سۆەن حەدين كورگەن قازاقيا

ورتالىق ازياعا جاساعان بىر­نەشە رەتكى ەكسپەديتسياسى كە­زىندە ول گي­مالاي تاۋىن باتىس جۇرتىنا تانىس­تىردى, براحماپۋترا, يند جانە سۋتلەج وزەندەرىنىڭ قاينار كوزدەرىن انىقتادى. ول سونداي-اق لوبنۇر كولىن, تارىم ويپاتىنىڭ شولىندەگى قالالاردىڭ ورنىن, زيارات ورىندارىن ارالادى, قىتاي قورعانىنىڭ كارتاسىن جاسادى. حەدين ءوزىنىڭ «پوليۋستەن پو­ليۋس­كە» اتى كىتابىندا 1880 جىل­­­دىڭ سوڭى مەن 1900 جىل­­دىڭ با­سىنداعى ازيا مەن ەۋ­­رو­پا تو­سىندەگى ساپارلارىن سي­­پات­­تايدى. وسى ساياحاتى كەزىن­دە حە­دين تۇركيا, كاۆ­كاز, يران, يراك, قىر­­­عىز دالاسىنا, رەسەيدىڭ قي­ىر شى­عىسىنا, ۇن­دىستانعا, قى­­تاي مەن جاپونياعا تابان تى­رەيدى.

سۆەن حەدين 1894-1908 جىلدار ارالىعىندا ورتالىق ازيانىڭ تاۋ­لارى مەن شولدەرىن كەسىپ ءوتىپ, ءۇش رەت ەكسپەديتسيا جاسايدى. قىتايدىڭ قازىرگى شىڭجاڭ ول­كەسى مەن تيبەتتىڭ سول ۋاقىتقا دەيىن ەۋروپالىقتار زەرتتەمەگەن بولىك­تەرىن كارتاعا ءتۇسىرىپ, وندا كەزدەسكەن حيكمەتتىڭ ءبارىن قويىن داپتەرىنە ءتۇرتىپ الىپ, ارنايى زەرتتەدى. ءبىر عاجابى, ول 1909 جىلى ستوكگولمگە ورالعاننان كەيىن جەرلەستەرى ونى سال­­تاناتتى تۇر­دە قارسى الادى. كەيىپكەرىمىز شۆەتسياداعى قوس بىردەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە عىلىم مەن ادەبيەت سالا­لارى بويىنشا نوبەل سىي­لى­عىنىڭ لاۋرەاتتارىن تاڭداۋدا داۋى­س بەرۋ قۇقىعىنا يە بولدى. عى­لىممەن اينالىسۋ ونى وتبا­سىن قۇرىپ, بالا ءسۇيۋ سياقتى ما­ڭىزدى مىندەتتەردەن دە ايىر­دى. بۇل كۇندەرى ونىڭ ارتىندا ۇرپاق قالماعانىمەن, ۇشان-تەڭىز عىلىمي ەڭبەكتەرى, ساياحات جاز­بالارى الەم وقىرمانىنىڭ قولى­نان تۇسپەيتىن كىتاپتارىنا اينالدى.

حەديننىڭ ساياحات جازبالا­رى ورتالىق ازيانى ناقتى كارتاعا ءتۇسىرۋدىڭ نەگىزى بولدى. ول قاي وڭىرگە ەكسپەديتسيا جا­ساسا, سونداعى جەرگىلىكتى عا­لىمدار مەن زەرتتەۋشىلەردى جۇ­مىسقا العان العاشقى ەۋرو­پا­لىق زەرتتەۋشىنىڭ ءبىرى ەدى. سول ءۇشىن دە ونىڭ قىتايداعى ەجەل­گى بۋددالىق ەرەكشەلىككە يە قالالاردىڭ قيراندىلارىن تاپ­قان العاشقى عالىم رەتىندە اتى شىقتى. حەديننىڭ ءبىر ءوزى بىر­نەشە ادامنىڭ جۇمىسىن قاتار ىستەدى. ايتالىق, كەزدەسكەن قۇندى جادىگەرلەردى ول ءوزى فوتوعا ءتۇسىرىپ, سونىڭ سىزبا نۇسقاسىن جاسادى, اسەم سىزبالارىمەن بەزەندىرىلگەن عىلىمي قۇجاتتارى مەن تانىمال ساياحات جازبالارى ونىڭ وسى سا­لاداعى جۇمىسىن الەمگە لەزدە تاراتىپ ۇلگەردى.

