احمەت بايتۇرسىن ۇلى جانە قوستاناي پەداگوگيكا سىنىبى

قوستانايعا ا.بايتۇرسىن ۇلى اۋليە­كول­دەگى بولىستىق مەكتەپتەن كەيىن اۋى­سادى. اعارتۋشىنىڭ عۇمىرنامالىق بايا­نى مەن شى­عار­ماشىلىق تابىسى تۋرا­لى العاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءسوز قوزعاعان م. اۋەز ۇلى بۇل اۋىس-ءتۇيىستى «…قوستاناي ۋەزىندەگى اۋليەكول دەگەن جەردە ەكىنشى رەت وقىتۋشى بولعان. اۋليەكولدەن ءۇشىنشى رەت اۋىسىپ بارعان شكولى قوستاناي قالاسى…» دەپ جازادى.

پاتشالىق بيلىك تۇسىندا جىل سايىن وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شىعارىلىپ وتىراتىن تورعاي وبلىستىق انىقتامالىق-ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىنىڭ مالى­مە­تىنشە, 1901 جىلى ا.بايت­ۇر­­سىن­ ۇلى قوستاناي ۋەزى مەڭدى­قارا بولىسىنىڭ №4 اۋلىندا ورنالاسقان «ورىنباەۆ (ۋرۋنباەۆ) مەكتەبىندە» جانە قوستاناي پەداگوگيكالىق سىنىبىندا مۇعا­لىم بولىپ قىزمەت اتقارادى.

قوستاناي قالاسىنا جا­قىن ورنالاسقان مەڭدىقارا بولى­سىنداعى ورىنباەۆ (ۋرۋنباەۆ) مەكتەبى قاي جىلى اشىلدى, مەك­تەپتى اشقان ورىنباەۆ دەگەن كىسى كىم ەكەندىگى تۋرالى دەرەك­تەر جوق­تىڭ قاسى. 1889-1894 جىل­دارى تورعاي وبلىسى حالىق مەكتەپ­تەرى­نىڭ ينسپەكتورى قىزمە­تىن ات­قار­عان ا.ۆاسيلەۆتىڭ 1896 جى­لى ورىنبوردان باسىلىپ شىق­قان «تورعاي وبلىسىنداعى ورىس ءبىلىمىنىڭ تاريحي وچەركى» دەپ اتالاتىن ەڭبەگىندە اۋىلدىق مەكتەپتەر تۋرالى مالىمەتىندە اتالعان مەكتەپ اتالمايدى. دەمەك, ول 1896 جىلدىڭ 1 قاڭتاردان كەيىنگى مەزگىل-مەرزىمدە پايدا بولعان دەپ پايىمداۋعا بولادى.

تورعاي وبلىسىنىڭ انىقتاما­لىق-ستاتيستيكالىق ەسەپتەرىندە اتالعان مەكتەپ 1898 جىلداردان باستاپ «قىلاڭ» بەرە باستاي­دى. مەكتەپتىڭ ورنالاسقان جەرى – قوستاناي ۋەزى مەڭدىقارا بولى­سىنىڭ №4 اۋى­لى. 1910 جىلى جا­ريالانعان تورعاي وبلىسىنىڭ ەلدىمەكەندەر تىزىمىندە اتالعان اۋىلدىڭ ور­نالاسقان مەكەنى توبىل وزەنىنىڭ بويى دەپ كورسەتىلەدى. وندا 478 ءۇي, 2535 جان بار دەپ كورسەتىلىپ, اۋىل ۋەزدىك قالادان – 150, باقىلاۋشى پريستاۆتان ورنالاسقان مەكەننەن – 130, كرەستيان باسشىلىعى مەكەنىنەن (وت كۆارتيرى كرەستيانسكوگو ناچالنيكا) – 170, بولىس ورتالىعىنان – 20 ۆەرست دەپ بەلگىلەنگەن.

1898 جىلدارى اتالعان مەكتەپتە ور مۇعالىمدىك مەكتەبىنىڭ 1887 جىلعى العاشقى 20 تۇلەگىنىڭ ءبىرى قازىكەرەي شوتاەۆ (چۋتاەۆ) ۇستازدىق ەتەدى ول – ورىنبورعا قاراعان شىعىس وردانىڭ (كەيىن قوستاناي ۋەزىنىڭ تەرريتورياسى) ءامىرشى-سۇلتانى باقتىكەرەي شوتاەۆتىڭ بالاسى ابىلپەيىزدەن (ابدۋلفەيز) تارايتىن ۇرپاق. ابىلپەيىزدىڭ (اپپەز دەپ تە اتايدى) ءبىر بالاسى نۇرعالي شوتاەۆ 1864 جىلى تورعايدا ى.التىنسارين اشقان مەكتەپكە قابىلدانعان 13 شا­كىرتتىڭ ءبىرى بولعان.

