ادامزاتتىڭ اسىل ارمانىنا اينالعان ارزان ەنەرگيا قاي كەزدە دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان ەمەس. ونى الۋدىڭ وڭتايلى جولىن ىزدەپ, وڭاي ءتاسىلىن تاپقاندار بۇگىندە بارىنەن وق بويى وزىق تۇر. راسىندا استا-توك قۋات الۋدىڭ قاي امالىن قامدامادىق دەسەڭىزشى؟ وتتان دا, سۋدان دا, كۇننەن دە, جەلدەن دە, ءتىپتى جەر استىنا جاسىرىنعان قازبا بايلىقتارىن دا قوپارۋدان تايىنبادىق. تىرشىلىگى تۇگەل سوعان تاۋەلدى بولعان سوڭ تارتىنشاقتاۋدىڭ دا رەتىن تاپپايدى ەكەنسىڭ...
جىل ساناپ ءوسىپ جاتقان جەر تۇرعىندارى ءۇشىن جارىق پەن جىلۋ – وتە وزەكتى ماسەلە. شاقپاق سوعىپ, شوق ۇرلەگەن ىقىلىم زامانداردان بۇگىنگە دەيىنگى ارالىق ەنەرگيا الۋدىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋ جولى ىسپەتتەس. قورشاعان ورتادان قۋات الۋ بارعان سايىن قيىنداپ, كۇن وتكەن سايىن كۇردەلەنىپ بارادى. عالىمداردىڭ جادىندا ءپىسىپ-جەتىلگەن جاڭا تەحنولوگيا دا ءبىر ورنىندا تۇراقتاپ تۇرعان جوق. العا باسقان ادامزات كوشىمەن بىرگە ىلگەرى ادىمداپ, ورلەپ بارادى...
سونداي مەملەكەتتىڭ ساناتىنا جاتاتىن ەل – سانعاسىرلىق تاريحى بار شىعىستاعى الىپ كورشىمىز قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى. ءدال وسى ەل قازاقستاندا اەس سالۋعا تەحنيكالىق-كوممەرتسيالىق ۇسىنىس بەرگەن 4 مەملەكەتتىڭ ءبىرى اتانىپ وتىر. جۋىردا سول ەلگە ءبىر توپ ءجۋرناليستىڭ جولى ءتۇستى.
اتام زاماننان اتوم زامانىنا دەيىن...
ارعى تاريحتى اقتارعان ادامدى بەيبىت اتومنىڭ باستاۋى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى جىلدارعا قاراي جەتەلەيدى. ال ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز اتومنىڭ سىرىن ءاۋ باستان-اق اڭعارعان بولسا كەرەك. سىر بويىندا «ۇيقىساي» دەگەن ساي بولعان دەسەدى كونەكوز قاريالار. بۇل سايدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى ونىڭ ىشىنە تۇسكەن ءتىرى جان اتاۋلىنى قالىڭ ۇيقى قىسادى ەكەن. سىرىنا سول كۇيى قانىعا الماي كەتكەن سيقىرلى سايدان كەيىننەن ۋراننىڭ مول قورى تابىلىپتى. ماڭايلاعاننىڭ ءبارىن ماۋجىراتىپ اكەتەتىن مىرزا ساي كەيىننەن مىقتى ءبىر ءوندىرىس وشاعىنا اينالسا كەرەك...
اتومنان العاشقى ەنەرگيا 1948 جىلى الىندى. ءدال وسى جىلى اقش-تا سول ەنەرگيادان ەلەكتر لامپاسى جارىق بەردى. ال الەمدەگى العاشقى اەس-ءتى كەڭەس وداعى 1954 جىلى سالعان, ول وبنينسك اەس-ءى بولاتىن. سول كەزدەگى ونىڭ قۋاتتىلىعى 5 مۆت-تى عانا قۇرايتىن ەدى. سودان بەرگى جىلدار ىشىندە اتوم دا ءداستۇرلى ەنەرگەتيكانىڭ ءبىر تۇرىنە اينالىپ ۇلگەردى. تازا ەنەرگەتيكانىڭ بۇل تۇرىمەن بۇگىندە الەمنىڭ 32 ەلى اينالىسادى. جەر بەتىندە وندىرىلگەن ەنەرگيانىڭ شامامەن وننان ءبىر بولىگى وسى سالاعا تيەسىلى.
اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك (اەحا) ۇسىنعان دەرەك بويىنشا قازىر الەمدە بەلگىلەنگەن قۋاتى 370 170 مۆت بولاتىن 412 يادرولىق رەاكتور جۇمىس ىستەپ تۇر. سونداي-اق بەلگىلەنگەن قۋاتى 60 207 مۆت بولاتىن 58 يادرولىق رەاكتوردىڭ قۇرىلىسى قىزۋ جۇرگىزىلۋدە.
ال سالىنعان ستانسانىڭ سانى جونىنەن كوشتىڭ باسىن الەمدەگى ءىرى ءوندىرۋشى رەتىندە اقش مەملەكەتى باستايدى. بۇل ەلدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ۇلەسى 20 پايىزعا جۋىقتايدى ەكەن. ودان كەيىنگى ورىندا ەلدەگى ەنەرگيانىڭ 70 پايىزعا جۋىعىن وسى سالادان ايىرىپ وتىرعان فرانتسيا كەلەدى. ال ۇزدىك ۇشتىكتى يادرو-ەنەرگەتيكالىق باعدارلامانى بارىنشا جەدەل دامىتىپ جاتقان قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى تۇيىندەيدى. ادىمى الشاڭ قىتاي ەلى الداعى ءبىر ون-ون بەس جىلدا سالىنعان بلوك سانىن 100-گە جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءسويتىپ, اقش پەن فرانتسيانى ارتتا قالدىرىپ, توپ باسىنا كوتەرىلۋدى كوزدەيدى.
اتىن اتوممەن شىعارعان الپاۋىت
ەل استاناسى بەيجىڭگە كەلگەندەگى الدىمەن ات باسىن بۇرعان مەكەمەمىز – CNNC (قىتاي ۇلتتىق اتوم كورپوراتسياسى). بۇل – قازاقستاندا سالىناتىن اتوم ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىسۋعا ۇمىتكەر كورپوراتسيانىڭ ءبىرى. كومپانيا باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى چجان حۋنتسزيۋننىڭ ايتۋىنشا CNNC – اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ەڭ ءىرى قىتايلىق كومپانيا. ۋران كەن ورىندارىن گەولوگيالىق زەرتتەۋدەن باستاپ, ونى ءوندىرۋ جانە بايىتۋ, يادرولىق وتىن دايىنداۋ, اتوم ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ, قىتايدا جانە باسقا شەت مەملەكەتتەردە اتوم ەلەكتر ستانسالارىن جوبالاۋ جانە سالۋ, يادرولىق رەاكتورلار مەن ءتۇرلى ەنەرگەتيكالىق جابدىقتاردى ازىرلەۋ, يادرولىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ جانە كادەگە جاراتۋ, يادرولىق فيزيكا سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەر سياقتى تولىپ جاتقان شارۋالارمەن شۇعىلدانادى. كومپانيا باسشىلىعى قىتاي مەملەكەتتىك كەڭەسىنە تىكەلەي ەسەپ بەرەدى. ال شتاب-پاتەرى بەيجىڭدە ورنالاسقان.