1937 جىلدان باستاپ ساياحات كە­زىندە جيناقتالعان عىلىمي ماتەريالدى حەدين جانە باسقا ەكسپەديتسيا قاتىسۋشىلارى 50-دەن استام توم ەتىپ باسىپ شى­عاردى. وسىلايشا, ونىڭ باتىل قادامدارى الەم ەلدەرىنىڭ سىرعا تولى شىعىس ازيانى تانىپ-بى­لۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزدى. باسپا شىعىندارىن تو­لەۋگە اقشاسى جەتپەي قالعاندا ول بىرنەشە بول­مە­دەن تۇراتىن قۇندى كىتاپ­حانا­سىن لومباردقا قويادى.

حەدين ءوزىنىڭ ەكسپەديتسيا­لارىندا كارتوگرافيا مەن زەرتتەۋ ءۇشىن ورتالىق ازيانىڭ بۇكىل اۋماعىنىڭ كورىنىسىن اشتى. گي­مالاي مەن ونىڭ جوتالارى, تي­بەت ءۇستىرتى, تارىم وي­­پاتى مەن تاكلاماكان ءشولى, پامير تاۋى ونىڭ نازارىنان تىس قالماعان. 1935 جىلى حەدين چان كايشي مەن ادولف گيتلەردىڭ سايا­سي وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, الۋان ءتۇرلى پىكىرتالاستار جۇرگىزگەندە ول شۆە­تسيا ۇكىمەتىنە عانا ەمەس, قىتاي مەن گەرمانيا سياقتى شەت­ەل ۇكىمەتتەرىنە دە ورتالىق ازيا تۋرالى بار بىلگەنىن ايتۋدان جالىق­پادى.

ءبىزدىڭ قولىمىزعا تۇسكەن سۆەن حەديننىڭ «ازيا ارقىلى» اتتى كىتابى – ەكى تومنان, جالپى 1308 بەت­تەن تۇراتىن ىرگەلى زەرتتەۋ ەڭ­بەگى. اتالعان كىتاپ «Harper And Brothers Publishers» باسپاسىنان 1898 جىلى نيۋ-يورك پەن لون­دوندا قاتار جارىق كورگەن. كى­تاپتا 300-دەن استام يلليۋستراتسيا, ەسكيزدەر جانە اۆتوردىڭ ءوزى تۇسىرگەن فوتوسۋرەتتەر قوسا بەرىل­گەن. ەڭبەكتىڭ العىسوزىندە «بۇل كىتاپ 1883-1887 جىلدار ارا­لىعىنداعى ازيا ارقىلى جاسا­عان ساپارىمنىڭ قاراپايىم ەسەبى دەپ بىلەرسىزدەر. اتالعان ەڭ­بەك كوپشىلىككە ارنالعان, ونىڭ ۇستىنە بۇل كىتابىم مەنىڭ ساياحات ەس­تەلىگىمنىڭ سيپاتتامالارى عانا. قويىن داپتەرىمە تۇرتكەن ما­تەريال­داردىڭ ءبارىن كىتاپقا قوس­سام, وندا بۇل ساپارنامام تىم كو­لەم­دى بولىپ كەتەر ەدى», دەپ باس­تايدى.

