مەملەكەتتىك قىزمەتتە ايەلدەر ەرلەرمەن تەڭ مانساپ قۇرا الا ما؟ ولاردىڭ جۇمىس ۋاقىتى قانداي بولۋى كەرەك؟ قىزمەتكە قابىلداۋ جانە جۇمىستان شىعارۋ كەزىندە ولاردىڭ قۇقىقتارى ساقتالا ما؟ جالپى, مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىندەگى ايەلدەردىڭ ءرولى قانداي؟ مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى ۇيىمداستىرعان ديالوگ الاڭىندا ساراپشىلار وسى ماسەلەلەردى تالقىلادى.
جيىندا العاش بولىپ ءسوز العان پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ايدا بالاەۆا ايەلدەرگە ءتيىستى جاعداي جاساۋ, ولاردىڭ قۇقىعىن جۇمىستا دا, وتباسىندا دا بىردەي قامتاماسىز ەتۋ مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى مىندەتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«قازىر مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەن ايەلدەر بىلىكتى جانە تاجىريبەلى كاسىبي مامان رەتىندە وزگەلەرگە ۇلگى بولا وتىرىپ, ولاردى ىلگەرىلەتۋگە ۇلەستەرىن قوسۋلارى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە ادال, ءادىل مەملەكەتشىلدىك بەينەگە دەگەن سەنىم ازايعان جانە بۇل نەگىزسىز ەمەس. سوندىقتان ءبىز ءاربىر مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ جانە تۇتاستاي العاندا مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ يميدجىنە تەرىس ىقپال ەتەتىن بارلىق جاعىمسىز جاعدايدى بولدىرماۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. بۇل پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن باستالعان ساياسي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بار كۇش-جىگەردى سالىپ, سەنىمگە نۇقسان كەلتىرەتىن كەز كەلگەن فاكتىلەرگە مۇلدەم توزبەۋشىلىكتى قاجەت ەتەدى», دەدى ايدا بالاەۆا.
سونداي-اق جيىن مودەراتورى, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى دارحان جازىقباەۆ مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋداعى ايەلدەردىڭ ماڭىزدى رولىنە توقتالىپ, تەڭ قۇقىقتار مەن مۇمكىندىكتەر نەگىزىندە ايەلدەردىڭ الەۋەتىن كەڭىنەن پايدالانۋ – تۇراقتى دامۋدىڭ كەپىلى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى.
جالپى, قازىر مەريتوكراتيا قاعيداتىنا سايكەس ەلىمىزدە كەز كەلگەن مەملەكەتتىك قىزمەتشى گەندەرلىك ەرەكشەلىگىنە قاراماستان, ءوزىنىڭ تاجىريبەسىنە, قابىلەتى مەن كاسىپتىك دايىندىعىنا سايكەس مانساپ قۇرا الادى. مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداۋ كەزىندە «ادامي فاكتوردىڭ» اسەرىن تولىعىمەن جوياتىن ىرىكتەۋدىڭ تولىق تسيفرلىق نەگىزىنە كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋ باستالدى. جاڭا ىرىكتەۋ جۇيەسى تەڭ باسەكەلەستىك پەن اشىقتىق قاعيداتتارىندا جىنىسىنا قاراماستان كاسىبي مامانداردى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مقىا جانىنداعى قوعامدىق كەڭەس توراعاسى, ادەپ جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەسى بيبىگۇل نۇراشەۆانىڭ ايتۋىنشا, بيىل مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جۇمىس ۋاقىتىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ ءۇشىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا تولىعىمەن رەتتەلگەن. ەندى بالا تاربيەلەپ وتىرعان انالار قاشىقتان جانە يكەمدى جۇمىس ۋاقىتى رەجىمىندە جۇمىس ىستەي الادى.
«بالاسى بار ايەلدەرگە تولىقتاي نەمەسە جارتىلاي قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بار. ول ءۇشىن كادر بولىمىنە ءوتىنىش جازۋلارى قاجەت. سونداي-اق قازىر ءبىز جۇمىس كەڭسەسىنىڭ ىشىندە ەمىزۋلى بالاسى بار ايەلدەرگە جاعداي جاساۋ بويىنشا بىرقاتار ۇسىنىس جاساپ وتىرمىز», دەدى بيبىگۇل نۇراشەۆا.
كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ سۋدياسى ايجان جاتقانباەۆا «بۇۇ ەرەجەسىنە سايكەس گەندەرلىك تەڭدىك ۇلتتىق باسىمدىقتىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك», دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى.
«كونستيتۋتسيالىق سوتقا كەلىپ تۇسەتىن وتىنىشتەر كوپ, الايدا ولار گەندەرلىك تەڭدىككە قاتىستى ەمەس. ويتكەنى ەلىمىزدە مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداناتىندارعا تەڭ مۇمكىندىك بەرىلگەن. ەگەر بىرقاتار سالادا ەرلەر عانا جۇمىسقا الىنىپ جاتسا, ول الدىمەن ماماندىقتىڭ جانە جۇمىستىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى. ماسەلەن, جۇمىستىڭ باسىم بولىگى كەڭسەدە ەمەس, ءتۇرلى ورىنداردى ارالاپ, ۇنەمى ءىسساپاردا بولسا نەمەسە جۇمىس ۋاقىتى قولايسىز بولعان جاعدايدا كوبىنە ەر ادامداردى قابىلدايدى. سونداي-اق ەلىمىزدە ايەلدەردىڭ قارىم-قابىلەتى مەن مۇمكىندىكتەرىنە شەكتەۋ قوياتىن ماماندىقتار جوق», دەدى ايجان جاتقانباەۆا.
كوپ جىل بويى روتاتسيا ماسەلەسى مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى باسشىلىق لاۋازىمدارداعى ايەلدەر اراسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولدى. ال ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس, ەگەر باسقا ەلدى مەكەنگە اۋىسۋعا نيەتتى قىزمەتكەر جۇكتى ايەلدەر, كوپبالالى نەمەسە جالعىزباستى انا, سونداي-اق مۇگەدەك بالانى تاربيەلەپ وتىرعان ايەل ساناتىنا جاتسا, روتاتسيانى ىسكە اسىرۋ تەك ايەلدىڭ كەلىسىمىمەن عانا مۇمكىن بولادى.
بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىك قىزمەتتە 83 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەپ جاتىر. ونىڭ 46 مىڭنان استامى – ايەل, ياعني مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ 55 پايىزىن نازىك جاندار قۇراپ وتىر. باسشىلىق لاۋازىمدارداعى ايەلدەردىڭ ۇلەسى 40 پايىزعا جۋىق. ونىڭ ىشىندە 3 مينيستر, 28 پارلامەنت جانە 138 ءماسليحات دەپۋتاتى, 5 وبلىس جانە 74 اۋدان اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارى, 5 اۋدان اكىمى, 4 ەلشى جانە 1 گەنەرال ايەل بار.
جالپى, قازاق قوعامىنداعى ايەل تەك ءداستۇر مەن وتباسى وشاعىن ساقتاۋشى عانا ەمەس, سونداي-اق ول ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە ەكونوميكالىق ومىرىنە بەلسەنە ارالاسادى. الايدا ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, باسشىلىق قىزمەتتە كوش باستاعان ايەلدەر از. بۇۇ-نىڭ مالىمەتىنە زەر سالساق, ۇكىمەتتەگى ايەلدەردىڭ ۇلەسى – 4, سەناتتا – 18, ماجىلىستە – 27, ءماسليحاتتاردا 30 پايىزدى قۇرايدى. ال قالا جانە اۋدان اكىمدەرىنىڭ 1,5 پايىزى عانا ايەل, وبلىس اكىمدەرى ءتىپتى 0 پايىز. عىلىم سالاسىندا – 53,4, سۋديالار قۇرامى – 51, مەۇ جانە كاسىپوداق باسشىلىعىندا – 32,3, شاعىن جانە ورتا بيزنەستە – 43, پوليتسيادا – 14,6, اسكەري سالادا – 10, كورپوراتسيا باسشىلىعىندا – 3, شارۋا قوجالىعى باسشىلىعىندا – 20 پايىز.
ءىس-شاراعا كونستيتۋتسيالىق سوت وكىلدەرى, سونداي-اق ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندارداعى ايەل باسشىلار, اۋدان جانە اۋىل اكىمدەرى, ادەپ جونىندەگى ۋاكىلدەر مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى دارحان جازىقباەۆ ديالوگ الاڭىندا ايتىلعان يدەيالار مەن ۇسىنىستار شەشىمدەر قابىلداۋ جانە مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋ بارىسىندا ەسكەرىلەتىنىن ايتتى.