اجار مۇحامەديەۆا, تاريحشى-عالىمنىڭ زايىبى: تاريحي ادىلەتتىلىك جولىندا ەڭبەكتەندى

– اجار اپاي, تالاس وماربەك ۇلى­نىڭ تاريحتىڭ اقتاڭداق پاراقتا­رىن اشۋداعى ەڭبەكتەرى بۇگىندە عىلىمي ورتاعا عانا ەمەس, كوپشىلىككە دە جەتە تانىس. عالىم سۇحباتتارىندا توم-توم كىتاپ شىعارا بەرۋ قاجەتتىگىن, حالىق تراگەدياسىن جاستاردىڭ ءبىلۋى كەرەك ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ ءجۇردى. وتباسىندا وسى زەرتتەۋلەرى تۋرالى نە دەۋشى ەدى؟

– ءبىزدى جۇمىسىنا ارالاستىر­ماعا­نىمەن دە قۇجاتتارىن رەتتەستىرىپ, كو­مەكتەسۋگە شاقىراتىن. ەلىمىزدىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىنە بارىپ, وڭىرلەردەگى ارحيۆتەردە ايلاپ ۋاقىت وتكىزگەنى عىلى­مي ور­تاعا ءمالىم. ءار ساپارىنان اشىنىپ قاي­تاتىن. ويتكەنى اشارشىلىق كەزىندەگى بوسقىنشىلىق, ادام توزگى­سىز, تىپتەن نانعىسىز جاعدايلاردىڭ ورىن العانىنا ءوزى تانىسقان ارحيۆ دەرەكتەرى ايعاق ەدى. كوپ جايتتى ۇيدە اشىق ايتپاعانىمەن, سونىڭ ءبارىن سۇح­باتتارىنان, ەڭبەكتەرىنەن وقىپ حاباردار بولىپ وتىردىق. ادام جانىنان تۇڭىلەتىن دەرەكتەرگە كۋا بولدى, ونىڭ سالدارى دا وڭاي بولعان جوق.  «قازاقتىڭ ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەسى تۋرالى جاستار ءبىلۋى كەرەك, سوندىقتان مەن وسى دەرەكتەردى كىتاپ ەتىپ جارىققا شىعا­رام» دەپ كوپ ەڭبەكتەندى. ارحيۆ تالاستىڭ ەكىنشى ۇيىنە اينالدى. ەكى ءسوزىنىڭ بىرىندە «ارحيۆكە بارۋ كەرەك» دەپ وتىراتىن. ورتالىق كوميتەت ارحيۆىنەن باستاپ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءارحيۆى سياقتى ۆەدومستۆولىق مۇراعاتتارعا ءجيى بارىپ ءجۇردى. «ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس­تەر تۋرالى دەرەكتەردى مەنەن كەيىنگى جاس زەرتتەۋشىلەرگە ۇسىنىپ كەتۋىم كەرەك. ستا­ليندىك رەپرەسسيا, اشارشىلىق­تىڭ قاسى­رەتىن اشىپ كورسەتسەم, ولار ءارى قا­راي زەرتتەپ, زەردەلەپ الادى. ونىڭ بار­لىعىنا بىردەي ۇلگەرە المايمىن», دەيتىن.

– عالىم سۇحباتتارىندا تى­نىم اناسى تۋرالى كوپ ايتادى. تىپتەن, عىلىمي جۇمىسىنىڭ تاقىرىبىن دا اناسىمەن اقىلداسىپ بارىپ, تاڭ­دا­عانىن جازادى. تالاس اعانىڭ بالا­لىق شاعى تۋرالى نە ايتاسىز؟

