مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىم قىزمەتكەرلەرى كۇنى قارساڭىندا وسى سالاداعى ەلەۋلى جەتىستىگى مەن جوعارى ءبىلىمدى دامىتۋعا قوسقان قوماقتى ۇلەسى ءۇشىن ءبىر توپ ازاماتقا مەملەكەتتىك ماراپات تابىستادى. القالى جيىندا پرەزيدەنت ءار ەلدىڭ عىلىمي الەۋەتى ونىڭ ابىروي-بەدەلى مەن كۇش-قۋاتىنىڭ ولشەمى ەكەنىنە كەڭىنەن توقتالدى.
قولدانبالى عىلىمدى دامىتۋ قاجەت
پرەزيدەنت ەڭ الدىمەن جينالعان قاۋىمدى كاسىبي مەرەكەمەن قۇتتىقتاپ, وسى ايتۋلى كۇن قارساڭىندا اقوردادا باسقوسۋ جاقسى داستۇرگە اينالعانىن اتاپ ءوتتى.
– بۇل – ەلىمىزدىڭ عالىمدار قاۋىمىنا دەگەن ەرەكشە قۇرمەتى جانە ايرىقشا ىقىلاسىنىڭ كورىنىسى. سەبەبى كەز كەلگەن دامىعان, ياعني وزىق مەملەكەتتىڭ قازىعى – عىلىم, ال قازىناسى – عالىم. ءار ەلدىڭ عىلىمي الەۋەتى – ونىڭ ابىروي-بەدەلى مەن كۇش-قۋاتىنىڭ ولشەمى دەسەك, قاتە بولمايدى. عىلىمعا باسىمدىق بەرەتىن, عالىمىن قادىرلەيتىن, باسقاشا ايتساق, «عىلىم-ءبىلىم بار جۇرتتار» عانا وركەنيەتتىڭ ورىنە شىعادى. بۇل – اقيقات. تۇپتەپ كەلگەندە, ادامزاتتىڭ بارلىق جەتىستىگى عالىمداردىڭ زياتكەرلىك ەڭبەگىنىڭ جەمىسى ەكەنى ءسوزسىز. سىزدەر ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋعا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا مول ۇلەس قوسىپ كەلەسىزدەر. بارشاڭىزعا شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ حاكىم ابايدىڭ: «ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق» دەگەن ءسوزىن مىسالعا كەلتىرىپ, بۇل ەشقاشان وزەكتىلىگىن جوعالتپايتىن تاعىلىم ەكەنىن ايتتى. باسەكەگە قابىلەتتى ەل بولامىز دەسەك, ەڭ الدىمەن, عىلىمدى دامىتىپ, جاڭا تەحنولوگيانى, جاساندى ينتەللەكتىنى مەڭگەرۋىمىز قاجەت ەكەنىن دە ەسكە سالدى.
بۇدان سوڭ پرەزيدەنت عىلىمعا كورسەتىلىپ جاتقان جۇيەلى قولداۋ شارالارىنا توقتالدى.