ورىنباەۆ مەكتەبىن اشقان كىم بولۋى مۇمكىن دەگەن ساۋالعا كەلەر بولساق, قازاق دالاسىندا ورىس-قازاق مەكتەپتەر جۇيەسى قالىپتاسا باستاعان ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى زاماندا وقۋ ىسىندە ورىنباەۆ (ۋرۋنباەۆ, ۋرۋمباەۆ) دەگەن سويمەن ۇستازدىق ەتكەن ەكى كىسىنىڭ ەسىمى كەزدەسەدى. ءبىرى – 1861 جىلى ترويتسك مەكتەبى اشىلعان ۋاقىتتا «مۇسىلمان ءدىنى» ساباعىن جۇرگىزگەن – مولدا قازىباي ورىن­باەۆ, ەكىنشىسى – 1864 جىلى ورىن­بور مۇعالىمدىك مەكتەبىن ۇزدىك بىتىرگەن تۇلەك – باقتىباي ورىن­باەۆ. ەكىنشى ب.ورىنباەۆ, ينسپەكتور ا.ۆاسيلەۆتىڭ جازۋىنشا, ورىنبورداعى ورىس-قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ ورىنبور وبلىستىق باسقارما جانىندا قىزمەتكە قالادى. 1866 جىلى ول زاۋرياد-حورۋجني اسكەري اتاعىن الادى. 1867-1868 جىلدارى ول ورىنبورداعى قازاق بالالارىنا ارنالعان مەكتەپتە ء«ىس جۇرگىزۋ» ءپانىن وقىتادى, ال 1870 جىلى ءبىلىم سالاسىنداعى قۇزىرەتتى مەكەمە ونى ترويتسك ورىس-قازاق مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەتىپ بەكىتەدى. سول تۇستا اشىلعان اۋىلدىق مەكتەپتەردى اشۋعا ورىسشا ءبىلىم الىپ, ءتۇرلى شەنەۋنىك قىزمەتتە بولعان ارىنعازيەۆ سىندى كىسىلەردىڭ مۇرىندىق بولعانىن ەسكەرسەك, ۇستازدىق قىزمەتتە بول­عان باقتىباي ورىنباەۆ تا سونداي ءىس اتقارۋى ابدەن مۇمكىن دەپ ويلايمىز.

ا.بايتۇرسىن ۇلى اۋىلدىق ورىنباەۆ مەكتەبىندە مۇعالىم بولا ءجۇرىپ 1901-1902 جىلدارى قوستاناي پەداگوگيكالىق سىنىبىندا قازاق تىلىنەن ساباق بەرەدى. سول كەزدەگى اكىمشىلىك باسقارۋ جۇيەسى بويىنشا اۋىل مەكتەبى بولىستىق مەكتەپكە, بولىستىق مەكتەپ ۋەزدىككە باعىنىشتى بولادى. ال بولىستىق مەكتەپ جوق بولعاندا, اۋىل مەكتەبى تۋرا ۋەزدىك مەكتەپكە باعىناتىن. سول كەزەڭدە قوستاناي ورىس-قازاق مەكتەبى ۋەزدىك مەكتەپ مارتەبەسىندە بولادى. پەداگوگيكا سىنىبى العاش­قىدا اتالعان مەكتەپتىڭ جانىندا جۇمىس جاساپ تۇرادى. سوندىقتان اكىمشىلىك ورىنباەۆ مەكتەبىن قوستاناي پەداگوگيكالىق سىنىبىنا باعىندىرادى. سول ءبىر كەزەڭدەردە ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءوز قولىمەن جازعان ارىز-شا­عىم­دارىندا ءوزىن «قوستاناي پەداگو­گيكالىق سىنىبىنا قاراستى ورىن­باەۆ اۋىلدىق مەكتەبىنىڭ مۇعا­لىمى» دەپ كورسەتۋىنىڭ سىرى وسىندا دەپ ەسەپتەيمىز.