– تالاس وماربەك ۇلىنىڭ اتا-باباسى – اۋليەاتا وڭىرىنە بەلگىلى اۋلەت. ولار قيلى زاماندا كەڭەستىك-توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قۇربانى بو­لىپ كەتتى. تالاس 4 جاسقا كەلگەندە اكەسى دۇ­نيەدەن وزسا, تىنىم انامىز 80-نەن اسىپ قايتتى. اكە الاقانىن الماستىرىپ, ءومىردىڭ تاۋقىمەتىن ءبىر كىسى­دەي-اق كورگەن ەنەم اشارشىلىق زامان­نىڭ قيلى كەزەڭدەرى تۋرالى ءجيى ايتىپ وتىراتىن. قازاق دالاسىن شارپىعان اشارشىلىق ناۋبەتى مىنا تاۋدىڭ ارعى بەتىندەگى قىرعىز اعايىندارعا جەتە قوي­ماعانىن سول كىسىنىڭ اڭگىمەسىنەن ەستىپ بىلدىك. ەلدەن اۋىپ, جوتا-جوتانى ساعالاپ, قۋعىنشىدان بوي تاسالاي ءجۇرىپ, قىرعىز ەلىنە جەتكەندە جايقالعان ەگىندى كورىپ تاڭدانعان ەكەن. ءسويتىپ, قىرعىز ەلىندە باس ساۋعالاپ امان قالعان. ەلدەن كەتە الما­عان كەمپىر-شالدار جاستاردى جىبەرىپ, وزدەرى ۇيدە قالىپ وتىرعان. تالاستىڭ اڭگىمەسىنەن ءىشىنارا ءتىرى قالعانداردىڭ ۇرپاقتارىمەن سويلەستىم دەگەنىن تالاي ەستىدىم. وسى تاقىرىپتى سوڭىنا ءتۇسىپ جازىپ, ءبىلىپ, شاما-شارقى كەلگەنشە قاعاز­عا ءتۇسىرىپ كەتتى. تالاستىڭ بار اڭگىمەسى حالىقتىڭ اۋىر تاعدىرىمەن ءورىلىپ جاتتى عوي. تاريحقا قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارتۋىنا ۇستازىنىڭ ىقپالى بولعانىن, مەكتەپتە تاريح ءپانى وتە جوعارى دەڭگەي­دە وقىتىلعانىن ماقتانىشپەن ايتىپ وتىراتىن. ال انامىزدىڭ اڭگىمەسىنەن, ەستىگەن قيلى تاعدىرلار وسى تاقىرىپتى زەرتتەۋگە دەگەن ويىن ۇشقىرلاي تۇس­كەن سياقتى. اۋليەاتادا بولعان اشتىق, وزەن جاعاسىندا كومىلگەن ادامدار, وراز جاندوسوۆتاي تۇلعالاردىڭ حالىقتى اش­تىقتان قۇتقارام دەگەنى تۋرالى كوپ ايتىلاتىن. انامىز وسىنشاما قاسىرەتتى تاع­دىرلى حالىقتىڭ تاريحىن جازۋ ۇلى­نا سالماق بولادى دەپ ويلاسا كەرەك, اشارشىلىق تاقىرىبىن تاڭداعانىن قالامادى. ءسويتىپ, 60-70-جىلداردا­عى كولحوز قۇرىلىسىنىڭ قالىپتاسۋ كەزە­ڭىنەن كانديداتتىعىن قورعادى. بىراق اشار­­شىلىق تاقىرىبىنا دوكتورلى­عىن­دا ورالدى. سونى شاما-شارقىنشا ­جازىپ, كوپتەگەن بەيمالىم دەرەكتى جا­ريالاپ كەتتى.

– تالاس اعا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامىندا دا جۇمىس ىستەدى. قازاق دالاسىندا بولعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرى­لىس­تەردىڭ سانىن انىقتاۋعا زەرت­تەۋ­لەرىن ارنادى.