– وزدەرىڭىزگە ءمالىم, مەن وسى جىلدى تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى دەپ جاريالادىم. عىلىمعا بەت بۇرۋ – ءوسىپ-وركەندەۋگە ۇمتىلعان ءاربىر ەلدىڭ تاريحي مىندەتى. ءبىز مۇنى جاقسى تۇسىنەمىز. مەملەكەت عىلىم سالاسىنا ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. كەيىنگى 5 جىلدا وسى سالاعا بولىنەتىن قارجى كولەمى 6 ەسەدەن استى. ەلىمىزدە زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ سانى كوبەيىپ جاتىر. عىلىمي جوبالارعا ينۆەستيتسيا سالاتىن بيزنەس وكىلدەرىنە سالىق جەڭىلدىگى بەرىلەتىن بولدى. الدىمىزدا تاعى ءبىر ماڭىزدى مىندەت تۇر. ءبىز جاس عالىمدار عىلىممەن الاڭسىز اينالىسۋى ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋىمىز قاجەت. ويتكەنى قازاق عىلىمىنىڭ بولاشاعى – كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ويى ۇشقىر جانە ماقساتى بيىك جاستاردىڭ قولىندا. تالاپتى ءارى تالانتتى ازاماتتار كەلەشەكتە ۇلتتىڭ شامشىراعىنا اينالادى. ولار قانىش ساتباەۆ سياقتى الىپ تۇلعالاردىڭ جولىن جالعايدى. سوندىقتان جاس زەرتتەۋشىلەرگە قامقور بولۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا ناقتى باستامالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر 600-دەن اسا جاس عالىمعا باسپانا بەرىلدى. بۇعان قوسا ولارعا ارناۋلى گرانتتار ءبولىنىپ وتىر. جىل سايىن جاس زەرتتەۋشىلەر الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىنا بارىپ, تاجىريبە جيناپ, تاعىلىم الىپ ءجۇر. وسىنداي ناقتى شارالار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسادى.
– عىلىمدى قولداۋ, عالىمدارعا ەل بولىپ قۇرمەت كورسەتۋ, بۇل – ەڭ الدىمەن قوعامدا ەڭبەكقورلىق, بىلىمپازدىق, جاسامپازدىق قۇندىلىقتارىن ورنىقتىرۋ دەگەن ءسوز. حالقىمىزدىڭ ويى وزىق بولسا, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ دا عىلىم-بىلىمگە دەگەن ىقىلاسى ايرىقشا بولارى انىق. زەردەلى ءارى زياتكەر ۇرپاق تاربيەلەۋ – بارشاعا ورتاق پارىز. وعان مەملەكەت تە, اتا-انالار دا بىردەي جاۋاپتى. مەن بىلتىر «كەلەشەك» بىرىڭعاي جيناقتاۋ جۇيەسىن قۇرۋ تۋرالى ءتيىستى زاڭعا قول قويدىم. بۇل جۇيە ارقىلى اتا-انالار بالاسىنىڭ بولاشاقتا ساپالى ءبىلىم الۋىنا قاراجات جيناي الادى. قازىردىڭ وزىندە 200 مىڭعا جۋىق ازامات ارنايى ەسەپشوت اشتى. مۇنى بولاشاققا سالىنعان ەڭ ۇتىمدى ينۆەستيتسيا دەۋگە بولادى, – دەدى پرەزيدەنت.
جيىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىمنىڭ الەۋەتىن ەل يگىلىگىنە جاراتا ءبىلۋ قاجەتتىگىنە دە ەرەكشە توقتالدى.
– عالىمدارىمىز اشقان جاڭالىقتار زەرتحانالار اياسىندا قالىپ قويماۋى كەرەك. ناقتى ناتيجە بەرەتىن, وندىرىسكە ەنگىزۋگە بولاتىن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. ءبىر سوزبەن, عىلىم ەكونوميكا مەن قوعامنىڭ سۇرانىسىنا ساي بولۋعا ءتيىس. بۇل ماقسات ۇكىمەتتىڭ ۇدايى نازارىندا بولۋى كەرەك, سەبەبى وسى مىندەتتىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءمان-ماعىناسى ەرەكشە. سونىمەن قاتار بۇل – الەمدەگى ەڭ ۇزدىك كومپانيالاردىڭ بەرىك ۇستانىمى, بۇلجىماس قاعيداسى. جاھاندىق دەڭگەيدەگى ءىرى تەحنولوگيالىق كورپوراتسيالار ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىلىم مەن عىلىمعا باسىمدىق بەرەدى, عىلىمي جاڭالىقتاردى وندىرىسكە جەدەل ەنگىزەدى. تالانتتاردى قىزمەتكە تارتۋ جاعىنان دا بۇل كومپانيالار كوش باستاپ تۇر. ادام كاپيتالى ولاردىڭ نەگىزگى كۇش-قۋاتى سانالادى. تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسيا – دامۋدىڭ ەڭ باستى ءارى بالاماسىز شارتى. مۇنى ءححى عاسىردىڭ ۇزدىك كومپانيالارى دالەلدەپ وتىر, – دەپ پرەزيدەنت حالىقارالىق وزىق تاجىريبەنى مىسالعا كەلتىردى.
وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى ەلىمىز ءۇشىن دە قولدانبالى عىلىمدى دامىتۋ اسا ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن ايتتى. ويتكەنى قازىر وسى باعىتتاعى جوبالاردىڭ سانى كوبەيدى.
– بۇل – وتە جاقسى ءۇردىس. اسىرەسە ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تەحنولوگيالىق دامۋ ورتالىعى رەتىندە قالىپتاسىپ جاتقانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. مىسالى, بىلتىر University Medical Center مەكەمەسىنە قاراستى جۇرەك ورتالىعىنىڭ دارىگەرلەرى ALEM (Astana Life Ex-situ Machine) دەپ اتالاتىن يننوۆاتسيالىق مەديتسينالىق قۇرىلعى ويلاپ تاپتى. مۇنى وتكەن جىلدىڭ ەڭ ايتۋلى عىلىمي جاڭالىعى دەپ ايتۋعا بولادى. وسى قۇرىلعى دونورلىق اعزالاردىڭ ومىرشەڭدىگىن 24 ساعاتتان اسا ۋاقىت ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي بىرەگەي جاڭالىقتار قازاق عىلىمىنىڭ الەۋەتى, جالپى ەلىمىزدىڭ دامۋ دەڭگەيى جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى. دەگەنمەن عىلىم سالاسىندا شەشىلمەگەن تۇيتكىلدەر دە از ەمەس. مەن ناۋرىز ايىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە بولعانىمدى بىلەسىزدەر. سول جەردە عالىمدارمەن ارنايى كەزدەسىپ, ءبىراز ماسەلەگە توقتالدىم. اسىرەسە عىلىمدى قارجىلاندىرۋ جۇمىسىن رەتكە كەلتىرىپ, قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتتىم. باستى ماقسات قارجىنى يگەرۋ ەمەس, قوعامعا پايداسى تيەتىن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بولۋعا ءتيىس, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت سونىڭ ىشىندە بىلىكتى ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق كادرلاردى دايارلاۋعا باسا نازار اۋدارعان ءجون دەگەن پىكىرىن ايتتى. بۇل رەتتە نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىك جوعارى وقۋ ورىندارىنا جۇكتەلەدى.
– ۇلتتىڭ زياتكەرلىك قۋاتى ءدال وسى ءبىلىم وردالارىندا قالىپتاسادى. ۋنيۆەرسيتەتتەر ءوز ميسسياسىن ادال اتقارسا, بىلىكتى ماماندار مەن كاسىبي كادرلاردىڭ قاتارى ارتا تۇسەرى ءسوزسىز. بۇعان قوسا عىلىم قالاشىقتارىنا جانە قارقىندى داميتىن قالالارعا جاڭا تەحنولوگيا ەنگىزۋدى جولعا قويۋىمىز كەرەك. قازىر كۋرچاتوۆ قالاسىنا عىلىم قالاشىعى مارتەبەسىن بەرۋ ءۇشىن ناقتى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ينۆەستورلاردى وسىنداي دامۋ ورتالىقتارىنا قارجى سالۋعا ىنتالاندىرۋ قاجەت. بۇل دا – ۇكىمەتتىڭ وزەكتى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. توقەتەرىن ايتساق, الدا اتقاراتىن شارۋا كوپ. شيراق قيمىلداپ, تياناقتى جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. عىلىم سالاسىنداعى كۇردەلى ماسەلەلەردى مەملەكەت پەن عىلىمي قاۋىمداستىق كۇش جۇمىلدىرىپ, بىرلەسە شەشەدى دەپ ويلايمىن, – دەپ مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە سەنىم ءبىلدىردى.
قۇرىلتاي سايلاۋى تامىزدا وتەدى
بۇدان سوڭ قاسىم-جومارت توقاەۆ اتا زاڭىمىزدىڭ پرەامبۋلاسىندا العاش رەت مادەنيەت, ءبىلىم, عىلىم جانە يننوۆاتسيا قۇندىلىقتارى ناقتى باعدار رەتىندە بەلگىلەنگەنىن اتاپ ءوتتى.
– وزدەرىڭىزگە ءمالىم, قازاقستاندا 15 ناۋرىز كۇنى تاريحي ءمانى زور رەفەرەندۋم ءوتتى. ازاماتتاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ قولداۋىمەن مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسىن نىعايتاتىن, ەلدى بارلىق سالادا, سونىڭ ىشىندە عىلىمدا ورنىقتى دامۋ تراەكتورياسىنا شىعاراتىن جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداندى. اتا زاڭىمىزدىڭ پرەامبۋلاسىندا العاش رەت مادەنيەت, ءبىلىم بەرۋ, عىلىم جانە يننوۆاتسيا قۇندىلىقتارى ناقتى باعدار رەتىندە بەلگىلەندى. ياعني اتالعان سالالاردى جان-جاقتى قولداۋعا ستراتەگيالىق ماڭىز بەرىلدى. ەڭ باستىسى, بۇل باعىتتاردى دامىتۋ مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتىنە اينالدى. ورايلى ءساتتى پايدالانا وتىرىپ, كونستيتۋتسيانى ازىرلەۋگە جانە قابىلداۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان بارشا عىلىمي-اكادەميالىق قاۋىمداستىققا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن, – دەپ پرەزيدەنت العىسىن جەتكىزدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, وتپەلى ەرەجەلەرگە ساي, جاڭا اتا زاڭ 2026 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى. سول ۋاقىتقا دەيىن نەگىزگى زاڭداردىڭ بارلىعى كونستيتۋتسيا نورمالارىنا سايكەستەندىرىلۋگە ءتيىس. قازىر پارلامەنت وسى باعىتتا اۋقىمدى زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنا كىرىسكەنىن ايتقان مەملەكەت باسشىسى دەپۋتاتتاردىڭ زاڭ جوبالارىن مۇقيات ءارى جەدەل قاراستىراتىنىنا سەنىم ارتتى.
– مەملەكەت باسشىسى رەتىندە ەلىمىز ءۇشىن ەلەۋلى وقيعالار تۋرالى الدىن الا اقپارات بەرۋ وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن. كونستيتۋتسيا كۇشىنە ەنگەن ساتتەن باستاپ ءبىر پالاتالى قۇرىلتاي سايلاۋىن وتكىزۋ جونىندەگى جارلىققا قول قويامىن. سايلاۋ بيىل تامىز ايىندا وتەدى. مۇنى ادەيى ەرتە ايتىپ وتىرمىن. ويتكەنى پارتيالاردىڭ جوسپارلارىن ايقىنداپ, سايلاۋ ناۋقانىنا دايىندىق جۇرگىزۋىنە جەتكىلىكتى ۋاقىتى بولۋى كەرەك. وسىلايشا, پارتيالاردىڭ سايلاۋشىلارمەن ءتيىستى جۇمىس جۇرگىزۋىنە بەس ايعا جۋىق ۋاقىت بەرىلەدى. قۇرىلتاي سايلاۋى قازاقستاننىڭ بۇكىل ساياسي جۇيەسىن جاپپاي «قايتا قۇرۋعا» جول اشادى. بۇل رەتتە ءبىز جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالار قوعامدىق سانانىڭ وڭ سيپاتتا وزگەرۋىنە اسەر ەتۋگە ءتيىس. مەن مۇنىڭ ماڭىزى جونىندە بىرنەشە رەت ايتتىم, – دەدى پرەزيدەنت.
وسى تۇستا مەملەكەت باسشىسى بۇل كۇردەلى ۇدەرىستە عالىمدار ەرەكشە ءرول اتقاراتىنىن, ويتكەنى ولار وركەنيەت قۇندىلىقتارىن دارىپتەپ, ساناتكەرلىك جانە مورالدىق قاسيەتتەرىمەن كوپكە ۇلگى كورسەتەتىنىن العا تارتتى.
– ناعىز عالىمدار ەسكىلىك پەن قاراڭعىلىققا قارسى كۇرەستىڭ العى شەبىنەن تابىلىپ, اعارتۋشىلىق پەن ءبىلىم جولىندا ءاردايىم توپ باستاعان. الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى ءال-فارابي ءدوپ باسىپ ايتقانداي, «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى». سوندىقتان گۋمانيزم, ادىلدىك, جاۋاپكەرشىلىك قۇندىلىقتارى سالتانات قۇرىپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتى ادامگەرشىلىككە جانە زاڭدى قۇرمەتتەۋگە تاربيەلەگەندە عانا شىنايى وركەندەۋگە بەت الامىز. ءبىزدىڭ قوعام جاقسى مەن جامان تۋرالى دەسترۋكتيۆتى تۇسىنىكتەردىڭ جەتەگىنە ەرمەۋگە ءتيىس, ءتول بولمىسىمىزعا جات دۇنيەتانىمعا كوزسىز سەنبەۋى قاجەت. ونىڭ سالدارى اۋىر بولادى. ىنتىماق-بىرلىگىمىز بەن تۇراقتىلىعىمىزدىڭ ىرگەسىن شايقاپ, الەۋمەتتىك جانە ۇلتارالىق الاۋىزدىقتى قوزدىرعىسى كەلەتىندەردىڭ ارەكەتىنە زاڭ جۇزىندە قاتاڭ توسقاۋىل قويىلادى. كونستيتۋتسيادا جازىلعانداي, ەلىمىزدە زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىك قۇرۋى كەرەك. عالىمدارىمىز ءۇنسىز قالماي, قوعامدا, اسىرەسە, جاستار اراسىندا جاۋاپكەرشىلىك پەن ءتارتىپ قاعيداتتارىن دارىپتەۋى قاجەت دەپ سانايمىن. قۇقىقتىق نيگيليزمگە جول جوق. ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىز – زاڭعا باعىناتىن پاراساتتى قوعام, – دەپ پرەزيدەنت عالىمداردى قوعام ومىرىنە ۇلەسىن قوسۋعا شاقىردى.
سونداي-اق قاسىم-جومارت توقاەۆ كىتاپ وقۋ ءۇردىسى ۇلتتىڭ وزىق قاسيەتىنە اينالعانى ءجون ەكەنىنە توقتالدى.
– جاقىندا اقش سوتتارىنىڭ ءبىرى شىعارعان شەشىمگە سايكەس, كەيبىر ينتەرنەت-پلاتفورمالاردىڭ الگوريتمى بالالارعا زيان كەلتىرىپ, پسيحولوگيالىق تۇرعىدان تاۋەلدى ەتەتىنى مويىندالدى. ءبىز بۇدان ساباق الۋعا ءتيىسپىز. سوندىقتان ۇرپاق تاربيەسىن الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن ۆيدەوسەرۆيستەردىڭ بوداۋىنا بەرىپ قويۋعا بولمايدى. بۇل – قوسىمشا زەرتتەۋدى قاجەت ەتپەيتىن فاكت. وتباسى ينستيتۋتى مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن نىعايتۋ, شىن مانىندە, بالالاردى كىتاپ وقۋعا باۋلۋمەن تىعىز بايلانىستى. جالپى, وسىلاي بولۋى قاجەت. قانشا جەردەن پەسسيميستىك پىكىرلەر ايتىلسا دا, كىتاپ ءبىلىم بۇلاعى ءارى تالىمگەر رەتىندە ماڭىزىن جويا قويعان جوق. كىتاپ وقىعان سايىن تانىمىڭ تەرەڭدەيدى. كىتاپ اقىل-ويدى شىڭداپ, دۇنيەتانىمىڭدى كەڭەيتەتىنى, ادامداردىڭ ءوز قارىم-قابىلەتىنە دەگەن سەنىمىن كۇشەيتەتىنى بەلگىلى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ تاياۋدا ەلىمىز ۇلتتىق كىتاپ كۇنىن ەكىنشى رەت اتاپ وتەتىنىن ايتتى. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, جۇرتشىلىقتىڭ قولداۋىنا يە بولعان بۇل باستاما وتاندىق باسپا سالاسىنىڭ جۇمىسىن جۇيەلەپ, شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ وزەكتى, پايدالى كوركەم شىعارمالارىنىڭ اۋدارىلۋىنا تۇرتكى بولۋعا ءتيىس. كىتاپ وقۋ ءۇردىسى ءتول دۇنيەتانىمىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە, ۇلتتىڭ وزىق قاسيەتىنە اينالعانى ءجون. عالىمدار سالماقتى ۇلەس قوسۋعا مىندەتتى.
وسى ورايدا قاسىم-جومارت توقاەۆ زاڭ مەن ءتارتىپ يدەولوگياسى كۇندەلىكتى ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا قاتاڭ ساقتالۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتتى.
– مىنا ءبىر اسا ماڭىزدى ماسەلەنى قايتا اتاپ وتكىم كەلەدى: ءبىز قوعامدا زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداتىن, ياعني زاڭعا باعىنۋ مادەنيەتىن تۇبەگەيلى ورنىقتىرۋىمىز قاجەت. زاڭ مەن ءتارتىپ يدەولوگياسى كۇندەلىكتى ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا قاتاڭ ساقتالۋعا ءتيىس: قوعامدىق ورىنداعى ءجۇرىس-تۇرىس مادەنيەتىنەن, ونىڭ ىشىندە جيىن-تويلاردان, تۇرمىستىق مادەنيەتتەن باستاپ, جولدا كولىك جۇرگىزۋ مادەنيەتىنە دەيىن وسى مىزعىماس قاعيداتقا ساي بولۋى كەرەك. مەن بۇعان دەيىن دە ءوز سوزدەرىمدە جول قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىنە ارنايى توقتالدىم. وكىنىشكە قاراي قازاقستاندا جىل سايىن كولىك اپاتىنىڭ كەسىرىنەن, سونىڭ ىشىندە كوپ جاعدايدا جول قوزعالىسى ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزۋدىڭ سالدارىنان مىڭداعان ادام كوز جۇمادى. بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى, – دەدى پرەزيدەنت.
بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن اتاپ وتكەن مەملەكەت باسشىسى: «بۇرىن ەلىمىزدە كولىك اپاتىنىڭ كوپتىگىنە جولدىڭ ناشارلىعىن جەلەۋ قىلاتىن. كەيىنگى بىرنەشە جىلدا بارلىق وڭىردەگى جول ينفراقۇرىلىمى اۋقىمدى تۇردە جاڭعىرتىلىپ جاتىر. بىراق قايعىلى وقيعا ازايماي تۇر. دەمەك بۇل جاعدايعا ۇكىمەت پەن قوعام ءجىتى نازار اۋدارۋى كەرەك. ال ازاماتتار بەكىتىلگەن ەرەجەلەردىڭ ءبارىن مۇلتىكسىز ساقتايتىن كولىك جۇرگىزۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرعان دۇرىس. پوليتسەيلەرمەن تاجىكەلەسۋ, ءتىپتى ولارعا شابۋىل جاساۋ فاكتىلەرىن تىيۋ قاجەت. مۇنداي جاعدايلارعا, سونداي-اق قۇقىقتىق نيگيليزم دەرتىنە شالدىققان ادامداردى, باسقاشا ايتقاندا, سوتقارلار مەن بۇزاقىلاردى «قاھارمان» جاساۋعا زاڭ اياسىندا قاتاڭ شارا قولدانۋ كەرەك. ءبىز وركەنيەتتى ۇلت بولعىمىز كەلسە, پوليتسەيلەردىڭ, دارىگەرلەردىڭ, مۇعالىمدەر مەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسى ماماندارىنىڭ, جالپى, ادال ءارى زاڭعا باعىناتىن ازاماتتاردىڭ ار-نامىسىنا تيەتىن كەز كەلگەن ارەكەتكە باتىل تۇردە توسقاۋىل قويۋىمىز قاجەت», – دەدى.