قىتاي ەلى ەنەرگەتيكالىق كەشەندى, ونىڭ ىشىندە يادرولىق ەنەرگيانى پايدالانۋ ارقىلى ارتاراپتاندىرۋعا جانە وسى سالاداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە كۇش سالادى. 2035 جىلعا قاراي قحر اەس-تەگى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ۇلەسىن جالپى ەنەرگيا بالانسىنىڭ 10% نا دەيىن ۇلعايتۋدى كوزدەيدى. الداعى ۋاقىتتا ءار جىل سايىن 6-8 ەنەرگوبلوكتى پايدالانۋعا بەرۋدى جوسپارلاعان جايى بار. قازىرگى ۋاقىتتا قىتايدا 21 اەس جۇمىس ىستەپ تۇر. ولار بەلگىلەنگەن قۋات 53 181 مۆت بولاتىن 55 ەنەرگوبلوكتان تۇرادى. بەلگىلەنگەن قۋاتى 22 724 مۆت بولاتىن 22 جاڭا ەنەرگوبلوك سالىنىپ جاتىر. ماسەلەن, بىلتىر قىتايلىق اەس-تەر 417,8 ميلليارد كۆت/ساع ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىردى. دايىن قۋات ءوز ونەركاسىبىن دامىتۋعا جۇمسالادى.
قىتايداعى العاشقى اەس
بەيجىڭدەگى بەلگىلەنگەن جۇمىستارىمىزدى ءبىتىرىپ, ۇشاقپەن شىرايلى شاھار شانحايدى بەتكە الدىق. ونداعى ماقسات العاشقى اەس-ءتى ءوز كوزىمىزبەن كورىپ, جۇمىس بارىسىمەن ەگجەي-تەگجەي تانىسۋ ەدى. ايتپاقشى, جولشىباي اتوم ەنەرگەتيكاسىنا ارنالعان مۋزەيگە ارنايى ات باسىن بۇردىق. باستاعان قاي نارسەسىنە دە قۇنتتىلىقپەن قارايتىن قىتايلىقتار بۇل جەردە دە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي بەرەكەلى ءىس تىندىرىپتى. سالىنعان بۇكىل ستانسالارىنىڭ كىشىرەيتىلگەن ماكەتىنەن باستاپ, الەمدىك اتوم ەنەرگەتيكاسىنداعى الار ورىندارىنا دەيىن كەرەمەت تابليتسا-دياگراممالارمەن تاتپىشتەپ كورسەتىپ, زال-زالعا ءبولىپ قويعان. ايتارى مول الىپ مۇراجايدى ارالاي ءجۇرىپ, ۇلتتىڭ بويىنا بىتكەن ۇقىپتىلىق پەن ۇلتجاندىلىق وسىنداي ساتتەردە كورىنىس تابادى ەكەن-اۋ دەپ وي تۇيدىك.
باسىن بىردەن اشىپ الايىق, قحر اتوم ەنەرگەتيكاسى جونىنەن الەمدەگى جاس مەملەكەتتەردىڭ بىرىنەن سانالادى. العاشقى رەاكتورى 1991 جىلى 15 جەلتوقساندا چجەتسزيان پروۆينتسياسىنىڭ تسزياسين قالالىق وكرۋگىنىڭ حايان وكرۋگىندەگى شىعىس قىتاي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان تسينشان اتوم ەلەكتر ستانساسىندا پايدالانۋعا بەرىلدى. وعان 350 مۆت-تىق CNP-300 اتوم رەاكتورى پايدالانىلىپتى. ول بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەلەكتر قۋاتىن ءساتتى ءوندىرىپ, ەل ەكونوميكاسىنا ءوزىنىڭ ەلەۋلى ۇلەسىن قوسىپ وتىر.
ءۇمىت ارتقان ءۇشىنشى بۋىن رەاكتورى
شانحايدان شىعىپ, سيامىن قالاسىن ارتقا تاستاپ, فۋتسزيان پروۆينتسياسىنا قاراي بەت تۇزەدىك. ول جەردە تىڭ تەحنولوگيامەن سالىنىپ جاتقان چجەنچجوۋ اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىمەن تانىستىق. بۇل فۋتسزيان پروۆينتسياسىنداعى جاڭا ستانسا, وندا قاتارىنان 6 حۋالۋن-1 بلوگى سالىنىپ جاتىر. قۇرىلىس باسىنا كەلگەندە «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى» جشس باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى رينات وقاسوۆ ءوز تاڭدانىسىن جاسىرا المادى: «مىناۋ ەندى ماقتاۋعا تۇراتىن دۇنيە عوي. وسىدان ەكى اي بۇرىن كەلگەنىمىزدە تاپ وسى جەردە قازىلعان قارا جەر عانا جاتقان بولاتىن. ەندى, مىنە, قاراڭىز, بلوك ورنالاساتىن اۋماق تۇگەلدەي ارماتۋرا تەمىرلەرمەن شەگەندەلىپ, بەتونىن قۇيۋعا ءازىر تۇر. بۇل – باعالاي بىلگەنگە وتە ۇلكەن ەڭبەك. جارايسىزدار!», دەگەن ەدى.
راسىندا دا, جاڭادان سالىنىپ جاتقان اەس اۋماعىندا قايناعان قىزۋ ەڭبەك. سول جەردەگى قىتايلىق مامانداردىڭ ايتۋىنشا مۇندا 17 مىڭداي ادام ەڭبەك ەتىپ جاتىر ەكەن. ونىڭ 12 مىڭى تازا وسى سالانىڭ نەگىزگى جۇمىستارىمەن شۇعىلدانادى. ديامەترى 60 مەتر بولاتىن رەاكتور ورنالاساتىن بلوك قاۋىپسىزدىك ءۇشىن 2 بەتون جابىندىسىمەن قاپتالادى ەكەن. ونىڭ ءبىرىنىڭ قالىڭدىعى – 1,8 مەتر بولسا, ەكىنشىسىنىكى 1,5 مەتردى قۇرايدى. ىشكىسى ىشتەگى دۇنيەنى سىرتقا شىعارماۋعا قاۋقارلى, سىرتقىسى – سىرتتان بولاتىن قاۋىپ-قاتەردەن قورعاۋشى قابات. ءتىپتى ۇلكەن ۇشاق كەلىپ سوقتىعىسقاننىڭ وزىندە قىڭق دەمەيتىن قالىڭدىق.
وزىندىك عاجايىپ فيلوسوفياسىمەن ەكونوميكاسى قارقىندى دامىپ بارا جاتقان بۇل ەل قازىرگى ۋاقىتتا اتوم ەنەرگەتيكاسىندا دا جەتەكشى ورىنعا يە بولۋعا كۇش سالادى. وسى جولدا نەبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن اشىپ, قانشاما عىلىمي ورتالىق قۇردى. سونىڭ ارقاسىندا 2018 جىلدىڭ مامىرىندا HPR1000 رەاكتورلىق تەحنولوگيا دۇنيەگە كەلدى. ۇكىلەپ ءۇمىت ارتقان ءۇشىنشى بۋىن «حۋالۋنگ» نەمەسە «قىتاي ايداھارى» دەپ اتالادى.
HPR1000 – قىتايداعى ءارتۇرلى رەاكتوردىڭ ۇلكەن پاركىن جوبالاۋ, سالۋ جانە پايدالانۋ كەزىندە الىنعان دالەلدەنگەن تەحنولوگيالاردى قولداناتىن 1200 مۆت-قا دەيىنگى ەلەكتر قۋاتى بار جەتىلدىرىلگەن 3+ بۋىن رەاكتورى. قىتاي ءدال وسى ماقتاۋلى رەاكتوردى شەت مەملەكەتتەردەگى تۇڭعىش جوباسى پاكىستانداعى «Karachi» اتوم ەلەكتر ستانساسىندا ءساتتى پايدالاندى.
