ماۋسىمدىق جۇمىستىڭ ماشاقاتى

ءبىز ءبىلىم الىپ جاتقان ۋنيۆەرسيتەت (Lancaster University) لانكاستەر قالاسىنىڭ شەت ايماعىندا ورنا­لاسقان. كامپۋس ءبىراز جەردى الىپ جاتىر. وقۋ ورنىنا جاقىن ماڭ­دا «Galgate» (گالگەيت) دەپ اتالاتىن, بىزشە ايتقاندا, اۋىلدىق وكرۋگ بار. وسى جەردە «Drinkwater Mushrooms Ltd» اگروكومپانياسى ورنالاسقان. كاسىپورىن ەلدىڭ بارلىق سۋپەرماركەتىن ساڭىراۋقۇلاقپەن قامتاماسىز ەتەدى. ساڭىراۋقۇلاقتىڭ پورچيني جانە كاشتان سياقتى تۇرلەرىن وسىرەتىن كومپانيا 1969 جىلدان بەرى جۇمىس ەتىپ كەلەدى.

اگروفەرمانى وڭاي تاۋىپ كەلدىك, بىراق ونىڭ ىشىنە كىرۋگە مۇمكىندىك جوق, بوگدە ادامداردى ماڭىنا دا جولاتپايدى. العاشقى كۇنى اينالاسىن فوتوعا ءتۇسىرىپ, كەرى قايتتىق.

جەتىسىنە ءبىر رەت اپتاعا جەتەتىن­دەي ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الامىز. ءار جۇما كۇنى كەشكىلىك ALDI (باعاسى ارزان) سۋپەرماركەتىنە بارامىز. وسى ۋاقىتتا ساۋدا ورنىندا ادام ەرەكشە كوپ. بارعان سايىن قىرعىز باۋىرلاردى ءجيى كەزدەستىرەمىز. ولار دا ءبىزدى جاقىن تارتىپ, تۋىسقا­نىن كورگەندەي اماندىق-ساۋ­لىق سۇراسادى. سۇراستىرا كەلە بىل­گەنىمىز, بارلىعى جوعارىدا اتال­عان فەرمادا جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ىزدە­گەنىمىز الدىمىزدان شىعىپ, ءبىز دە قۋاندىق. «فەرمادا قازاق­تار جۇمىس ىستەي مە؟» دەپ سۇراعا­نى­مىزدا, «قازاقتار بار, بىراق از», دەپ جاۋاپ بەردى. ءبىر كۇنى وسى ساۋ­دا ورنىندا قازاق قىزدارىن دا جولىق­تىردىق.

ارداق, ءنازيرا جانە گۇلنۇر قى­زىلوردانىڭ تۋماسى ەكەن. ۇلى­بريتانياعا وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا كەلىپتى.

«مەن نەگىزى وڭتۇستىك كورەياعا كەتەمىن دەپ جۇرگەن ەدىم, بىراق جۇ­مىس وسى ەلدەن بۇيىردى. تاڭ­نان كەش­كە دەيىن ساڭىراۋقۇلاق تەرە­مىز. تاڭعى سەگىزدە باستالعان جۇ­مىس كەيدە ەرتە, كەيدە 8-9-دا, كەش اياق­­تالادى. ءبىر كۇن عانا دەمالا­مىز. فەر­مادا ەكى­قاباتتى ءۇي بار, سوندا تۇ­راق­­تادىق. قالعان جۇمىسشىلار «كەرۋەن» دەپ اتالاتىن ۆاگونداردا تۇرادى. ءىشى جىلى. تاماقتى ءوزى­­مىز ازىرلەيمىز. ناندى قولدان پىسى­رە­مىز, تاعامدارى قۇنارسىز سەكىلدى, ۇيرە­نىسە الماي جۇردىك. ونىڭ ۇستىنە كۇن سالقىن, ىزعارلى, جاڭبىرلى. جاتىن ورىنعا اپتاسىنا 53 فۋنت ستەرلينگ ۇستاپ وتىرادى», دەدى قىز­دار­دىڭ ىشىندەگى ەتى ءتىرىسى ءارى كىشىسى ارداق.