سۆەن حەدين شاعاتاي تىلىندە ەركىن سويلەيدى ەكەن. ول «شاعاتاي ءتىلىن بىل­گەنىم ءۇشىن مەن سان ءتۇرلى كە­دەر­گىلەردەن ەركىن ءوتتىم» دەپ جازادى. ونىڭ ورتالىق ازياعا ساپارى كوپتەگەن گەوگرافيالىق مۇم­كىندىكتەردى اشادى. ايتالىق, بىرىنشىدەن, ول گەوگرافيالىق تۇسىنىكتەردى انىق دەرەكتەرمەن كورسەتەدى. ەكىنشىدەن, ەۋروپالىق جانە ازيالىق كارتادا بۇرىن بولماعان اتاۋلاردى ءبىر ارناعا ءتۇ­سىردى. ەگ­جەي-تەگجەيلى زەرتتەۋ نىسانى بول­عانىمەن, زەرت­تەلمەي, ءالى جۇمباق كۇيدە جات­قان بىرنەشە ايماق بار. بۇل اسىرەسە ازيانىڭ ىشكى بولىگىنە قاتىستى. مەن ورتالىق ازيا گەو­گرافياسىن بىلۋگە ءوز ۇلە­سىمدى قوسۋ ماقساتىندا وسى كىتاپ­تا سيپاتتالعان ساياحاتقا شىق­تىم» دەپ جازادى ساياحاتشى.

«ازيا ارقىلى» كىتابىن پا­راقتاپ كورىپ, كوپتەگەن دەرەكتەرگە كەزدەستىك. اۆتوردىڭ وسى ەڭبەكتى جازۋعا ءوزى وقىعان وقۋ ورنىندا جىلدار بويى ەڭ­بەك ەتكەنىن, 1890-1891 جىلدارى رەسەيگە قاراس­تى تۇركىستان ولكەسى مەن قاش­قارعا بارلاۋ جاساعانىن, بىرنە­شە جىل بويى ۇزدىكسىز اتاقتى شى­عىستانۋشى عالىم بارون ۆون ريحتحوفەننىڭ جەتەكشىلىگىمەن بەر­لين ۋنيۆەرسيتەتىندە ورتالىق ازيا گەوگرافياسىن زەرتتەۋمەن اي­نالىسقانىن بىلدىك.

كىتاپتىڭ ەكىنشى تاراۋى «ورىن­بورعا بارعاندا» دەپ باس­تالادى. قالانىڭ ءاربىر كوركەم جەر­لەرى مەن تاريحي ورىندارىن ارالاعان سۆەن حەدين وندا تا­تارلار مەن قىرعىزدار بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانىن كو­رەدى. «ورىنبوردىڭ 56 000 تۇر­عىنى بار, باسىم بولىگى تاتارلار, قالعانى باشقۇرتتار مەن قىرعىزدار. تاتارلاردىڭ باس مە­شىتى وسىنداعى باي ساۋداگەردىڭ قاراجاتىنا سالىنعان». بۇل دا ءبىز ءۇشىن كەرەكتى اقپاراتتىڭ ءبىرى. سوناۋ 1800 جىلدارى ورىن­بوردىڭ حالىق سانى ەلۋ مىڭنان استام بولعانىن وسى ساياحات كىتابى ايتىپ تۇر.

اتالعان كىتاپتىڭ ءتورتىنشى تاراۋى «قىرعىز دالاسىن كەسىپ ءوتۋ» دەپ اتالادى. «14 قاراشادا ورىنبوردا قىستىڭ العاشقى قارلى بورانى سوقتى. تەرمومەتر كۇندىزگى ۋاقىتتا -6و C», دەيدى ول. جايىق وزەنى, كاسپي, ارال تەڭىزى, سىرداريا مەن ەرتىس ارالىعىندا قىرعىز دالاسىنىڭ كەڭ كوسىلىپ جاتقانىن ول انىق بايقايدى. قىر­عىز كوشپەلىلەرى باياعىدان مە­كەندەگەن دالادا قاسقىر, تۇلكى, بوكەن, قويان, ت.ب. جانۋارلاردىڭ بىرنەشە تۇرلەرى كەزدەسەتىنى, سونىمەن قاتار كەيبىر تىكەندى دالا وسىمدىكتەرى ايماقتىڭ قولايسىز جاعدايلارىنا قارسى كۇرەسەتىنىن جازادى.

