ينفليۋەنسەر ۇعىمى: جانكەشتىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىك

ەسەسىنە الەۋمەتتىك جەلىدەگى تانىمال ادام­دار­دىڭ جارناماسىنا سەنىپ, ميلليونداعان قارجىسىنان ايىرىلىپ قالعاندار كوپ بولدى. وسىدان كەيىن اقپارات جانە قوعام­دىق دامۋ مينيسترلىگى مەن پارلامەنت دەپۋتاتتارى ونلاين-جارناما ارقىلى پايدا تاباتىندار دا زاڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىكتى سەزى­نىپ, سالىق تولەۋلەرى قاجەت ەكەنىن العا تارتتى. زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, ءماجىلىس قاراۋىنا جىبەرىلگەننەن كەيىن قۇجات بىردەن قابىلداندى.

ينتەرنەت-جارنامانىڭ الەم­دىك ەكونوميكاداعى قارقىنى كۇن­نەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. «eMarketer» مالىمەتتەرىنە سۇيەن­سەك, جىل سايىن ينتەرنەت-جار­ناماعا الەمدىك شىعىن ورتا ەسەپپەن 15 پايىزعا ءوسىپ كەلەدى, ال 2025 جىلى ءوسىم 2020 جىل­مەن سالىستىرعاندا 100 پايىز­دان اسادى دەپ بولجانىپ وتىر. ماسەلەن, 2021 جىلى ينتەرنەت جەلىسىندە تاۋارلاردى ىلگە­رىلەتۋگە 491,7 ميلليارد اقش دوللارى جۇمسالعان. قازاقستان دا بۇدان شەت قالمايدى جانە ينتەر­نەتتىڭ وتاندىق سەگمەنتىندە بار­لىق نەگىزگى كورسەتكىشتىڭ ءوسۋى باي­قالادى. ال ەلىمىزدە ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن زاڭنامالىق نەگىز ءتيىستى تۇردە ءالى قالىپتاستىرىلماعان.

وسى ورايدا اقپارات جانە قوعام­دىق دامۋ مينيسترلىگى ينتەرنەت-جار­ناما جا­نە ونلاين پلاتفور­مالار تۋرالى زاڭ­نامالىق نەگىز­دەردى رەتتەۋگە باعىتتالعان جاڭا زاڭ ازىرلەۋدى ۇسىن­دى. مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە, پاي­دا­لانۋشىلاردىڭ ءوزارا جا­نە ونلاين-پلاتفورمالار اكىمشى­لىگىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلى بولىگىندە بىرقاتار كولەڭكەلى سىزبا بار.

«كەيىنگى جىلدارى وتاندىق كونتەنت تەك قازاقستاندا ەمەس, تمد كەڭىستىگىندە دە تانىمال بولىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار مەدياكەڭىستىكتەگى بەلسەندى وزگە­رىپ جاتقان جاعدايعا,   اق­پارات كولەمىنىڭ ۇنەمى وسۋىنە قا­راماستان, ءداستۇرلى مەديانى قولداۋ جانە قورعاۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى», دەپ ءتۇسىندىردى مينيسترلىك وكىلدەرى.

وسىلايشا, مينيسترلىكتىڭ ۇسىن­عان «ونلاين پلاتفورمالار» جانە «ونلاين-جارناما تۋرالى» زاڭ جوبا­سى بو­يىنشا جۇمىستى 7 دەپۋتات جۇر­گىزدى. اتالعان زاڭ جوباسىنا جەتەك­شىلىك ەتكەن دەپۋتات, ءماجىلىستىڭ حا­­لىق­­­ارا­لىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپ­­­سىزدىك كوميتەتىنىڭ حاتشى­سى ايدوس سارىمنىڭ ايتۋىن­شا, زاڭدى ازىر­­لەۋدەگى ماقسات – ونلاين پلاتفورمالاردى پايدا­لانۋشىلاردىڭ زاڭدى قۇقىق­تارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ.

«ازاماتتار ينتەرنەتتە دە قۇقىق­تارىنىڭ قورعالۋىن تالاپ ەتەدى. ولار وزدەرىنىڭ ارتىندا مىقتى مەم­لەكەت تۇرعانىن ايقىن سەزىنۋگە ءتيىس. ءبىز قاراعان زاڭ الەۋمەتتىك جە­لىنى بۇعاتتاۋدى نەمەسە بىرەۋدىڭ قۇقى­عىن شەك­تەۋدى كوزدەمەيدى. ەكى جىل بۇ­رىن كيبەربۋللينگ تۋرالى زاڭ قابىل­دان­عاندا دا ءبىراز الاڭ­داۋشىلىق بولعان. بىراق بۇل زاڭنىڭ ومىرشەڭدىگى مەن قاجەت­تىلىگىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ بەردى», دەدى دەپۋتات.