قازىر لانكاستەردەگى «Drinkwater Mushrooms Ltd» اگروكومپانياسىندا بەس قازاق ەڭبەك ەتىپ جاتىر. جالاقىلارى ساعاتىنا 10,10 فۋنت ستەرلينگ. بۇل – بريتانيا ۇكىمەتىنىڭ بەكىتكەن ءتاريفى. «Brexit»-تەن سوڭ ەۋرووداق ەلدەرىنەن كەلەتىن جۇمىس كۇشى ەداۋىر ازايىپ, جەرگىلىكتى فەرمەرلەر كوپ شىعىنعا باتقان. جەمىس-جيدەك ۋاقىتىندا تەرىلمەي, قوقىسقا دا تاستالدى. ال ەلدىڭ جەرگىلىكتى حالقى مۇنداي قارا جۇمىسقا شىدامسىز ءارى ايلىعىن ماردىمسىز سا­نايدى. سول سەبەپتى 2019 جىلى مەملەكەت قاناتقاقتى جوبا ازىر­لەپ, تمد ەلدەرىنە ۇسىنادى. وسى­لاي­شا, قازاقستان, قىرعىزستان, تۇرىك­مەنستان سەكىلدى ەلدەردەن ارزان جۇمىس كۇشى ۇلىبريتانياعا اعىل­دى. جۇمىسشى ميگرانتتار باس­تىسى ۆيزا ۋاقىتىن قاتاڭ ساقتاپ, زاڭعا باعىنسا بولعانى. ولار ماۋ­سىمدىق جۇمىسقا 6 ايعا عانا كەلە الادى.

ء«بىز ۇلىبريتانيادا ماۋسىمدىق جۇمىس بارىن ەستىگەنىمىزبەن, قا­لاي بارۋعا بولاتىنىن بىلمەدىك. سۇراستىرىپ ءجۇرىپ, وسى جۇمىستى ۇيىمداستىراتىن اگەنتتىككە جولىق­تىق. سۇراعان اقشاسىن تولەپ, بەس اي كۇتتىك. كەيىن بىلگەنىمىزدەي, مەم­لەكەتتىك سايت ارقىلى ءوزىمىز ءوتىنىش تولتىرىپ جىبەرسەك تە بولادى ەكەن. ءبىر جاعىنان اعىلشىن ءتىلىن بىلمەگەنىمىزدىڭ كەسىرى ءتيدى. ەكى ورتادا دەلدال اگەنتتىكتەرگە قوماقتى قارجى بەردىك, ولار بولسا بەرگەن ۋادەلەرىن ورىندامادى. التى ادام بىرگە كەلۋىمىز كەرەك ەدىك, جان-جاققا تاراپ كەتتىك. ءۇش ادام جۇمىس بولماي, ەكى اپتا لوندوندا بوسقا ءجۇردى. تىرمىسىپ ءجۇرىپ ءبىز ايتەۋىر ورنالاستىق. بىراق الدانىپ قالعان ادامدار كوپ. سوندىقتان اگەنتتىكتەردىڭ قىزمەتىنە سەنبەگەن دۇرىس», دەيدى ارداق.

ۇلىبريتانياعا ەڭبەك ميگرانتتارى «Tier-5 Seasonal worker» ۆيزاسىمەن كەلەدى. بۇل ۆيزا ءتۇرى اپتاسىنا 30 ساعات جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات بەرەدى. ەل بيلىگى ازيا, ونىڭ ىشىندە تمد ەلدەرىنەن كەلەتىن مەرزىمدى جۇمىسشىلارعا كۆوتا سانىن جىل سايىن ارتتىرىپ وتىر. ماسەلەن, 2023 جىلى – 45 مىڭ, 2022 جىلى – 38 مىڭ, 2021 جىلى – 30 مىڭ, 2020 جىلى – 10 مىڭ, 2019 جىلى 2 500 كۆوتا بولگەن.