قىتاي ستانسالارى قانشالىقتى قاۋىپسىز؟
2011 جىلى ورىن العان فۋكۋسيما اپاتىنان كەيىن بۇكىل الەم اەس-تەردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىمەن تىكەلەي اينالىسىپ كەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە بەلسەندى جانە ءپاسسيۆتى قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىنىڭ جاڭا تۇرلەرى ويلاپ تابىلدى. ءپاسسيۆتى جۇيەلەر – توتەنشە جاعداي تۋىنداعان جاعدايدا يادرولىق رەاكتورلار ادامنىڭ قاتىسۋىنسىز قاۋىپسىز جۇمىس رەجىمىنە اۋىساتىن (وزدىگىنەن وشەتىن) جۇيەلەر. قازىرگى زامانعى يادرولىق رەاكتورلاردا قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىنىڭ قۇنى جالپى جوبا قۇنىنىڭ شامامەن 40%-ىن قۇرايتىن كورىنەدى. فۋكۋسيماداعى جاعدايعا دەيىنگى الدىڭعى 10% بەن سالىستىرعاندا بۇل – ۇلكەن ورلەۋ. ادامزاتتىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى تابىسىنىڭ ىلگەرىلەگەندىگىنىڭ دالەلى. وسىنداي ىقتياتتى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى شىعار, 2011 جىلدان بەرى الەمدە بىردە-ءبىر توتەنشە جاعداي تىركەلمەگەن ەكەن. بارلىق اەس-تە بولىپ جاتقان تەحنولوگيالىق بۇزىلۋشىلىقتار مەن قالىپتى جۇمىستان اۋىتقۋلار ۋاقتىلى تىركەلەدى جانە شتاتتىق رەجىمدە جويىلادى. بۇل ۇدەرىستىڭ بارلىعىن ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ۇلتتىق رەتتەۋشىلەر دە, دۇنيەجۇزىلىك ماگاتە ساراپشىلارى دا مۇقيات باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرادى.
«ەگەر, راسىمەن دە, بۇل ءىستىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر بولاتىن بولسا, ادامزات بالاسىنا ايتارلىقتاي زيانىن تيگىزەدى دەپ قاۋىپتەنسەك, وندا ءبىز تاياۋ بولاشاقتا بلوك سانىن 100-گە جەتكىزەمىز دەپ جانتالاسپاس ەدىك قوي», دەيدى قىتايلىق ماماندار. «قاراپ تۇرساڭىزدار ءبىزدىڭ اەس-تە قىزمەت ەتەتىن قىزمەتكەرلەردىڭ تۇرعىنجايى رەاكتوردان 630 مەتر جەردە عانا ورنالاسقان. اەس ادامدار ايتىپ جۇرگەندەي زياندى بولسا, ولار مىنا جەردىڭ ماڭايىنان دا جۇرمەگەن بولار ەدى, ال ولار كەرىسىنشە, وسى جەردە ءوسىپ-ءونىپ, ەلگە ابىرويلى قىزمەت ەتىپ كەلەدى».
اينالانىڭ اماندىعىنا الاڭدايدى
بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك قاۋىمداستىق بەيبىت اتومدى جاسىل ەنەرگەتيكا دەپ تانىدى, ويتكەنى ول وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ تومەن كومىرتەكتى قۇرامىن قامتاماسىز ەتەدى.
قازىرگى اتوم تەحنولوگيالارى اەس اينالاسىنداعى ەكولوگياعا ايتارلىقتاي وڭ اسەر ەتەدى. عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن تاجىريبەلەر ىرگەلەس ورماندار مەن سۋ ايدىندارىنداعى ەكوجۇيەلەردىڭ ايتارلىقتاي جاقسارىپ, نىعايىپ كەلە جاتقانىن راستايدى. سونىڭ دالەلى بولسىن دەسە كەرەك, اەس-ءتىڭ تۇبىندە تۇرعان سۋ ايدىنىنان اۋلانعان بالىقتى قوناقجاي قىتايلىقتار قۋىرىپ, الدىمىزعا اس ەتىپ تارتتى.