زاڭ جوباسىندا الدىمەن «ونلاين پلاتفورمانى پايدالانۋشى» جانە «ينفليۋەنسەر (بلوگەر)» ۇعىمدارى ەنگىزىلىپ, ولاردىڭ قۇقىق­تارى مەن مىندەت­تەرى بەلگىلەندى. انىقتاما بەرە كەتسەك, ينفليۋەنسەر – الەۋمەتتىك قولداۋعا يە, سول ارقىلى اقشا تا­ۋىپ جاتقان جانە قوعامدىق پىكىردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتە الاتىن ادام­دار. قازىر ولار­دىڭ باسىم بولىگى وزدەرىنىڭ تانىمالدىلىعىن پايدالانىپ, تاۋار ساتۋمەن اينالىسادى. ال ول ءۇشىن سالىق تولەمەيدى.

دەپۋتات ايدوس سارىمنىڭ ايتۋىنشا, ونلاين پلاتفور­ما­لار­دىڭ يەلەرى قولدانىلىپ جۇرگەن زاڭنا­ماداعى ولقىلىقتى پايدالانىپ, سالىق تولەۋ­دەن جالتارىپ ءجۇر.

ء«بىز بارلىعىمىز سالىق تو­لەي­مىز, ال ينتەرنەتتە ميلليونداپ اقشا جيناپ جاتقان ازاماتتار مەملەكەتتىك قازىناعا ءبىر تەڭگە دە قۇيمايدى. وسى سە­بەپ­تى بلوگەر-ينفليۋەنسەر دەگەن ۇعىمدى ەنگىزىپ وتىرمىز. جارنامانىڭ سان الۋان ءتۇرىن زاڭمەن بەكىتتىك, الداعى ۋاقىتتا مۇنىڭ بارلىعى دا كاسىپكەرلىك كودەكسكە, سالىق كودەكسىنە ەنەدى. كولەڭكەلى ەكونوميكادا جۇرگەن دۇنيەنىڭ بارلىعىن اشىق الاڭعا شىعارۋ, مەملەكەتتىڭ قازىناسىن تولتىرۋعا پايدالانۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى زاڭ جوباسىن ماجىلىستە تانىستىرعان ا.سارىم.

ينفليۋەنسەرمەن بىرگە كوپ­تەگەن جاڭا ۇعىم پايدا بولدى. ءناتيۆتى جار­ناما, تارگەتتەل­گەن جارناما, ياعني ناقتى ماق­سا­تى بار جارنامالاردىڭ بارلى­عى­نا قاتىستى ارنايى باپتار ەنگى­زىلگەن. وسىنىڭ نەگىزىندە مەم­لەكەتتىك ورگاندار ءتيىستى توپتارمەن, مۇددەلى ۇيىمدارمەن جۇمىس ىستەيدى.

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ما­­لىمەتىنە قاراساق, وتكەن جىلى ينتەر­­نەتتە جالعان اقپارات تاراتۋ وقي­­عا­­لا­رىنا قاتىستى 5,5 مىڭنان اس­تام قىلمىس جاسالعان. سونىمەن قا­­­تار قازىر كەيبىر ازامات حالىق­تان ملرد-تاعان قاراجاتتى قايى­رىم­دىلىققا جيناپ جاتا­دى. ال قار­جىنىڭ قايدا كەتكە­نىن ەشكىم ەسەپ­تەمەيدى, سالىق تا تولەنبەيدى. وسى ورايدا جاڭارتىلعان زاڭدا ونلاين-پلات­فورمالاردا جالعان اقپاراتتى ورنالاستىرۋعا جانە تاراتۋعا تىيىم سالىنادى. وندا قاساقانا ەمەس, ابايسىزدا تاراتىلعان اق­پارات ءۇشىن 20 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە ايىپپۇل سالۋ كوزدەلگەن. ال ەگەر مۇنداي ارە­­كەت قايتالانسا, ايىپپۇل كو­لەمى ەسەلەنەدى. مۇنداي جاۋاپ­كەر­­شىلىك زاڭدى تۇلعالارعا دا قاتىستى.

الايدا جالعان اقپارات تۇسى­نى­گى­نىڭ اياسى كەڭ. دەپۋتات نار­تاي سار­سەن­عاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر الەۋ­مەتتىك جەلىلەردە شەنەۋنىكتەرگە, ءتۇرلى دەڭ­گەيدەگى مەملەكەتتىك قىزمەت­كەر­گە قا­تىس­تى سىن-پىكىرلەر, كوممەنتاري, پوست­تار ءجيى جازىلادى.

