قازىرگى گەوساياسي تۇراقسىزدىق كەزىندە «ورتا دەرجاۆالاردىڭ» ديپلوماتياسى قانداي؟ ورتا ءدالىز – ەۋرازياداعى ءوزارا بايلانىستى قالاي نىعايتامىز؟ ايەلدەردىڭ كوشباسشىلىعىن ارتتىرۋ مەن قولداۋ قاجەت پە؟ استانا حالىقارالىق فورۋمىنىڭ ەكىنشى كۇنىندە ساراپشىلار جاھاندىق ماسەلەلەرگە قاتىستى وسى سۇراقتارعا كەڭىنەن توقتالىپ, شەشۋ جولدارىن ۇسىندى.
ورتا دەرجاۆالاردىڭ مۇمكىندىگى زور
فورۋم الاڭىندا سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ ءسوز سويلەپ, الەمدىك ءتارتىپتىڭ پاراديگماسى وزگەرگەن كەزەڭدەگى «ورتا» مەملەكەتتەردىڭ ءرولى تۋرالى باياندادى.
پالاتا سپيكەرى الدىمەن فورۋم نەگىزگى جاھاندىق پروبلەمالاردى بىرلەسىپ شەشۋ ءۇشىن حالىقارالىق قوعامداستىقتى ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرۋدى كوزدەيتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ول ديپلوماتيا مەن حالىقارالىق قۇقىق جۇيەلەرىنىڭ السىرەۋىنە بايلانىستى الەمدىك ديالوگتىڭ جاڭا فورماتىنىڭ وزەكتىلىگى ارتىپ وتىرعانىن ايتتى.
«بۇل جاعدايدا ورتا مەملەكەتتەردىڭ ءرولىن قايتا قاراستىرۋ كەرەك. تەڭدىك, ديالوگ, ينكليۋزيا, مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قۇرمەتتەۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا پاراديگماسى قاجەت. مۇنداي جاڭا جاعدايدا ورتا ەلدەر نەگىزگى رولدەردىڭ ءبىرىن اتقارۋعا ءتيىس. تەك ءىرى دەرجاۆالاردىڭ قارىم-قاتىناسى توڭىرەگىندە قالىپتاسقان حالىقارالىق جۇيەدەن ارىلۋدىڭ ماڭىزى زور. قازىرگى تاڭدا جەلىلىك پرينتسيپ بويىنشا قۇرىلعان ينستيتۋتتار ءتيىمدى. وسى تاجىريبەنى حالىقارالىق ينستيتۋتتارعا دا ەنگىزۋگە بولادى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونداي-اق سەنات توراعاسى حالىقارالىق دەڭگەيدە ديالوگ جانە ينكليۋزيۆتى دامۋ مادەنيەتىن دارىپتەۋدىڭ پەرسپەكتيۆالىق باعىتتارىن دا ايتتى. ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ سوزىنشە, سول ارقىلى بەلسەندى ورتا مەملەكەتتەرگە ءوز مۇمكىندىكتەرىن ىسكە اسىرۋىنا جول اشىلادى.
«بىرىنشىدەن, بىتىمگەرشىلىك باستامالاردى دارىپتەۋ جانە مۇقتاج ەلدەرگە نەمەسە بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك توپتارعا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ. ەكىنشىدەن, نەگىزگى حالىقارالىق ينستيتۋتتاردان تىس جاعدايدا ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋ. ۇشىنشىدەن, بۇگىندە بارلىق ەل بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان وزەكتى ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك, گۋمانيتارلىق, وزگە دە پروبلەمالاردى تالقىلاۋعا باستاماشىلىق جاساۋ. سونىمەن بىرگە رەسۋرستاردى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە, ادامزاتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزدى سالالارداعى جوبالارعا باعىتتاۋدىڭ ءمانى زور. ونىڭ ىشىندە مەديتسينا, بيوحيميا, جاسىل تەحنولوگيا جانە تاعى باسقا باعىتتاردى اتاپ وتۋگە بولادى», دەگەن ماۋلەن اشىمباەۆ استانا حالىقارالىق فورۋمىنىڭ قىزمەتىن مىسالعا كەلتىردى.