«ساڭىراۋقۇلاق وسىرەتىن فەرما اۋماعى ۇلكەن. جىلىجايدىڭ ءىشى ىستىق, كۇنى بويى سوندا جۇرەمىز. ءبىز دايىن ساڭىراۋقۇلاقتاردى تەرىپ, قوراپ­تاۋعا جىبەرەمىز. ولاردى تەرگەندە دە ۇلكەن-كىشىسىن بىرەگەي ەتىپ, سۇرىپتاپ سالىپ وتىرۋ كەرەك. جۇ­­مىس اۋىر ەمەس, بىراق جىلدام­دىق, قوزعالىس كەرەك. جۇمىسقا ۇيالى تەلەفونمەن كىرۋگە بولمايدى. كەل­گەن كەزدە 11 قازاق بولاتىن­بىز, ال­تاۋى وتكەن ايدا جۇمىس مەرزى­مى اياق­تالىپ, ەلگە ورالدى. ەندى بەس­ەۋى­­مىز ءساۋىر ايىنا دەيىن وسىندا بولامىز. قىرعىزدار وتە كوپ, ۋكراين, بولگارلار بار. اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنەمىن بە دەپ كەلگەن ەدىم, قىرعىزشا سويلەپ كەتتىم», دەپ كۇلدى ارداق.

ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ باسىم بولىگى ءتىل بىلمەيدى. ارداقتىڭ ايتۋىنشا, بىرنەشە توپقا بولىنگەن جۇمىس بريگاداسىن ورىس ءتىلىن بىلەتىن ادام باسقارادى. جالپى, ۇكىمەتتىڭ جاڭا ەلدەردەن ەڭبەك ميگ­رانتتارىن تارتۋ تۋرالى شەشىمىن فەرما قوجايىندارى قۇپ كورمەيدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, بيلىك بۇلارمەن ساناسپايدى.

«بىزگە جۇمىس كۇشى جەتىسپەيتىنى انىق. الايدا قازىر كەلىپ جاتقان ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ ءتىل بىلمەۋى بىزگە قيىندىق تۋعىزىپ وتىر. ويت­كەنى ولاردىڭ تىلىندە سويلەپ, تۇسىن­دىرە الاتىن سۋپەرۆايزەرلەر ءبولۋىمىز كە­رەك. ونىڭ ۇستىنە بارلىعىن دايار­لىقتان وتكىزۋ قاجەت. بۇل ءبىراز ۋاقىت پەن قوسىمشا شىعىندى تالاپ ەتەدى. ءار ەلدەن كەلگەن جۇمىس توبىن اۋەجايدان كۇتىپ الىپ, ولارعا جاعداي جاساۋ كەرەك. ۇكىمەت ۇسىن­عان جوبا بىزگە قولايلى بولىپ تۇرعان جوق», دەيدى «Angus Soft Fruit Ltd» كومپانياسىنىڭ (اربروت, شوتلانديا) ماركەتينگ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى دجيل ۋايتمان «The Courier» سايتىنا بەرگەن سۇحباتىندا.

2020 جىلى شەففيلد ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ ساياسي ەكونوميكا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى ۇلىبريتانيا­نىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا جىل سا­يىن شامامەن 70 مىڭ ماۋسىمدىق جۇمىسشى قاجەت ەكەنىن مالىمدەدى. وسىعان وراي ەل بيلىگى ەڭبەك ميگرانتتارىنا ارنالعان ۆيزا ۋاقى­ت­ىن 2024 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزارتتى. ۇلىبريتانيا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا ماۋسىمدىق جۇمىسقا قازاقستاننان 2019 جىلى – 4, 2020 جىلى – 11, 2021 جىلى – 391, 2022 جىلى – 2 672, ال وتكەن جىلى 4 430 ادام كەلگەن.