ قالىسقان. سول كەزدە كوزمانىڭ قارلىعىڭقى داۋىسى ەستىلگەن:
– اي, كاكە, ورىسشاگا تيليندي بۋراماي-اك, كازاكشا ايتا بەرمەيسين بە؟ – دەمەسى بارما. ديرەكتور دا بوگەلگەن جوق.
– كۋزما يۆانوۆيچ, زامان تالابىن ءتۇسىنۋىڭىز كەرەك, – دەپ جاۋاپ بەردى. الايدا ءوزى ەرەكشە ءبىر مىسقىلعا ۇقساس كۇلگەن. ال اۋداننان كەلگەن ۇلكەن باستىقتاردىڭ ءبىرى ۇستەلدى تىقىلداتىپ, جۇرتتى تارتىپكە شاقىردى.
كادىربەك سەگىزباي ۇلى,
جازۋشى, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى