ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى بۋىنى سانالاتىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتى دامۋى قاي كەزدە دە مەملەكەتتىڭ باستى نازارىندا. سونىڭ ىشىندە حالىق كوپ تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى اتالعان سەكتوردىڭ وركەندەۋىنە بايلانىستى.
بىزدەگى تابيعي جايىلىمداردىڭ كولەمى – 180 ملن گا. بۇل جونىنەن قىتاي, اۋستراليا, اقش, برازيليادان كەيىن الەم بويىنشا 5-ورىندا تۇرمىز. ەگىستىك جەرلەردىڭ كولەمى – 35,4 ملن گا, دۇنيەجۇزى بويىنشا 10-ورىندى يەلەنەمىز. سونىڭ ىشىندە تىڭايعان جەر كولەمى 10,6 ملن گا جەتەدى. بۇل ەت, ءسۇت, استىق, جەمىس-جيدەك پەن كوكونىس سەكىلدى ازىق-ت ۇلىك ءونىمى بويىنشا شەتەلدىك ەكسپورتقا تاۋەلدى بولماي, وتاندىق ونىمدەردىڭ نارىقتى قامتاماسىز ەتۋگە مول مۇمكىندىك. الايدا باستى بايلىعىمىز سانالاتىن سول جەردى دۇرىس كادەگە جاراتپاي بوس قالۋى, وعان جاقىندا عانا ەلىمىزدىڭ شىعىسىندا كاداسترلىق قۇنى 700 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن پايدالانىلماعان 40 مىڭ گەكتار جەردىڭ مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعانى مىسال بولا الادى. سوندىقتان اگروسەكتور كەشەنىن تۇراقتى دامىتۋ, ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ, ەكسپورتقا شىعارىلاتىن ونىمدەردىڭ كولەمىن ۇلعايتىپ, حالىق اراسىندا اقپاراتتىق تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزۋ – وسى سالانىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن ماڭىزدى مىندەتتەرى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە تالداۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ساۋلە مولداباەۆا: «اۋىل شارۋاشىلىعىنا سالىناتىن ينۆەستيتسيالار كولەمى جىل سايىن ايتارلىقتاي ءوسىپ كەلەدى. ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ نەگىزگى ماقساتى دا – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە يمپورتتى الماستىرۋ. بۇل باعىتتا سۋارۋ, قۇس ەتىن ءوندىرۋ, قويمالار مەن تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىن سالۋ, ەت, ءسۇت, استىقتى تەرەڭ وڭدەۋ جانە ونەركاسىپتىك جىلىجاي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ – باسىمدىققا يە سالالار. اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى (اوك) نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار جونىندەگى كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ بيىل 1 349,3 ملرد تەڭگەگە, جوسپاردىڭ ورىندالۋى – 68%-دى نەمەسە 918 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل كورسەتكىش الدىڭعى جىلى 798 ملرد تەڭگە بولعان. ناقتى ساندارمەن سويلەسەك, مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقاسىندا جىل باسىنان بەرى 164,5 ملرد تەڭگە سوماسىنا 207 جوبا پايدالانۋعا بەرىلىپ, ونىڭ ىشىندە 24,4 ملرد تەڭگە مال شارۋاشىلىعى بويىنشا 70 جوباعا, وسىمدىك شارۋاشىلىعىنا 34,7 ملرد تەڭگە 96 جوباعا, 95,8 ملرد تەڭگە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋدەگى 20 جوباعا, 8,4 ملرد تەڭگە وسىمدىك شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋدەگى 10 جوباعا, سونىمەن قاتار وزگە باعىتتارعا 1,2 ملرد تەڭگە كولەمىندە 11 جوباعا بولىنگەن», دەيدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن قىتايلىق «VODAR» كومپانياسى اراسىندا بيىلعى مامىر ايىندا بازالىق پرينتسيپتەر تۋرالى كەلىسىمگە كەلىپ, جوبانى پىسىقتاۋ جانە ىسكە اسىرۋ جونىندە جول كارتاسى قۇجاتتارىنا قول قويىلدى.
قۇجات قازاقستاندا جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ جۇيەلەرىن شىعاراتىن زاۋىت قۇرىلىسىنىڭ جوباسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى شامامەن 20 ملن دوللاردى قۇرادى. بيىل الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار ارقىلى اوك سالاسىنداعى ءىرى ونەركاسىپتىك ينۆەستيتسيالىق جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى تابىستى تاجىريبەسىن ودان ءارى جالعاستىرىپ كەلەدى. كەلەر جىلعا تاعى 100 ملرد تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانعان. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قارقىندى دامۋى ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك قولداۋعا بايلانىستى ەكەندىگى بەلگىلى. وسى رەتتە اوك-ءتى سۋبسيديالاۋ, ونى ماقساتتى پايدالانۋدا سۋبسيديالاۋ جۇيەسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, 6 ەرەجە قابىلداندى.