قازىرگى الەم عالىمدارى مەن تاريحشىلارى, شىعىستانۋشىلار كوشپەلىلەر تۋرالى كوپ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن جازدى. ءبارى دەرلىكتەي كوشپەلىلەردىڭ بايلىعىن ايتۋدان جالىقپايدى. ال مۇنداعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ولاردىڭ ەركىندىگى, مادەنيەتى. جارتى دۇ­نيەنى شارلاعان سۆەن حەدين دە كەڭ دالادا ەمىن-ەركىن ءومىر ءسۇ­رىپ جاتقان حالىقتىڭ بايلىعىن جا­زادى. «مۇنداعى كوپتەگەن قىرعىزداردىڭ (قازاقتاردىڭ) 3000 باس قويى مەن 500 جىلقىسى بار, ولار وتە جاقسى جاعدايدا ءومىر سۇرەدى. سولتۇستىك تورعايدىڭ قىسى سۋىق. قاڭتار جانە اق­پان ايلارىندا داۋىل قاتتى سو­عادى. قىرعىزدار وزدەرىنىڭ ەسكى قو­نىس­تارىنا بارىپ, مالىن قا­مىس­پەن قورشالعان قورادا ۇس­تاي­دى. قىرعىزدار ەركىن حالىق, قابىلەتتى, دەنى ساۋ, اقكوڭىل. ولار جاۋجۇرەك جاۋىنگەرلەر ىس­پەتتى, دالاداعى بوستان ومىرىنە قانا­عاتتانادى, ەركىندىككە تابىنادى, ەشبىر بيلىكتى مويىندامايدى. ءتىپتى ولار اۋىل شارۋا­شى­لىعىندا جۇمىس ىستەيتىندەردى مەنسىنبەيدى».

مىنە, سۆەن حەدين ور وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىمەن ءجۇرىپ, سونداعى ۇزاققا سوزىلعان دالا ارقىلى قىرعىزدار ورنالاس­قان بۇتاقساي ستانساسىنا ات باسىن بۇردى. ءبىر قىزىعى, بۇتاق­سايداعى تۇر­عىندار ونىڭ ءوز اۋىلدارىنا كەلگەنىنە ەش تاڭعالىس بىلدىرمەيدى. بىراق سۆەن حەديننىڭ ەكى كامەراسى ولاردى قىزىقتىرادى. «ولار مەنەن ۇلكەن كامەرامدى كورسەتىپ, مىلتىق پا دەپ سۇراي بەردى», دەيدى ول سول ءساتتى ەسكە الىپ. حەديننىڭ تە­رەك­تىگە دەيىنگى ساپارى 224 ءميلدى ارتقا تاستايدى. ول ونىڭ وسى ساپارىنداعى ەڭ ۇزاق ارالىق ەدى. ۇزدىكسىز ءجۇرىپ ول تورعاي مەن سىر­داريا گۋبەرنيالارىنىڭ شەكاراسىن كەسىپ وتەدى. «ساياحات­شىلارعا ىڭعايلى بولمەسى بار كوپەس يۆا­نوۆتىڭ ءبىرىنشى ستانساسى جۇلدىزدا مەن قازالىعا دەيىنگى 150 ميل جول ءۇشىن جيىر­ما بەس سوم تولەدىم». ءتورتىنشى تاراۋ وسى­لاي اياقتالادى. ەندى ونىڭ ساپارى ارالدان تاشكەنتكە دەيىنگى ارالىقتى ءسوز ەتەدى. جول, ارى قاراي تاعى دا جول.