سەنات سپيكەرى جاھاندىق دەڭگەيدە مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر اراسىندا التىن كوپىر بولاتىن تاعى ءبىر ءتيىمدى باستاما رەتىندە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن ايتتى.
«بۇگىندە قازاقستان رۋحاني ديپلوماتيانىڭ مويىندالعان حالىقارالىق ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قالىپتاستى. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ءدىن ليدەرلەرىنىڭ يدەيالارىن, ۇسىنىستارى مەن ۋاعدالاستىقتارىن دارىپتەۋ ءۇشىن الەمنىڭ رۋحاني ورتالىقتارىندا دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزۋ قولعا الىندى. قازاقستاننىڭ باستامالارى الەمدەگى ماڭىزدى پروبلەمالاردى شەشۋ كەزىندەگى ورتا ەلدەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كورسەتەدى. مۇنداي قادام دامىعان, تۇراقتى, ينكليۋزيۆتى جانە قاۋىپسىز الەم قۇرۋىمىزعا ىقپال ەتەتىنى انىق», دەي كەلە, ماۋلەن اشىمباەۆ قازاقستان حالىقارالىق قاقتىعىستاردى ديپلوماتيالىق جولمەن رەتتەۋدى قولدايتىنىن ايتتى.
وسى ورايدا مودەراتور, ۆۆس-ءدىڭ ەكس-قىزمەتكەرى ستيۆەن كوۋل سەنات توراعاسىنا «قاي ەلمەن قارىم-قاتىناستى نىعايتقان دۇرىس», دەپ ساۋال تاستادى.
«بىرىنشىدەن, ءاربىر ەل ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە باعىتتالعان ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا مىندەتتى. بۇل تۇرعىدا قازاقستاندا دا ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن ەسكەرىپ, ءتيىستى ساياساتىن جۇرگىزىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەمىزگە اۋماقتىق تۇتاستىعىمىز, تاۋەلسىزدىگىمىز, ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى, ەلدىڭ تۇراقتىلىعى, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار جاتادى. سوندىقتان ناقتى ءبىر مەملەكەتتەن «قاي ەلمەن قارىم-قاتىناسىڭدى نىعايتاسىڭ» دەپ سۇراۋ دۇرىس ەمەس. وسى ورايدا ء«دال قازىر ۇلتتىق مۇددەلەرىڭىز قانداي باسىمدىقتاردى ەسكەرىپ وتىر» دەپ سۇراعان ءجون بولار», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
بۇعان قوسا سەنات سپيكەرى قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋدى, ەكونوميكانى دامىتۋدى باستى ماقسات رەتىندە قويعانىن ايتتى.
«وسى ماقسات اياسىندا الپاۋىت مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرامىز. ماسەلەن, اقش قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى ەڭ ءىرى ينۆەستورلاردىڭ ءبىرى سانالادى. امەريكا كومپانيالارى قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنا كوپ ينۆەستيتسيا سالدى. سوندىقتان ءبىز ولارمەن جۇمىس ىستەپ, جاڭا جوبالاردى ىسكە اسىرعىمىز كەلەدى. بۇل رەتتە قىتاي, ەۋروپا كومپانيالارمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋگە مۇددەلىمىز. كورشىلەس رەسەي دە ءبىزدىڭ باستى سەرىكتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىندا بارلىق ەلمەن جاقسى قارىم-قاتىناستى جالعاستىرامىز», دەدى سەنات توراعاسى.
ونىڭ پىكىرىنشە, وتكەن عاسىردا قالىپتاسقان ەسكى تۇسىنىكتەردەن الشاقتاۋ كەرەك. «قازىرگى كەزدە حالىقارالىق جۇيە ءىرى مەملەكەتتەردىڭ مۇددەسى توڭىرەگىندە دامىپ كەلەدى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل كوزقاراس ءححى عاسىردا دۇرىس ەمەس. بىزگە بارلىق ەلدىڭ مۇددەسى اياسىندا تەڭگەرىمدى ەسكەرەتىن, سونداي-اق بارلىق ەلگە بىردەي قۇرمەتپەن قارايتىن جاڭا پاراديگما قاجەت. بۇل ءوز كەزەگىندە جاڭا باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
شەتەل ساراپشىلارى بولسا قازىرگى كەزدە ورتا دەرجاۆالاردىڭ مۇمكىندىكتەرى زور دەگەن پىكىردە. ويتكەنى ورتا دەرجاۆالاردىڭ ورتاق مۇددەلەرگە پراگماتيكالىق نازار اۋدارۋ ارقىلى ۇلى دەرجاۆالار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋعا ىقپال ەتۋى مۇمكىن. ال بۇل ءوز كەزەگىندە ءوزارا تۇسىنىستىك پەن الەمدەگى شيەلەنىستى ازايتۋعا ىقپال ەتەدى. ماسەلەن, گرۋزيا ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسىنىڭ باس ديرەكتورى داۆيد اپتسياۋري: «ترانسشەكارالىق تاۋەكەلدەر تۋرالى ايتقان كەزدە ورتا دەرجاۆالار – ەڭ ماڭىزدى ويىنشىلاردىڭ ءبىرى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ماڭىزى زور. ول ازيا مەن ەۋروپانى بايلانىستىراتىن ستراتەگيالىق نىساندا ورنالاسقان, سوندىقتان شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق بايلانىستىرۋشى بۋىن بولىپ تۇر», دەپ پىكىرىن ءبىلدىردى. ال تافتس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فلەتچەر زاڭ جانە ديپلوماتيا مەكتەبىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى دجوشۋا لينكولن «ورتا دەرجاۆالار بولەك نەمەسە بىرگە جۇمىس ىستەۋى كەرەك پە؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, اقش-تى مىسالعا كەلتىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇراما شتاتتاردا مۇنداي دەرجاۆالار كوپ بولعان. بىراق ولاردىڭ بارلىعى بىردەي ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, بىرىگۋگە اسىقپاي, ءوز بەتتەرىنشە ءومىر سۇرگەن. الايدا وزگە سپيكەرلەر دجوشۋا لينكولننىڭ بۇل مىسالىن قۇپ كورمەدى. ويتكەنى اقش پەن ازيا, ونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيانىڭ قۇندىلىقتارى بولەك.
قالاي بولعاندا دا سپيكەرلەر «مەملەكەتتەر اراسىندا ديالوگ پەن ءوزارا تۇسىنىستىك قاجەت», « ۇلى دەرجاۆالار باسەكەلەستىگىنىڭ جاڭا داۋىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن قارۋلى ارەكەتتەرگە شاقىراتىن الەمنەن اۋلاق بولۋىمىز كەرەك» دەگەن توقتامعا كەلدى. «وزگەلەردىڭ شاراسىزدىعى كەزىندە ارەكەت ەتۋ: قيىن ساتتەردەگى «ورتا دەرجاۆالاردىڭ» ديپلوماتياسى» سەسسياسىن قورىتىندىلاي كەلە ساراپشىلار بىرلەسكەن كۇش-جىگەرمەن عانا ءادىل جانە تەڭ قۇقىقتى حالىقارالىق ساياساتقا نەگىزدەلگەن تۇراقتى بولاشاق قۇرۋعا بولاتىنىن ايتتى.
جاھاندىق ەكونوميكاعا قاۋىپ ءتونىپ تۇر
دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى نگوزي وكوندجو-يۆەالا استانا حالىقارالىق فورۋمىندا قازىرگى گەوساياسي شيەلەنىس سالدارىنان الەمدىك ەكونوميكانىڭ بولشەكتەنۋ قاۋپى بارىن مالىمدەدى.
ء«بىز گەوساياسي شيەلەنىس سالدارىن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى (دسۇ) قىزمەتىندە سەزىنىپ وتىرمىز. بۇل رەتتە ماماندار بولشەكتەنۋ قاۋپى جايىندا ءجيى ايتا باستادى. جاھاندىق ساۋدا جۇيەسىنىڭ بولشەكتەنۋ قاۋپى بار. بۇل – قازىرگى كوپجاقتى ساۋدا جۇيەسى الدىندا تۇرعان ەڭ ماڭىزدى ماسەلە», دەدى نگوزي وكوندجو-يۆەالا. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى سىن-قاتەر جاھاندىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوعادى.
«ساۋدا سالاسىنداعى ماسەلەلەرگە وتە ساق بولعان ءجون. ويتكەنى الەمدىك ساۋدا جۇيەسى بولشەكتەنىپ كەتسە, ونىڭ سالدارى تىم قاۋىپتى. ەگەر الەم ەكى ساۋدا بلوگىنە بولىنسە, بۇل ناقتى جاھاندىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 5% كولەمىندە جوعالۋىن بىلدىرەدى دەگەن بولجام بار. اتاپ ايتقاندا, بۇل كورسەتكىش ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى (ەىدۇ) ەلدەرىنىڭ 2008-2009 جىلدارداعى قارجى داعدارىسى كەزىندە تاپ بولعان شىعىنىنان ارتىق, ياعني ول كەزدەگى شىعىن 2% -2,5%-ىن قۇرادى», دەدى دسۇ باسشىسى.
ال «ورتا ءدالىز: ەۋرازيالىق بايلانىستى نىعايتۋ» پانەلدىك سەسسياسىنا جينالعان ساراپشىلار ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىن دامىتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى. ولار ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارى (تحكب) جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جايى مەن قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك حاب رەتىندەگى ءرولىن اتاپ ءوتتى.
ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە كوز سالساق, 2023 جىلدىڭ 5 ايىندا قازاقستان ارقىلى ترانزيتتىك تاسىمال كولەمى 42 پايىزعا ارتقان.
ەدققب-نىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا باسقارۋشى ديرەكتورى جۋجاننا حارگيتايدىڭ ايتۋىنشا, ورتا ءدالىز ءتۇرلى ەلدەردەگى ءىرى وندىرىستىك ورتالىقتاردى بايلانىستىرادى. «باعدار الەۋەتىن تولىق پايداعا اسىرىپ, تار «ورىنداردى جويۋ ءۇشىن قاتىسۋشى ەلدەردىڭ عانا ەمەس, وسى باعدارداعى باسقا دا نەگىزگى ەلدەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى قاجەت», دەدى ول.
ساراپشىلار تحكب-نى ءساتتى دامىتۋ تاريفتىك جانە رەتتەۋشى رەجىمدى وزگەرتۋدى, ينفراقۇرىلىمنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن دامىتۋدى, ۇيلەستىرۋ جولدارىن ازىرلەۋدى, بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ ىنتىماقتاستىعىن قاجەت ەتەدى دەگەن ورتاق پىكىرگە كەلدى.
سونىمەن قاتار شەتەلدىك ساراپشىلار ەۋرازيانىڭ تۇراقتى دامۋى تۋرالى بىرقاتار كەڭەسىمەن ءبولىستى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا جەتۋ حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن تۇسىرمەۋى كەرەك. «بايتەرەك» حولدينگى ۇيىمداستىرعان سەسسيادا ساراپشىلار «ەۋرازيا تۇراقتى دامۋدا قاي باعىتتا كەلەدى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەدى. گونكونگ ينۆەستيتسيالىق بانكينگ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى بارري چان قىتايداعى تۇراقتى دامۋ ماسەلەسىنىڭ ۇدەرىسىنە توقتالدى.
«2013 جىلى توراعا سي تازا سۋ مەن جاسىل تاۋلار تۇجىرىمداماسىن جاريالادى. سوندا قحر توراعاسى تۇراقتىلىق ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتى ەكەنىن ايتتى. وسىلاي 2013 جىلدان بەرى قىتايدا تۇراقتىلىق تۋرالى كوبىرەك بىلدىك. سي تسزينپين نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە دە قىتاي 2030 جىلعا قاراي كومىرتەگى شىعارىندىلارىن ازايتىپ, 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا جەتەتىنىمىزدى ايتتى. بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتىق ماقساتىمىز جانە ازاماتتارىمىز وسى كوزقاراسقا جەتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتقانىمىزدى بىلەدى», دەدى بارري چان.