سىنىپتىڭ اشىلۋ تاريحى بىلايشا ورىلەدى: 1892 جىلدان باس­تاپ تورعاي وبلىسى كولەمىندە تەز كوبەيىپ جاتقان اۋىل مەكتەپتەرىن مۇعالىمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا وبلىستىق اكىمشىلىك 1894 جىلى قوستاناي قالاسىنان ەكى جىلدىق پەداگوگيكا سىنىبىن اشۋ ماسەلەسىن كوتەرەدى. بۇل تۋرالى ەكس-ينسپەكتور ا.ۆاسيلەۆ بىلاي دەپ جازادى: «...كوپتەگەن اۋىلدىق مەكتەپتەر ارنايى ءبىلىمى بار مۇعالىمدەرگە مۇقتاج بولدى. وسى مۇقتاجدىققا بايلانىستى الدىمەن اۋىلدىق مەكتەپتەرگە پەداگوگيكالىق ءبىلىم الماعان ادامداردى تاعايىنداۋعا تۋرا كەلدى, ويتكەنى تەك تورعاي عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بارلىق دالا وبلىس­تارىنا ءتان ەدى. ورىن­بور قىرعىز (قازاق – اۆت.) مۇعا­لىمدەر مەكتەبى كۋرسىن بىتىر­گەندەردىڭ سانى جىلىنا 7 ادامنان اسپادى. اتالعان مەكتەپكە كومەك رەتىندە l894 جىلى قوس­تانايداعى 2 جىلدىق ورىس-قىرعىز ۋچيليششەسىنىڭ جانىنان اۋىلدىق مەكتەپتەرگە مۇعالىمدەر دايىنداۋ ماقساتىندا 2 جىلدىق پەداگوگيكا سىنىبىن اشۋ ۇسى­نىلدى. سىنىپتى جاساقتاۋ جوباسى ءوز ۋاقىتىندا وكرۋگتىك-ءبىلىم باسقارماسىنا ۇسىنىلدى, سونىمەن قاتار جىل سايىن وعان زەمستۆو شىعىنىنان قارجى ءبولۋ بەلگىلەنىپ, l896 ءۇشىن زەمستۆو شىعىستارىنىڭ سمەتاسىن بەكىتۋ كەزىندە 3000 رۋبل مولشەرىندە رۇقسات ەتىلگەن سوماعا ەنگىزىلدى».

وسىلايشا 1894 جىلى قولعا الىنعان پەداگوگيكا سىنىبى 1897 جىلى ى.ءالتىنساريننىڭ باسشىلىعىمەن 1884 جىلى ترويتسك قالاسىنان قوستاناي ۋەزىنىڭ جاڭا ورتالىعى نوۆونيكولاەۆسكىگە كوشىرىلگەن 2 سىنىپتىق ورىس-قازاق مەكتەبى جانىنان اشىلادى. سىنىپتىڭ اشىلۋى تۋرالى «تۋرگايسكايا گازەتا» 1897 جىل­عى №108 سانىندا ارنايى حابارلاما جازادى. وندا ورىنبور مۇعالىمدەر مەكتەبىنە بولىنگەن 17 ستيپەنديانى قوستانايداعى پەداگوگيكا سىنىبىنا اۋىستىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلەدى.

1902 جىلدىڭ انىقتامالىق-ستاتيستيكالىق اقپاراتىندا پەدا­گوگيكا سىنىبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ماكسيم نيكولاەۆيچ گرەحو­ۆودوۆ دەگەن ۇستاز قىزمەت جاسايدى. سونىمەن قاتار سىنىپتا ءدىن ساباعىن جۇرگىزۋشىدەن بولەك, ەكى مۇعالىم قىزمەت اتقارعان. ءبىرى – ۆاسيلي يۆانوۆيچ گۋرىلەۆ, ەكىنشىسى – ا.بايتۇرسىن ۇلى.

م.ن.گرەحوۆودوۆ – ورىنبور مۇ­­عا­لىمدىك مەكتەبىنىڭ تۇلەگى, مۇعا­لىم­دىك قىزمەتىن 1895 جىلدىڭ 1 تا­مىزىنان باستاعان. سوعان قاراعان­دا ول ا.بايتۇرسىن ۇلىمەن بىرگە وقىپ, ءبىر جىلى وقۋدى تامامداعان. قوستاناي پەداگوگيكالىق سىنىبى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى تۇسىندا ول اۋ­ليە­كول بولىستىق مەكتەبىندە مۇ­عا­لىم بولىپ جۇرگەن ءوزىنىڭ كۋرس­­تاسىن قوستانايعا قىزمەتكە شا­­قىرۋى ابدەن مۇمكىن دەپ باعام­داۋىمىزعا بولادى.