«ەرتەڭگى كۇنى سونىڭ بارلىعى دا جالعان اقپارات دەگەن ۇعىمنىڭ ىشىنە ەنىپ كەتپەي مە؟ اتالعان زاڭ جوباسىنداعى جاڭالىقتار ءسوز بوس­تاندىعى قاعيداتتارىن, ازامات­تاردىڭ ەركىن اقپارات الۋ تاراتۋ قۇقىقتارىن شەكتەپ تاستاماي ما؟», دەيدى دەپۋتات.

ال اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالى زاڭ الدىندا ءبارى بىردەي دەگەن پىكىرىن ايتتى. «شەنەۋنىك تە, ازامات تا, ينفليۋەن­سەر دە, جەلى قولدانۋشىسى دا زاڭ ۇستەم­دىگى الدىندا ءبارى بىردەي. ەكىنشىدەن, بىزدە ءسوز بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرىل­گەن. سوندىقتان بۇنىڭ بارلىعى كونستيتۋتسيامىزعا قايشى كەل­مەيدى. ۇشىنشىدەن, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇ­جى­رىم­داماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سىن بولۋ كەرەك. بىراق سىن شىن بولۋ كەرەك. ەگەر ول جالاعا قۇرىلسا, وندا سوتقا جۇگىنە الا­دى. ءبىز جالعان مەن جالانىڭ ارا­جىگىن اجىراتا ءبىلۋىمىز كەرەك», دەدى مينيستر.

ەندى ينتەرنەتتەن پايدا تاۋىپ وتىرعاندار سالىقتان جالتارىپ كەت­پەيدى, ويتكەنى زاڭدا كورسەتىلگەندەي ەگەر سالىق تولە­مەيتىن جاعدايلار بولسا, ينتەرنەت پلاتفورما يەسى ءتيىستى مەم­لەكەتتىك ورگاندار الدىندا جاۋاپ بەرەدى. سونداي-اق ونلاين پلاتفورمالاردا قۇقىققا قايشى كونتەنت انىقتالعان جاعدايدا ونىڭ زاڭدى وكىلىنە اقپاراتتى جويۋ قاجەتتىگى تۋرالى حابارلاما جىبەرىلەدى. ەگەر بۇل تالاپ ورىندالماسا, وندا ۋاكىلەتتى ورگان ونلاين-پلاتفورمانىڭ قىزمەتىن شەكتەۋگە قۇقىلى.

سونىمەن قاتار ونلاين پلات­فور­مانىڭ, ماسەلەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى بەلگىلى ءبىر پاراقشانى قولدانۋشىلار سانى اسقان سوڭ, پاراقشا يەسى بىرقاتار ماسەلەگە جاۋاپتى بولادى. سونىڭ ءبىرى – مەم­لەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋعا قا­تىستى.

«ينتەرنەتتە وسى رەسۋرستى پاي­دا­لانۋشىلاردىڭ سانىن انىق­تاۋ ءۇشىن باعدارلامانى ورنا­تۋ جانە ۋاكىلەتتى ورگانمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايتىن ءوزى­نىڭ زاڭدى وكىلىن تاعايىنداۋ جونىن­دەگى تالاپ بەلگىلەندى. سونداي-اق كەز كەلگەن الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كونتەنتى ورىس تىلىندە جازىلىپ, يسپان تىلىنە اۋدا­رىلسا, قازاق تىلىنە دە سولاي اۋدارىلۋعا ءتيىس. قازاق تىلىندە زاڭسىز كونتەنت بولسا, وزدەرى مودەراتسيا جاساي الۋى كەرەك. ياعني قازاقشا بىلەتىن مامان بولۋى قاجەت», دەدى دەپۋتات ا.سارىم.

بۇدان بولەك زاڭدا ونلاين پلاتفورمالاردى پايدالانۋشىلارعا پا­راق­شالارىندا ورنالاستىرىلاتىن ونلاين-جار­نامانى تاڭبالاۋ, سون­داي-اق ءوز قىزمەتىن مىندەتتى تۇردە كاسىپ­­كەرلىك زاڭناماعا سايكەس جۇر­گىزۋ مىن­دەتتەمەلەرى دە قاراس­تى­رىلعان.

ايتپاقشى, «ونلاين پلات­فورما­لار جانە ونلاين-جارناما تۋرالى» زاڭ جوباسىن ماجى­لىسمەندەر تمد ەلدەرى ارا­سىن­دا العاش بولىپ تالقىلاپ, بە­كىت­­تى. ال مۇنداي زاڭ نورمالارى ەۋرو­وداق مەملەكەتتەرىندە بۇ­رىن­نان قولدانىلادى.