مەملەكەتتىك ماراپاتتار تىزىمىندە – ء«ال-فارابي» وردەنى
قاسىم-جومارت توقاەۆ قوعامدا تازالىقتى ساقتاۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ مادەنيەتىن ورنىقتىرۋ ماسەلەسىنە دە ەرەكشە توقتالدى. وسى ورايدا پرەزيدەنت «تازا قازاقستان» جالپىۇلتتىق جوباسىن ايرىقشا اتادى.
– بۇل باستاما قالا مەن اۋىلدى اباتتاندىرۋ جۇمىسىمەن شەكتەلمەيدى. ونىڭ تۇپكى ءمانى – قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ. سول ارقىلى ازاماتتارىمىزدى قاستەرلى وتانىمىز – قازاقستاننىڭ تاعدىرىنا بەيجاي قاراماي, بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالاۋعا شاقىرۋ. جاۋاپكەرشىلىك, ادىلدىك, ءوزارا قۇرمەت بار جەردە عانا ءوسىپ-وركەندەۋگە, دامۋعا جول اشىلادى. بۇل – وركەنيەتتى مەملەكەتتەر مەن حالىقتاردىڭ بارلىعىنا ورتاق ۇستانىم. وسى قۇندىلىقتار جاڭا حالىق كونستيتۋتسياسىنا ارقاۋ بولىپ وتىر. ءبىز دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇسىپ, جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتى ەلگە اينالدىق. ناقتى جەتىستىكتەرىمىز بار. بۇل – ەڭ الدىمەن, ساپالى ادام كاپيتالى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونداي-اق قاسىم-جومارت توقاەۆ سوڭىنا سارقىلماس رۋحاني قازىنا قالدىرعان ءال-فارابي, احمەت ياساۋي, اباي سىندى عۇلامالارىمىزدى ۇلىقتاۋ ماسەلەسىنە دە ايرىقشا توقتالدى.
– ولاردىڭ ەڭبەكتەرى الەمدىك اقىل-ويدىڭ التىن قورىنا كىرەدى. دانىشپان بابالارىمىزدىڭ باعا جەتپەس تۋىندىلارىن زامان تالابىنا ساي كادەگە جاراتا ءبىلۋىمىز كەرەك. ويشىلدارىمىز بەن عالىمدارىمىزدىڭ مۇراسىن تەرەڭ تانىپ, كەڭىنەن دارىپتەپ, بارىنشا دامىتقان ءجون. ۇلى تۇلعالاردى ۇلىقتاۋ جۇمىسىنا تىڭ سەرپىن بەرۋ اسا ماڭىزدى. تۇركىستان تورىندە «قوجا احمەت ياساۋي» وردەنى تۋرالى كوتەرگەن باستامانىڭ ءمانى دە – وسىندا. سونداي-اق بىلتىر ياساۋي ءىلىمىن زەردەلەۋگە ارنالعان حالىقارالىق سيمپوزيۋم ءوتتى. جالپى, ءبارىمىز ايگىلى قوجا احمەت ءياساۋيدى بىرەگەي عۇلاما عالىم ءارى وركەنيەتتانۋشى رەتىندە ەلىمىزدىڭ ءاربىر ايماعىندا جانە شەتەلدە دە كەڭىنەن دارىپتەۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار ونىڭ قۇندىلىعى اسا زور باي مۇراسىن ءوزىمىز دە بارلىق تۇرعىدان جان-جاقتى زەرتتەۋىمىز قاجەت. وسى ونەگەلى ءداستۇر بيىل ءال-فارابي فورۋمىنا ۇلاسادى. مۇنداي تاعىلىمى مول, عىلىمي ءمانى زور باسقوسۋلار جىل سايىن وتكىزىلىپ تۇرادى, – دەدى پرەزيدەنت.