1902 جىلدىڭ 1 مامىرىنان باستاپ ا.بايتۇرسىن ۇلى ا.الەكتوروۆپەن بىرگە ومبىعا قىزمەت اۋىستىرادى. پاتشالىق حالىق اعارتۋ مينيسترلىگى اقمو­لا جانە سەمەي وبلىستارىندا اۋىل مەكتەپتەرىن اشىپ, ونىڭ جۇ­مىسىن جولعا قويۋ ماقسا­تىن­دا ا.الەكتوروۆتى اقمولا جانە سەمەي وبلىستارى حالىق ۋچي­­ليششەلەرىنىڭ ديرەكتورى ەتىپ بەكىتەدى. ول ءوزىنىڭ جانىنا ءىس جۇرگىزۋشى لاۋزىمىنا ا.باي­تۇرسىن ۇلىن تارتادى. ءسويتىپ, بۇلار ومبىعا اۋىسقاننان كەيىن م.گرەحوۆودوۆ تە سول جاققا قىزمەت اۋىستىرىپ, پەتروپاۆل ۋەزىنىڭ ينسپەكتورى بولىپ تاعايىندالادى.

قوستاناي پەداگوگيكالىق سى­نى­بىنىڭ ايتۋلى تۇلەكتەرى رە­تىندە س.كوبەەۆ, م.دۋلات ۇلىن اتاۋ­عا بولادى. سىنىپتى 1901 جى­لى تامامداعان س.كوبەەۆ العاش­قىدا ىرعىز ۋەزى تولاعاي اۋىل مەكتەبىندە جۇمىس جاسايدى. كەيىن قوستاناي ۋەزىنىڭ اۋىلدىق مەكتەپتەرىندە ۇستازدىق ەتە ءجۇرىپ, شاكىرت بالالارعا ارنالعان وقۋ قۇرالى مەن كىتاپتار شىعارادى. 1910 جىلى ۋفا قالاسىنان ي.كرى­لوۆتىڭ مىسال ولەڭدەرىن اۋدار­عان «ۇلگىلى ءتارجىما», قازان قالا­سىنان 1912 جىلى «ۇلگىلى بالا» كىتاپتارىن جانە 1913 جىلى ايەل تەڭسىز­دىگى تا­قىرىبىنا جازىلعان «قا­لىڭ مال» رومانىن باستىرىپ شىعارادى.

پەداگوگيكا سىنىبى 1902 جىلى تامامداعان اقىن, پۋبليتسيست مىرجاقىپ دۋلات ۇلى كۋرستان كەيىن قايداۋىل بولىسىندا ۇستازدىق ەتەدى. ودان كەيىنگى جىلدارى ول رۋحاني اعاسىنىڭ سوڭىنا ەرىپ, اقمولا, سەمەي وبلىستارىندا ءىس جۇرگىزۋشى, اۋىل مۇعالىمى قىزمەتىن اتقارادى.

1897 جىلى جۇمىسىن باستا­عان پەداگوگيكا سىنىبى پاتشا بيلىگىنىڭ ۋاقىت كەرۋەنىندە تۇراقتى جۇمىس ىستەپ, كەڭەس ءداۋى­­­رى­نىڭ كوشىنە دە ىلەسەدى. 1915 جىل­دىڭ انىقتامالىق اق­پارات­تارىندا ول «قوستاناي پە­داگوگيكالىق كۋرسى» دەپ اتالادى. ونىڭ 2 جىل­دىق وقۋ مەرزىمى دە ساقتالىپ, كۋرس­تىڭ وقى­تۋ­شىلار قۇرامى كەڭەيىپ, 10 وقى­تۋشىعا دەيىن وسەدى. ا.باي­تۇر­سىن­ ۇلىمەن بىرگە پەدا­گوگي­كادان ساباق بەرگەن ۆ.ي.گۋرىلەۆ وقىتۋشىلىق قىز­­مەتىن جالعاستىرىپ كەلگەن. كۋرستا ءپان وقىتۋشىلارىنىڭ قاتا­­­رى دا كەڭەيىپ, دەنە گيگيەناسى, سۋرەت, ءان ساباقتارى قوسىلادى.

كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا, ياعني 1921 جىلى پەداگوگيكالىق كۋرس­تىڭ وقىتۋشىلارىنىڭ سانى ەدۋىر وسەدى. قازاقستان ورتالىق ءار­حي­ۆىنىڭ مۇراعاتىندا قوستاناي پەداگوگيكالىق كۋرسىنىڭ 70 شا­كىرتى مەن 17 ۇستازىنا بىلعارى اياقكيىم بەرۋ ءتىزىمى حاتتالعان قۇجات بار. پەدكۋرستىڭ شاكىرتتەرى مەن ۇستازدارىنا جىلى اياقكيىم بەرۋ ماسەلەسى قازاق اسسر اتقارۋشى بيلىگىنىڭ (سوۆناركوم) شەشىمىنسىز جۇزەگە اسپايتىنى جانە جەرگىلىكتى جەردىڭ اكىمشىلىگىندە ونداي كۇش-قۋات بولا بەرمەگەنى انىق. ال سول سوۆناركومدا 1921 جىلى حالىق اعارتۋ كوميسسارى (ناركومپروس) لاۋازىمىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتقارعان ەدى. ەندەشە, تەوريالىق تۇرعىدا, ونىڭ قوستاناي پەداگوگي­كالىق كۋرسىنا قانداي دا ءبىر ىق­پا­لى بولعان دەپ پايىمداۋعا بولا­دى. سەبەبى قازاق ولكەسىندە مۇعا­لىم ماماندارىن دايارلايتىن وقۋ ورىندارى ساۋساقپەن سا­نار­لىقتاي ەدى. قوستاناي ۋەزىن قازاق اۆتونومياسىنىڭ قۇرا­مىن­دا قالدىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان, اعارتۋشىلىق قىزمەت بار عۇمىرىنىڭ شامشىراعى بولعان ا.بايتۇرسىن ۇلى قوستاناي قالاسىنداعى ءوزى وقىتۋشى بولعان پەداگوگيكا سىنىبىنىڭ جالعا­سى بولعان پەداگوگيكا كۋرس­ىنىڭ تاعدىرىنا بەي-جاي قارا­ماعان بولار دەپ ويلايمىز. ال كەڭەس بيلىگىنە دەيىنگى 1917-1920 جىل­دارداعى الاش اۆتونو­ميا­سىنىڭ بيلىگى تۇسىندا ا.بايتۇر­سىن ۇلى الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ 5 كىس­ى­دەن تۇراتىن وقۋ كوميسسياسىن باسقارعانى بەلگىلى. دەمەك, بيلىك قايتا-قايتا اۋىسىپ, ءولىارا كەزەڭ ورىن العان تۇستا قوس­تا­ناي­­داعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن وقۋ ورنىنىڭ جۇمىسىنا ا.بايتۇر­سىن­ ۇلى­نىڭ قانداي دا ءبىر قاتىسى بولعانى ءسوزسىز.

1917 جىلعا دەيىن 20 جىل تاريحى بار پەدكلاسس پەن پەدكۋرس كەڭەس ۇكىمەتى تولىق ورناعان 1920-1930 جىلدارى وزگەشە اتاۋ­لارمەن, رۋسپەدتەحنيكۋم جانە قازپەدتەحنيكۋم سىندى, ءتىپتى, قازينستيتۋت دەگەن وقۋ ورىندارى جۇمىس جاسايدى. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى عالىمدار اتاقتى ادەبيەتتانۋشى م.م. باحتين 1931 جىلى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ قوستانايعا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن جىلدارى قازينستيتۋتتا جانە قازپەدتەحنيكۋمدا ءدارىس وقىعانىن انىقتادى.

1930 جىلداردىڭ ورتا شەنىندە پەدتەحنيكۋم دەگەن مارتەبە جويىلىپ, ونى پەدۋچيليششە دەپ اتاۋ ورىن الادى. 1939 جىلى كەڭەس بيلىگىنىڭ شەشىمىمەن پەداگوگ ماماندار دايارلايتىن پەدۋچيليششە بازاسىندا قوستاناي مۇعالىمدەر ينستيتۋتى اشىلادى. 1950-1992 جىلدار ارالىعىندا ول وقۋ ورنى قوستاناي پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋتى دەپ اتالىپ, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن, 1992 جىلى ۋنيۆەرسيتەت مارتەبەسىن الادى. 1996 جىلى ۋنيۆەرسيتەتكە ا.بايتۇرسىن ۇلى ەسىمى بەرىلدى. دەمەك, بۇگىنگى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ باستاۋ بۇلاعىنا پاتشا زامانىندا اشىلعان قوستاناي پەداگوگيكا سىنىبى وزەك بولعان دەپ تولىق ايتۋعا بولادى. ال سول سىنىپتا اعارتۋشى ۇستاز ا.بايتۇر­سىن ۇلىنىڭ قىزمەت ەتۋىنىڭ بىزدەر ءۇشىن ۇلكەن رامىزدىك سيپاتى بار دەپ سانايمىز.

المابەك ابسادىق,

ا.بايتۇرسىن ۇلى

اتىنداعى قوستاناي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ

پروفەسسورى, فيلولوگيا

عىلىمدارىنىڭ دوكتورى