قورشاعان ورتانى قاتاڭ باقىلاۋ جانە ونىڭ مۇمكىندىگى بيوارتۇرلىلىكتى ساقتاۋعا, ءتىپتى ونى قايتا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اەس-ءتى جوبالاۋ ساتىسىندا دا وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردىڭ ءارتۇرلى ءتۇرىن ساقتاۋعا ىقپال ەتەتىن تابيعي ەكوجۇيەلەرگە اسەرىن ازايتۋ ءۇشىن ولار ايماقتارعا بولىنەدى. كەيبىر ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزدەرىنەن ايىرماشىلىعى, اتوم ەلەكتر ستانسالارى اتموسفەراعا زياندى شىعارىندىلارىنىڭ از بولۋى, بۇل قورشاعان اۋداندارداعى اۋا ساپاسىن جاقسارتۋعا وڭ ىقپال ەتەدى. قازىرگى رەاكتورلار جوعارى تيىمدىلىككە يە, راديواكتيۆتى قالدىقتار ءوندىرىسىن ازايتادى جانە وسىلايشا قورشاعان ورتاعا اسەرىن تومەندەتەدى.
بۇل تۇرعىدا CNPE كومپانياسى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ماو ياۆەيدىڭ بىلاي دەگەنى بار: «مىسالى, قۋاتى 1200 مۆت-تى قۇرايتىن ءبىر Hualong-1 اەس-ءىن الساق, ول جىلىنا شامامەن 10 ملرد كۆت/س ەكولوگيالىق تازا ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەدى. بۇل ەنەرگيا شامامەن 1 ملن-داي حالقى بار ورتاشا دامىعان مەكەننىڭ ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن وندىرىستىك جانە تۇرمىستىق قاجەتتىلىگىن تولىق وتەي الادى. ول دەگەنىمىز – 3,12 ملن توننا كادىمگى كومىردى تۇتىنۋدى قىسقارتۋ جانە 70 ملن اعاشى بار ورماننىڭ قالپىنا كەلۋى دەگەن ءسوز», دەيدى ول.
قازاقستاندا اەس سالۋدىڭ ماڭىزى
ال ەندى ءوز ەلىمىزگە ورالساق, بىزدەگى بەيبىت اتوم ماسەلەسى, ياعني قازاقستاندا اەس جايى ساراپشىلار مەن قوعامنىڭ بەلسەندى وكىلدەرىمەن تالقىلانىپ جاتىر. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ نەمەسە سالماۋ ماسەلەسى ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى اسا ماڭىزدى ماسەلە دەگەن بولاتىن. جانە بۇل ماسەلەنىڭ جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ ارقىلى شەشىلەتىندىگىن اتاپ وتكەن ەدى.
بۇل ءۇشىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بارلىق قاجەتتى جاعداي بار. ءبىرشاما جىلدان بەرى قازاقستاندا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق پەن يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ولار 25 جىل بويى الەمدەگى العاشقى بن-350 جىلدام نەيتروندى ەنەرگەتيكالىق رەاكتوردى اپاتسىز پىسىقتادى. ەلىمىزدە 30 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى 3 زەرتتەۋ رەاكتورى جۇمىس ىستەپ تۇر. وندا ءوز ماماندارىمىزبەن قوسا جاپونيا, اقش, رەسەي, ماجارستان, فرانتسيا جانە باسقا دا شەتەلدەردىڭ بىلىكتى ماماندارى بىرلەسە جۇمىس ىستەپ, تۇراقتى نەگىزدە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ءسويتىپ, وتاندىق تەحنولوگيالار مەن عىلىمدى العا جىلجىتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
قازاقستاننىڭ اتوم سالاسىندا جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ جالپى سانى – 20 مىڭنان استام ادام, ونىڭ 15 مىڭى – نەگىزگى وندىرىستىك پەرسونال. اتوم سالاسىندا بىلىكتى كادرلار دايارلاۋ بويىنشا 2010 جىلدان باستاپ قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا 2 193 باكالاۆر, 909 ماگيستر جانە 135 دوكتور دايارلانىپ شىقتى. «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا 2010 جىلدان باستاپ اتوم ونەركاسىبى, اتوم يادروسى جانە بولشەكتەر فيزيكاسى, تەحنيكالىق فيزيكا (اتوم ەلەكتر ستانسالارى مەن قوندىرعىلارى), يادرولىق ينجەنەريا ماماندىقتارى بويىنشا 21 باكالاۆر, 12 ماگيستر جانە 1 مامان دايارلاندى. ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق بازاسىندا جىل سايىن 120-دان استام ستۋدەنتكە ارنالعان وندىرىستىك تاجىريبە تۇراقتى تۇردە ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى.