ال فرانتسيانىڭ MHB SAS ينۆەستيتسيالىق كونسالتينگىلىك كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى ماري ەلەن بەرار ەۋروپادا بارلىق سالادا تۇراقتى دامۋ مىندەتى بارىن ايتتى. بىراق كەيدە تۇراقتىلىق جاڭا جۇمىس ورىندارى مەن تابىس اكەلەتىن جوبالاردى باستاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.
«فرانتسۋز گياناسى اۋماعى امازونكا ورماندارىمەن قورشالعان, التىنعا وتە باي, بىراق بەلسەندى حالىقتىڭ 30%-ى جۇمىسسىز وتىر. وندا برازيليا نەمەسە سۋرينامنان كەلگەندەر التىندى زاڭسىز, تەحنولوگياسى ناشار, قاۋىپتى تۇردە وندىرەدى. كەيبىر ءىرى كومپانيالار فرانتسۋز ۇكىمەتىنە التىن وندىرۋگە جاۋاپتى قارايتىندارىن ايتتى. بىراق ەلدە قورشاعان ورتانى قورعاۋ يدەيالارىمەن اينالىساتىن اگرەسسيۆتى ۇەۇ ءار گۇل مەن ءار كوبەلەكتى قورعاپ شىعادى. مەن ايتقان فرانتسيا مىسالى ەۋروپانىڭ باسقا ەلدەرىنە دە قاتىستى. گەرمانيادا قانداي دا ءبىر شاحتانى, تاۋ قويناۋىن اشۋ مۇمكىن ەمەس. باتارەيكالار مەن تەلەفوندار ءۇشىن پايدالى قازبالار قاجەت. بىزدە بۇل قازبالار بولسا دا, شاحتانى اشا المايمىز», دەدى ول.
«بايتەرەك» باسشىسى قانات شارلاپاەۆ بولسا ءوز كەزەگىندە تۇراقتى دامۋعا جەتۋ مەن ادامداردىڭ الەۋمەتتىك قاجەتتىلىكتەرىنىڭ تەپە-تەڭدىگى ساقتالۋى كەرەگىن ايتتى. «ەۋروپاداعى ەنەرگەتيكالىق ديسبالانس پەن ينفلياتسيانىڭ ءوسۋى جاعدايىن تالداپ, «جاسىلعا» اۋىسۋ سوماسى جەتكىلىكتى باعالانبادى دەپ ۇيعاردىق. ءبىز ءوز ارەكەتىمىزدىڭ سالدارىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ەگەر حالىقتان گورى قورشاعان ورتاعا كوبىرەك كوڭىل بولسەڭىز, تابىسقا جەتۋ قيىن. ماسەلە دۇرىس تەپە-تەڭدىك جولىن تابۋدا. تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىن قولداۋ كەرەك, بىراق ۇكىمەتتىڭ رەتتەۋ شارالارى ءومىر ساپاسىنىڭ تومەندەتپەۋىن ويلاعان ءجون», دەدى «بايتەرەك» باسشىسى.
گەندەرلىك تەڭدىك
«ايەلدەردىڭ كوشباسشىلىعىن قولداۋ: حالىقارالىق جاھاندىق باستامالاردى دامىتۋ» پانەلدىك سەسسياسىندا گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەسى, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسى ايتىلدى.
«Caliper» كومپانياسى, نيۋ-دجەرسي باسقارۋ كونسالتينگتىك فيرماسى, سونداي-اق لوندون «اۆرورا» ايەلدەر ۇيىمى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ەرلەردەن ايەلدەر كوشباسشىلارىن ەرەكشەلەندىرەتىن بىرقاتار قاسيەتتى اتاعان ەدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ماماندار ايەل كوشباسشىلار سەنىمدى, ەرلەر كوشباسشىلارىنا قاراعاندا تاۋەكەلگە كوبىرەك بارادى, ولار ادامدارعا مەيىرىمدى ءارى يكەمدى, ءوز كوزقاراسىن جەتكىزە الادى, قامقورلىق جاسايدى, ءوز قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەرگە كوبىرەك قولداۋ كورسەتىپ, تۇسىنىستىكپەن قارايدى جانە باعالايدى دەگەن قورىتىندى جاسادى. سونداي-اق ايەل كوشباسشىلار ماسەلەلەردى شەشۋگە جانە شەشىم قابىلداۋدا ينكليۋزيۆتى, كوماندا قۇرۋدىڭ كوشباسشىلىق ءستيلىن كورسەتەدى.
سەسسياعا قاتىسقان سپيكەرلەردىڭ پىكىرلەرى دە وسى زەرتتەۋ قورىتىندىسىمەن استاسىپ جاتىر. ولار ايەلدەر ەرلەرمەن تەڭ دارەجەدە مانساپ قۇرىپ, الاتىن جالاقىلارى دا بىردەي بولۋى شارت دەيدى. سونىمەن قاتار ايەلدەردىڭ ءاربىر باستاماسىنا مەملەكەت, جەكەلەگەن ۇيىمدار بارىنشا قولداۋ ءبىلدىرۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتتى.
«ەگەر وڭىرلەردە جارىق, گاز, سۋ سەكىلدى تۇرمىستىق ماسەلەلەر بولسا, وندا ايەلدەرگە جاعداي جاسالماعان دەۋگە بولادى. ويتكەنى ۇيدەگى تۇرمىستىق جاعداي ايەلدەردىڭ ۇلەسىندە ەكەنى بەلگىلى. قازىر الەمدە قاقتىعىستار ءجيى ورىن الىپ, دەس بەرمەي بارادى. وسى قاقتىعىستاردى شەشۋگە ارنالعان كەلىسسوزدەرگە ايەل كوشباسشىلاردى ارالاستىرۋ ماڭىزدى, ويتكەنى ولار بەيبىتشىلىكتىڭ جولىن تابادى», دەگەن پىكىردە ەو-نىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا ارنايى وكىلى تەري حاكالا.
ەقىۇ-نىڭ گەندەرلىك ماسەلەلەر جونىندەگى توراعاسىنىڭ ارنايى وكىلى ليليانا پاليحوۆيچ بولسا, ايەلدەر حالىقارالىق جيىندارعا قاتىسىپ, ءوزارا ديالوگتە پىكىر الماسۋلارى قاجەت دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ولار وسىلايشا كوشباسشىلىققا تاجىريبە جينايدى.
«قازىر حالىقارالىق جيىندار وتە كوپ ۇيىمداستىرىلادى. ماسەلەن, وسى استانا حالىقارالىق فورۋمى وتە جاقسى الاڭ, ءتۇرلى وزەكتى تاقىرىپتاردى قامتىدىق. ايەلدەر وسىنداي فورۋمدارعا, ترەنينگتەرگە, ارنايى باعدارلامالارعا قاتىسۋى قاجەت. قازىرگى تاڭدا مەدياتسيا جاقسى دامىپ جاتىر. وعان ايەلدەردىڭ قوسار ۇلەسى زور بولماق. جالپى, ايەلدەر بەيبىت ءومىردى قالىپتاستىرۋعا ات سالىسۋى كەرەك. قوعامنان شەت قالماي, وقشاۋلانباۋى قاجەت. قازىرگى گەوساياسي شيەلەنىستە ايەلدەر جوعارى ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە دە ات سالىسسا, ودان ۇتارىمىز كوپ», دەدى ليليانا پاليحوۆيچ.
ايتا كەتسەك, بۇۇ-ايەلدەر ۇيىمى, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا جانە اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى وتكەن جىلدىڭ اياعىندا استانادا «Tomiris» اقپاراتتىق-ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى اياسىندا ايەلدەردىڭ ساياسي مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ جانە كوشباسشىلىق الەۋەتىن دامىتۋعا ارنالعان ترەنينگ وتكىزگەن ەدى. ترەنينگ باعدارلاماسىن حالىقارالىق ساراپشى, ەقىۇ توراعاسىنىڭ گەندەرلىك ماسەلەلەر جونىندەگى ارنايى وكىلى ليليانا پاليحوۆيچ ازىرلەدى.