الىستان كورىنگەن ارال تەڭىزى شۆەد ساياحات­شىسىنىڭ كوزىنە وتتاي باسىلادى. ۇلى قۇرلىقتاعى ەڭ ۇلكەن تەڭىزدىڭ ءبىرىن ءوز كوزىمەن كورگەن ول سول ساتتەگى تاڭعالىسىن قويىن داپتەرىنە تۇرتە باستايدى. «ارال تەڭىزى تەڭىز دەڭگەيىنەن 157 فۋت بيىكتىكتە ورنالاسقان. ونىڭ اۋدانى 27 000 شارشى ميل, ۆەنەر كولىنەن ون ەسە ۇلكەن نەمەسە شوت­لانديامەن بىردەي ەندىكتى الىپ جاتىر. كولدىڭ جاعالاۋى تاقىر قالىپتا تۇر, قاڭىراپ بوس قالىپتى, ونىڭ تەرەڭدىگى شامالى, ال سۋىنىڭ تۇزدىلىعى سونشالىق ونى تەك وزەندەردىڭ ساعاسىنان باسقاعا پايدالانۋعا بولمايدى».

جۇرە كەلە سۆەن حەدين قا­زالىعا دا جەتتى اقىرى. «قازالى سىرداريانىڭ وڭ جاعالاۋىنا ورنالاسقان, ارال تەڭىزىنەن 110 ميل جەردە تۇر. مۇندا 600 ءۇي بار. ونىڭ 200-ءى ورىستار.

3 500 تۇرعىنى بار, ونىڭ 1 000-ى (ولاردىڭ جانۇيالارىن قوسقاندا) ورال كازاكتارى ەدى». ول ءۇشىن ۇلى دالادا باتقان كۇننىڭ ءوزى وزگەشە اسەر سىيلاعانداي. ول كۇننىڭ باتۋىن, دالاداعى ساۋلەنىڭ وزگەشە الەمىن سيپاتتايدى. ۇلى دالادا قاسقايىپ تۇرعان سەكسەۋىل بۇتاقتارىنىڭ قايسارلىعى, دا­لانىڭ سيقىرى, شىعىستاعى ءشول وسىمدىكتەرىنىڭ بەينەسى ونى بەيجاي قالدىرمايدى. ونىڭ قويىن داپتەرى I864 جىلى گەنەرال چەر­نياەۆتىڭ تۇركىستاندى جاۋلاپ الۋى, ايبىندى ولكەنىڭ ودان كەيىنگى تاعدىرى, ازىرەت سۇلتان قوجا اح­مەت ءياساۋيدى ەسكە الۋ ءۇشىن تەمىر­لاننىڭ 1397 جىلى الىپ كەسەنە تۇر­عىزعانى تۋرالى دە­رەكتەرمەن تولىعادى.

ساپارىن ارى جالعاستىرعان سۆەن حەدين ارىس وزەنى جاعاسىنا, شىمكەنتكە بارىپ ايالدايدى. «مۇنداعى كوشەلەر قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىپ-تىنىش. ۇيلەر­دىڭ تەرەزەسىنەن شامداردىڭ جا­رىعى كورىنەدى». ساياحاتشىنىڭ ماق­ساتى – ەل ارالاپ, جەر كورۋ. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ودان كەيىن تاش­كەنتكە, پامير ۇستىرتىنە, قازىرگى قىتايعا قاراستى قىزىلسۋ وڭىرىنە, ودان ارى قاراكول اسىپ, جۇمباق مەكەن قاشقارعا دەيىن ات سابىلتادى. سوسىن موڭ­عو­ليانى ەندەي ءوتىپ, بەيجىڭ ار­قىلى ءوز ەلىنە قايتادى.

قازاق دالاسىنىڭ كەشەگى جانە بۇگىنگى كەلبەتىنىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىر­ماشىلىق بار. بىراق قالاي دەسەك تە, وتكەن كۇن – ماڭگىلىك تاريح. ال سول وت­كەن كۇندەردى حاتقا جازىپ قال­دىرعاندار تاريح جاساۋشىلار بولماق. سۆەن حەديننىڭ ءوز ماقساتى تابانى تيگەن جەرگە دەيىن بارىپ, ساياحاتتاۋ بولسا, بۇگىنگى ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – كەشەگى قازاق قوعامىنىڭ ءوز بەينەسىن تاريح بەتىنەن تابۋ ەدى.