– ءيا. بۇل جۇمىسى اياسىندا قۋعىن-سۇرگىن, تىپتەن اشارشىلىق تۋرالى قۇ­جاتتاردى رەتتەپ, وعان عىلىمي باعا بەرۋ قاجەتتىگى دە ويىندا ءجۇردى. قازاق­تىڭ كورگەن قاسىرەتى, اشارشىلىقتىڭ ادام نانعىسىز شىندىعىن تالاس ومار­بەك ۇلىمەن قاتار وزگە دە تاريحشىلار, زەرتتەۋشىلەر ەڭبەگىنەن وقىپ, ءبىلىپ وتىرمىز. بۇگىندە بۇل قاسىرەتتى جىلداردىڭ كۋاگەرلەرى دە ومىردەن ءوتىپ كەتتى. تەك قاعاز بەتىندە قالعان مالىمەتتەر عانا ءبىزدىڭ كە­شەگى تاريحىمىزدان اقپارات بەرە الادى. تالاستىڭ سوزىمەن ايتساق, بۇگىنگى جاستار ينتەرنەتكە دەن قويدى. كوپ اقپاراتتى وقىپ ەمەس, كوزبەن كورىپ, قولىمەن ۇستاپ تانۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن جاستار كەڭىستىگىندە قازاق حالقىنىڭ باسىنان كەشكەن قيلى تاعدىرى تۋرالى مالىمەتتەرمەن تولىعىپ, سول قاسىرەت جىلداردى كوز الدىمىزعا اكەلەتىندەي ەسكەرتكىشتەر بوي كوتەرۋگە ءتيىس. قاسىرەت جامىلعان ادامدار تۋرالى مالىمەتتەر جاريالانىپ, سول كۇندەردى ەسكە سالىپ وتىراتىنداي, قۇربانداردى ەسكە الۋ كۇندەرى اتاپ ءوتىلۋى كەرەك. بۇل جاستار بويىندا تۋعان ەلىنە, انا تىلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى ارتتىراتىنى انىق. جاستار تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن سوندا عانا بىلەدى.

– جامبىل وبلىسى بايزاق اۋدانىندا تالاس اعانىڭ جەتەكشىلىگى­مەن مۇراجاي ۇيىمداستىرىلعانى بەل­گىلى. سول مۇراجايدا ارحەولو­گيا­لىق قازبالار بارىسىندا تابىلعان كوپتەگەن جادىگەر ساقتالعان ەكەن. مۇ­را­جايدىڭ قازىرگى جاعدايى قانداي؟

– 1972 جىلدان باستاپ ءوزى ەڭبەك ەتكەن جامبىل وبلىسىنىڭ بايزاق اۋدانىن­داعى چاپاەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە ­قاز­با جۇمىسىن جۇرگىزىپ, ورتاعاسىرلىق ەلدى مەكەندەر نەگىزىندە «تاريح جانە ارحەولوگيا» مۇراجايىن ۇيىمداستىردى. ول ورتاعاسىرلىق ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحىنا ءۇڭىلىپ, ءوزىنىڭ ورتا مەكتەپتەگى شاكىرتتە­رىن دە باۋلىدى. تالاس وزەنىنە جاقىن جاتقان, بۇرىن عالىمدار نازارىنان تىس قالىپ كەلگەن ءۇش قورعاننان تۇراتىن تەگىستىك اۋىلى ماڭىنا العاشقى قازبا جۇمىس­تا­رىن جۇرگىزدى. بۇل ءىسىن وبلىستىق مۋ­زەي قىزمەتكەرى ا.پوپوۆ, بەلگىلى ار­حەولوگ ك.اقىشەۆ قولدادى. سول كەزدە ورتا­عاسىرلىق وححۋم قالاسى­نىڭ تاري­حىنا بايلانىستى جازعان ما­قالاسى ء«بى­لىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىن­دا جارىق كوردى. تالاستىڭ «سوتسياليس­­تىك قازاقستان», «جە­تىسۋ», تاعى دا باسقا باسىلىمداردا­عى ماقالالارىندا تاريحتى ورتا مەكتەپتە وقىتۋ ادىستەرى, جاس ۇرپاقتى تاريح تاعىلىمى نەگىزىندە تاربيەلەۋ, ت.ب. ماسەلەلەر كوتەرىلدى. بۇگىندە بۇل مۇرا­جاي جۇمىسىن جالعاستىرىپ جاتىر.

–  تالاس وماربەك ۇلى ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان تاريح وقۋلىعىن دا جازدى ەمەس پە؟