اەس بولۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى
ەندى وزگە ەنەرگيا كوزدەرىمەن سالىستىرساق, بارلىق ارتىقشىلىقتارىمەن اتوم ەنەرگەتيكاسى ءتيىمدى بولىپ شىعىپ وتىر. اەس جوبالارىنىڭ جوعارى قۇنىنا قاراماستان, ولاردىڭ ورتاشا وتەلۋ مەرزىمى 15-20 جىل دەسەدى ماماندار. بۇل رەتتە اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن قىزمەت ەتۋ مەرزىمى كەمىندە 60 جىلدى قۇرايدى جانە ونى جاعدايىنا قاراي 20-40 جىلعا دەيىن تاعى دا ۇزارتۋعا مۇمكىندىك بولادى ەكەن. دەمەك سالىنعان ينۆەستيتسيا قايتارىلعاننان كەيىن ستانسا 40 جىلدان 80 جىلعا دەيىن ايتارلىقتاي تابىس اكەلۋگە ءتيىس. قىتايلىق اتومشىلار تۇتىنعانىنان ارتىلعانىن پۇلداپ, ءتاپ-ءتاۋىر پايدا دا تاۋىپ وتىر. ولاردىڭ ايتۋىنشا, سالىنۋ قۇنىن وتەپ شىققان ءاربىر بلوك جىل سايىن 1 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە پايدا اكەلۋگە جارامدى. بۇل ەلدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ەكپىندى دامۋىنا اسەر ەتەدى. مىسالى, اەس جوباسىنداعى 1 جۇمىس ورنى ەكونوميكانىڭ ارالاس سالالارىندا 10-عا دەيىن جۇمىس ورنىن قۇرادى. ستانسالاردىڭ اينالاسىندا, ادەتتە, جاڭا قالالار سالىنادى, جول جانە باسقا دا ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم داميدى, بۇل اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋعا قوسقان كوپقىرلى ۇلەسىنىڭ ءمانىن تاعى دا اشىپ كورسەتەدى. وسىلايشا, ءارتۇرلى سەكتورداعى مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرمەن بىرىكتىرىلگەن ۇزاقمەرزىمدى ەكونوميكالىق پايدا اتوم ەنەرگەتيكاسىن ەكونوميكانىڭ ىلگەرىلەۋى مەن دامۋىنىڭ ماڭىزدى قوزعالتقىشىنا اينالدىرادى.
اتوم ەنەرگەتيكاسى – بۇگىندە ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا, ەنەرگەتيكاسىنا جانە عىلىمىنا اسەر ەتەتىن پروگرەستىڭ قوزعاۋشى كۇشى. ول ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەدى, ەكولوگيالىق تۇراقتىلىققا ىقپال ەتەدى, تەحنولوگيالىق پروگرەستى ىنتالاندىرادى, عىلىمي زەرتتەۋلەردى قولدايدى, ءبىلىم بەرۋدى دامىتادى, ەنەرگەتيكالىق تيىمدىلىكتى ارتتىرادى جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋعا ىقپال ەتەدى.
جۋىردا قىتاي ەلى الەمدە ءبىرىنشى بولىپ ءتورتىنشى بۋىن «شيداوۆان» اەس-ءىنىڭ تۇساۋىن كەستى. وسىلايشا, تەحنولوگياسى توقتاۋسىز دامىعان قحر الەم ەلدەرىنىڭ الدىنداعى بيىك بەدەلىن تاعى ءبىر ساتىعا جوعارىلاتتى.
استانا – الماتى – بەيجىڭ – شانحاي – سيامىن – بەيجىڭ – الماتى – استانا