بيىلعى اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جۇمىسىنا وڭاي سوقپاعانى راس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن زارداپ شەككەن اگرارشىلاردى قولداۋدا بىرقاتار كەشەندى شارا قابىلدانىپ, ۇكىمەت رەزەرۆىنەن جامبىل وبلىسىنا قارجىلىق كومەك رەتىندە 3,7 ملرد تەڭگە, استىقتى كەپتىرۋ ءۇشىن 62,5 مىڭ توننا كولەمىندە جەڭىلدىكپەن ديزەل وتىنى ليترىنە 250 تەڭگە, نارىقتىق باعادان 15%-عا تومەن ءبولىندى.
سۋبسيديالاردى تولىق كولەمدە وتەۋ بويىنشا دا جالپى 155 ملرد تەڭگەدەن وسىمدىك شارۋاشىلىعى جەلىسىنە العاشقى 30 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. اتالعان قاراجات جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە اۋدارىلىپ, فەرمەرلەرگە تولەمدەر جۇرگىزىلە باستاپتى. مال شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ جونىندە دە ۇكىمەتتىڭ 30 ملرد تەڭگە ءبولۋ تۋرالى ءتيىستى قاۋلىسى قابىلداندى. جاقىن ارادا قاراجات وبلىستاردىڭ بيۋدجەتتەرىنە اۋدارىلاتىن بولادى. قازىرگى كۇنى ينۆەستيتسيالىق جانە پايىزدىق مولشەرلەمەنى سۋبسيديالاۋعا قالعان 30 ملرد تەڭگەنى ءبولۋ جونىندە جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ال باستى بايلىعىمىز سانالاتىن جەردى ءالى دە دۇرىس قولدانباۋ نەمەسە ءتىپتى پايدالانىلماي بوس جاتقاندىعى جونىندە ساۋلە سۇندەتبايقىزى مىناداي ويىمەن ءبولىستى: «بيىل رەسپۋبليكا بويىنشا جەر پايدالانۋشىلارعا قاتىستى 2,1 ملن گا جالپى الاڭدا جوسپاردان تىس 1215 تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىندە جەر زاڭناماسىن بۇزۋشىلىقتى جويۋ تۋرالى 1,48 ملن گا الاڭعا 896 ۇيعارىم بەرىلدى. سوت ورگاندارىنىڭ قاراۋىندا 535,5 مىڭ گا الاڭدا 214 ماتەريال بار. جالپى, 2022 جىلدىڭ باسىنان باستاپ مەملەكەتكە 10 ملن گا جەر قايتارىلدى (2022 جىلى – 5,4 ملن گا, 2023 جىلى – 4,6 ملن گا).ءتيىستى شارالار قابىلدانعاننان كەيىن جەر پايدالانۋشىلار 3,2 ملن گا (2022 جىلى – 2 ملن گا, 2023 جىلى – 1,2 ملن گا) الاڭدا وزدەرىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن يگەرۋگە كىرىستى. مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعان جەرلەردىڭ 2,8 ملن گەكتارى قايتا ءبولىندى. جايىلىم تاپشىلىعى ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك مەنشىككە قايتارىلعان جايىلىمدىق جەردى ەلدى مەكەندەرگە بەكىتۋ ماسەلەسىنە باس نازار اۋدارىلدى. سول ارقىلى مال جايۋ ماسەلەسى بىرتىندەپ شەشىمىن تاۋىپ جاتىر. جوعارىدا اتالعان جەر ۋچاسكەلەرى حالىقتى ورتاق پايدالانىلاتىن جەرلەرمەن قامتاماسىز ەتكەننەن كەيىن عانا كونكۋرس تۇرىندە جاريالانادى», دەپ وتىر.
كاسىپكەرلەرگە جەر ۋچاسكەلەرىن جەدەل ءارى ءادىل تۇردە ءبولۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, وسى جىلدىڭ 5 ساۋىرىندە مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جەر قاتىناستارى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى تسيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. وندا كورسەتىلەتىن قىزمەتتى الۋشىلاردىڭ كورسەتىلەتىن قىزمەتتى بەرۋشىلەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى بارىنشا ازايتۋ جولىمەن ەلدى مەكەندەردە جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋ ءتارتىبى جەڭىلدەتىلگەنى (جەر كوميسسياسىن الىپ تاستاۋ, كەلىسۋ مەرزىمدەرىن قىسقارتۋ) بار.
قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋ ءراسىمى اۆتوماتتاندىرىلعان. بىرىڭعاي مەملەكەتتىك جىلجىمايتىن م ۇلىك كاداسترى ارقىلى تسيفرلىق اۋىل شارۋاشىلىعى كارتالارى جاسالدى.
ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى 133 635,4 مىڭ گا نەمەسە اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارى الىپ جاتقان رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ 65,0%-ى تسيفرلاندىرىلدى دەۋگە بولادى.
جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا اگروونەركاسىپ كەشەنى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ىشىندە «قازاقستان دامۋ بانكى», «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق, «بايتەرەك» ۇلتتىق بيزنەس حولدينگى مەن «Halyk Bank» جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋدا اگروجوبالاردىڭ باسىم باعىتتارى مەن نەسيەلەر بويىنشا سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ شەكتى دەڭگەيى تۋرالى بىرقاتار قولداۋ شاراسى قاراستىرىلعان بولاتىن. اوك-تەگى نەسيەلەر بويىنشا سىياقى مولشەرلەمەلەرىن سۋبسيديالاۋدى, ونىڭ شەڭبەرىندە قارىز الۋشى ءۇشىن نەسيەلەردىڭ جىلدىق پايىزدىق مولشەرلەمەسى 6%-عا دەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك الدى. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر مەن قايتا وڭدەۋشىلەر ءۇشىن بانكتىك قارىزداردىڭ ارزانداتىلعان ءتۇرى دەۋگە بولادى. اۋىلدىق جەرلەردە كەپىل مۇلكىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسىن شەشۋ ماقساتىندا بانكتىك قارىزدارعا كەپىلدىك بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا كەپىلدىكتەردى «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق بەرەتىندىگى, «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق ەدب-نى قورلاندىرۋ جۇمىسىن باستادى. بيىل ەدب 1,1 مىڭنان استام اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردى جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋ ءۇشىن 61 ملرد تەڭگە كولەمىندە قاراستىرىلدى.
اۋىل كاسىپكەرلەرىنە ارنالعان «اۋىل اماناتى» جوباسى دا جىل باسىنان بەرى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردى قولداۋعا, اۋىل تۇرعىندارىن اگرارلىق بيزنەسكە تارتۋعا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە جانە ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالىپ, وڭ ناتيجە بەرىپ كەلەدى. بۇگىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وبلىس اكىمدىكتەرىنە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بويىنشا 87,5 ميلليارد تەڭگە اۋدارىلعان. 88,4 ملرد تەڭگەنىڭ 14 284 ءوتىنىمى قارالىپ جاتىر. 66,2 ملرد تەڭگەنىڭ 10 878 ءوتىنىمى ماقۇلدانىپ, 53,6 ملرد تەڭگەگە 8 761 شاعىن نەسيە بەرىلگەن. شقو-دا (1,5 ملرد تەڭگە), قوستاناي (1,6 ملرد تەڭگە) جانە پاۆلودار (1,5 ملرد تەڭگە) وبلىستارىندا قاراجات تولىق يگەرىلگەن. جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنى الۋعا ءوتىنىم بىلدىرگەندەردىڭ دەنى جامبىل, تۇركىستان جانە اقتوبە وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى كورىنەدى. اتالعان باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا 2023 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 100 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 17 مىڭ شاعىن نەسيە بەرۋ جوسپارلانعان. بۇل اۋىلدىق جەرلەردە 18 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
پرەزيدەنت اۋىل شارۋاشىلىعىن 5 جىل ىشىندە دامۋدىڭ جاڭا بەلەسىنە شىعارۋدى كوزدەيدى. سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمىن 2 ەسە ارتتىرۋ جونىندە مىندەت جۇكتەگەنى, ول ءۇشىن اتالعان سالادا مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى, شارۋالاردى جەڭىلدەتىلگەن قارجىمەن جانە سۋبسيديامەن قامتاماسىز ەتۋدى, ەگىس القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋدى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىن دامىتۋعا باعىتتالعان قۇرىلىمدىق ءارى ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتكەنى ءمالىم. ولاي بولسا, ەكونوميكامىزدىڭ كوتەرىلىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى اۋىلدى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن تۇبەگەيلى دامىتۋدا جاتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋدى جولعا قويساق, ولاردىڭ باعاسى قولجەتىمدى بولاتىنى انىق.