– تالاس جاستارعا اتا-بابا تاريحىن وقىتۋدىڭ ماڭىزىن ءجيى ايتاتىن. اش­تىق, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, الاشوردا سە­كىل­دى ماسەلەلەر جونىندە ءبىراز دە­رەك­تەر جاريالاندى. ەندىگى كەزەكتە جاس­تار­دىڭ ساناسىندا ۇلتتىق تاريحي جاد­تى قالىپتاستىرۋ قاجەت دەيتىن. جو­عارى وقۋ ورنىندا ساباق بەرە ءجۇرىپ, كە­يىنگى جاستاردىڭ اقپاراتتى جىلدام مەڭ­گەرەمىن دەپ, اسىرەسە تاريحي ماسە­لەلەرگە كەلگەندە ءۇستىرت ءبىلىم الىپ جات­قانىنا قىنجىلعان كەزدەرى بولدى. تالاس­تىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءبىرسىپىرا وقۋلىق جازىلدى. ول تاۋەل­سىز ەلدىڭ تاريحىن جاس­تار ساناسىنا ءسىڭىرۋ, مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي مەڭگەرۋىنە لايىقتى ەتىپ, ءار سىنىپ باع­دارلاماسىنا ساي جازۋ كەرەگىن قاپەردە ۇستادى. تاريح ءپانىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيى جوعارى ءارى تارتىمدى جازىلۋىنا ءمان بەردى. ول سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە ايتقان مىنا ءبىر سوزدەرى كوكەيىمنەن كەتپەيدى: «شىن مانىندەگى تاريح ادامداردىڭ اشتىق­تىڭ زاردابىنان جىلاننىڭ, تاس­باقا­نىڭ ەتىن جەگەنى, بوسىپ كەتكەنى, كو­مۋسىز قالعانى تۋرالى بۇرىنعىلار اۋىزشا ايتقان تاريح ەكەنىن بىلدىك. دەسە دە ولار اۋىزەكى عانا ايتىلىپ, رەسمي دەرەك بولماعاندىقتان ونشا ءمان بەرمەگەنى­مىز راس. ال قول قويىلىپ, ءمور باسىلعان قاسىرەتتى قۇجاتتاردى كوزبەن كورگەندە, جۇرەگىم اۋىردى. وسىنشاما قاسىرەتتى جا­سىرۋدىڭ نە قاجەتى بولدى ەكەن دەگەن ويعا كەلدىم. كوزى كورگەن ادامداردىڭ ءتىرى بولسا دا جاسىرىپ وتىرعانى قالاي دەپ قاپالاندىم. مىنە, وسى اسەردەن ءالى كۇنگە دەيىن ارىلا الماي كەلەمىن» دەگەنى بار ەدى.

– ال وتباسىندا تاريح سالاسىن تاڭ­داعاندار بار ما؟

– ءۇيدىڭ ۇلكەنى شىڭعىس تاريحتى جاق­سى كوردى. كىشى ۇلىمىز ماۋلەننىڭ دە تاريحقا دەگەن ىنتاسى زور بولدى. مۇنداي اڭگىمەدەن كەيىن تالاس پاتەرىمىزدىڭ ەسى­گىنە «مۇندا تاريحشىلار تۇرادى» دەپ جازىپ قويامىز با دەپ ازىلدەپ وتىراتىن. شىڭعىس كىتاپتى كوپ وقىدى. ۇيگە جاقىن ماڭداعى س.بەگالين كىتاپحاناسىندا ءۇش ايدا الپىس كىتاپ وقىپ تاۋىسقانىن ەستى­گەندە سەنەر-سەنبەسىمىزدى بىلمەگەن ەدىك. وعان اكەسى قالاي قۋاندى دەسەڭىزشى. بى­راق شىڭعىس تاريحشى بولامىن دەگەن ارمانىنا جەتە الماي كەتتى. ەندىگى كەزەكتە تالاستىڭ اياقتالماي قالعان زەرت­تەۋلەرى, ەڭبەكتەرىن شاكىرتتەرى اياقتار دەپ ۇمىتتەنەمىن. وعان ارحيۆتەردى قاتار زەرت­تەگەن اعا تاريحشىلار دا باس-كوز بولا جاتار. كەزىندە جانىنان تابىلعان پروفەسسور قامبار اتاباەۆ, مەكتەپتە بىرگە وقىعان ۇستاز ايتماحان تىشقانباەۆ سياقتى جولداستارىنىڭ قولداۋى كوپ بولعانىن دا كوزىنىڭ تىرىسىندە ءجيى ايتىپ جۇرەتىن. ارتىندا قالدىرعان جازبا مۇرالارىن ءوزى ساباق بەرگەن جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنە, اۋىلداعى مەكتەپ بۇرىشىنا ۇلەستىرىپ بەردىك. ال جۇمىس ۇستەلىندە ءوزى ارمانداپ كەتكەندەي, توم-توم كىتاپتارى ءتىزىلىپ تۇر.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

ەلۆيرا سەرىكقىزى,

«Egemen Qazaqstan»