سالتاناتتى جيىندا مەملەكەت باسشىسى تاعى ءبىر جاقسى جاڭالىقتى جاريالادى.
– قازاق دالاسى كوپتەگەن كەمەڭگەر تۇلعالاردىڭ مەكەنى بولعانىن بىلەسىزدەر. سونىڭ ىشىندە الەمگە ايگىلى ويشىل ءال-ءفارابيدىڭ ورنى ەرەكشە. ونىڭ مۇراسى – بۇكىل ادامزاتتىڭ اسىل قازىناسى, وركەنيەت ويىنىڭ شىڭى. وسىعان وراي, مەن جوعارى مەملەكەتتىك ماراپاتتار تىزىمىنە ارنايى ء«ال-فارابي» وردەنىن ەنگىزۋ قاجەت دەپ سانايمىن. بۇل ماراپات ءبىلىم مەن عىلىم, مادەنيەت پەن رۋحانيات سالاسىندا زور تابىسقا جەتكەن ازاماتتارعا بەرىلەدى. «مەيىرىم», «قوجا احمەت ياساۋي», ء«ال-فارابي» وردەندەرى بيىل العاش رەت رەسپۋبليكا كۇنى قارساڭىندا تاپسىرىلادى. ءبىز جاسامپاز ۇلت رەتىندە الدىمىزعا بيىك ماقسات قويامىز. بىرلىگىمىزدى بەكەمدەپ, ءبىرتۇتاس حالىق بولىپ جارقىن بولاشاققا نىق قادام باسامىز. قاسيەتتى وتانىمىز – قازاقستاندى ءبىلىم-عىلىمنىڭ, ويلى ورتانىڭ جانە سانالى جاستاردىڭ كۇشىمەن تۇبەگەيلى جاڭعىرتامىز. كەلەر ۇرپاققا وركەنيەتتى, قۋاتتى ءارى ادىلەتتى مەملەكەتتى امانات ەتىپ قالدىرامىز. بۇل – ءبىزدىڭ ۇلتتىق پارىزىمىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت وسى تاريحي جولدا عالىمداردىڭ وراسان زور الەۋەتىنە سەنىم ارتاتىنىمىزدى جەتكىزدى. سەبەبى عىلىم وركەندەسە, بۇكىل ەلىمىز داميدى, شەكسىز مۇمكىندىكتەرگە جول اشىلماق.
– عالىمنىڭ ءاربىر جاڭالىعى تۇتاس ۇلتتىڭ مەرەيىن اسىرادى. سىزدەر قاشاندا ەل مۇددەسىنە قىزمەت ەتە بەرەسىزدەر دەپ سەنەمىن. مەملەكەت وزدەرىڭىزدى ءاردايىم قولدايدى. مەن كاسىبي مەرەكە قارساڭىندا عىلىم سالاسىندا زور جەتىستىككە جەتكەن جانە جوعارى ءبىلىمدى دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان عالىمداردى ماراپاتتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, ءتيىستى جارلىققا قول قويدىم. سونىمەن قاتار جاس عالىمدارعا پاتەر كىلتىن تابىستادىم. ءبارى دە قۇتتى بولسىن! بەرەكەلى بولسىن, – دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن مەملەكەت باسشىسى.
ماراپاتتاۋ راسىمىندە جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتحانا جەتەكشىسى سارسەنبەك مونتاەۆ, گەنەتيكا جانە فيزيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى اناستاسيا پەرفيلەۆا, يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى استانا فيليالىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى الىشەر ءمۇتالى ءسوز سويلەدى.