گەوساياسي شيەلەنىستىڭ عالامدىق دامۋعا اسەرى

قازىر الەم سوڭعى ون جىل­دا ورىن العان گەوساياسي شيەلەنىستىڭ ءتۇيىنىن شەشۋگە تىرىسىپ جاتىر. جەكەلەگەن مەملەكەتتەر اراسىندا بولعان, ءالى دە بولىپ جاتقان قاقتىعىس­تار – الەمدىك ەكونوميكالىق, قارجىلىق داعدارىستاردىڭ باس­تى سەبەبى.

سونىمەن قاتار قارجى ساراپشىلارى الەم ءالى كوروناۆيرۋس­ پاندەمياسىنىڭ سالدارىنان ارىلا قويماعانىن العا تارتىپ وتىر. ال عالىمدار گەوساياسي تۇراقسىزدىق ءاربىر مەملەكەتكە ءارتۇرلى اسەر ەتكەنىن ايتادى.

ساياساتتانۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, جاھانداعى گەوساياسي تۇراق­سىز­دىققا سوڭعى 30 جىل ىشىندە الەمدە بولعان 170 اسكەري قاقتىعىس سەبەپ بولدى. سوڭعى 10 جىلدا يراك, ليۆيا, سيريا, ۋكراينا, تاۋلى قارا­باق جانە باسقا ايماقتارداعى قاندى قاقتىعىستاردىڭ كۋاسى بول­دىق. ال سوعىستان كوز اشپاعان رۋان­­دا, سومالي, شىعىس تيمور, بوس­­­نيا, كوسوۆو, دارفۋر, كونگو سە­كىل­­دى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى ءتىپتى تو­لىق جويىلۋدىڭ الدىندا قالدى.

شەتەل عالىمدارىنىڭ پايىمداۋىنشا, گەوساياسي شيەلەنىستەر­دىڭ اسقىنۋىنا قاراماستان قازىر جاھاندىق ەكونوميكا قالپىنا كەلۋىن جالعاستىرىپ جاتىر. ماسە­لەن, وتكەن جىلى جازدىڭ ورتاسىنا دەيىن جاھاندىق ونەركاسىپتىك ءوندىرىس پەن الەمدىك ساۋدانىڭ يندەكستەرى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە بولدى, بىراق كەيىن بىرقاتار ەل جو­عارى ينفلياتسيا, تاۋار نارى­عىنىڭ قۇبىلۋى, اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ قاتاڭداۋى جانە سانكتسيالار سالدارىنان ەكونوميكانىڭ قارقىنى تومەندەي باستادى.

وتكەن جىلى 2020-2021 جىل­دارداعى ناتيجە بەرمەگەن اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ, ەنەرگيا باعا­سىنىڭ ءوسۋى مەن لوگيستيكالىق ۇزىلىستەردىڭ سالدارىنان 30 جىلدا بولماعان جاھاندىق ينفلياتسيا دەڭگەيى 8-9 پايىزعا جەتتى. ماسكەۋ ەكونوميكا جوعارى مەكتەبىنىڭ الەمدىك ەكونوميكا كافەدراسى­نىڭ دوتسەنتى الەكساندر زايتسەۆ 2023 جىلى بۇل كورسەتكىش 6,5%-عا دەيىن تومەندەيدى دەپ بولجايدى. ول ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ كۇرت ءوسۋى وتكەن جىلدىڭ ناۋرىزىندا ۋكرايناداعى قاقتىعىس پەن تىڭايتقىش باعاسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى بولعانىن اتاپ ءوتتى. ال جىلدىڭ سوڭىنا قاراي باعا استىق مامىلەسىنە بايلانىس­تى تومەندەدى, بىراق رەسەي مەن ۋكراينادان جەتكىزىلەتىن ونىمدەر افريكا مەن تاياۋ شىعىس ەلدەرى ءۇشىن سول قولجەتىمسىز باعادا قالعان. مۇناي باعاسى 2011 جىلدان بەرى شەكتى مولشەرگە دەيىن كوتەرىلدى, كەيىن رەسەيدەن تاسىمالداۋ رەتكە كەلىپ, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك باسەڭدەپ, قىتايداعى لوكداۋندارعا بايلانىستى قايتا تومەندەدى.

ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىنا اكەلگەن گەوساياسي تۇراقسىزدىق ءاربىر مەملەكەتكە ءارتۇرلى اسەر ەتتى. الەكساندر زايتسەۆتىڭ ايتۋىنشا, اقش-تا مەملەكەتتىك جانە اسكەري شىعىنداردىڭ ۇلعايۋى ەسەبىنەن ينفلياتسيانىڭ ءوسۋى جالعاستى, ەۋرووداق ەلدەرىندە ەنەرگەتيكالىق داعدارىس پەن مەملەكەتتىك قارىزدىڭ ۇلعايۋى­نا بايلانىستى باياۋ ءوستى. ال قىتايدا كوۆيد شەكتەۋلەرىنە باي­لانىستى ءوسىم 1,5 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. وسى ورايدا ساراپ­شى بيىلعى كورسەتكىش­تەر بول­جانعان 2,3-2,4 پايىزدان تومەن بولۋى ىقتيمال ەكەنىن ايتا­دى. «الايدا بۇل رەتسەسسيا ۇزاققا سوزىلمايدى, بىراق ەنەر­گەتيكالىق داعدارىس, قارىز پروبلەمالارى جانە گەوسايا­سي شيەلەنىستەر توقتاماسا, ودان ءارى جالعاسادى», دەيدى الەكساندر زايتسەۆ.

سونداي-اق ول كەلەسى جىلى ازيانىڭ جاھاندىق ەكونو­مي­كا­داعى ءرولى ارتا تۇسەدى دەگەن پىكىردە. لوگيستيكالىق ماسەلەلەردى ءار ايماقتىڭ ءوزى شەشىپ, دامۋشى جانە دامىعان ەلدەر اراسىنداعى تەحنولوگيالاردى دامىتۋداعى باسەكەلەستىك كۇشەيە تۇسپەك.

سونىمەن قاتار جاھاندىق ينفلياتسيانىڭ كۇرت وسۋىنە بايلانىستى ورتالىق بانكتەر دە اقشا-نەسيە ساياساتىن قاتاڭداتتى, ماسەلەن, 2022 جىلدىڭ شىلدە-جەلتوقسانىندا دامىعان جانە دامۋشى ەلدەردىڭ 72 ورتالىق بانكى نەسيەگە مولشەرلەمە­لەردى كوتەرسە, ونىڭ تەك 9-ى عانا (رەسەي, تۇركيا جانە قىتايدى قوسا العاندا) مولشەرلەمەلەردى تومەندەتتى.

ماسكەۋ ەكونوميكا جوعارى مەكتەبىنىڭ ساراپشىسى كسەنيا بوندارەنكو ورتالىق بانكتىڭ نەسيە مولشەرلەمەلەرىن ارتتىرۋ الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى­نىڭ فيسكالدىق تۇراقتىلىعىنا قاتىستى ەلەۋلى پروبلەمالار تۋعىزاتىنىن ايتادى. پاندە­ميا كەزىندە قارىز اۋىرتپا­لىعى ايتارلىقتاي ءوستى, بيۋدجەت تاپشىلىعى مەن فيسكالدىق تەڭگەرىمسىزدىكتىڭ وسۋىنەن ينۆەستورلار مەملەكەتتىك وبلي­گاتسيالارعا دەگەن سۇرانىسىن ازايتتى. سونىڭ سالدارىنان قارجى رەتتەۋشىلەرى باعالى قاعازداردىڭ ەداۋىر بولىگىن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولدى. كسەنيا بوندارەنكونىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ءۇردىسى الەمدىك قارجى جۇيەسىنىڭ ارحيتەكتۋراسىنىڭ وزگەرۋى بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا دوللاردان تولىققاندى شىعۋ مۇمكىن بولماسا دا, رەزەرۆ­تەردى ءارتاراپتاندىرۋ, قىتاي ساۋداسىنىڭ ءوسۋى, الەمدىك ەنەرگەتيكالىق نارىقتاعى اقش دوللارى ۇستەمدىگىنىڭ السىرەۋى (باسقا فاكتورلارمەن قاتار) بيپوليار­لىق سيپاتقا اكەلۋى مۇم­كىن, ماسەلەن دوللار مەن يۋان, بۇل 2030 جىلعا دەيىنگى جاھاندىق قارجى جۇيەسىنىڭ كورىنىسى.

نەگىزى وتكەن جىلى گەوساياسات الەمدىك ەكونوميكا ءۇشىن سوققى بولعان سەكىلدى. ويتكەنى 2022 جىل حالىقارالىق قاتىناستارداعى گەوساياسي شيەلەنىس دەڭگەيى بويىنشا سوڭعى 20 جىلداعى رەكورد­تىق دەڭگەيگە جەتتى. باسپاسوزدەگى جاريالانىمداردى تالداپ وتىر­ساق, گەوساياسي تاۋەكەل يندەكسى (Geopolitical Risk Index), اقش-تىڭ 2001 جىلى اۋعانستانداعى وپەراتسياسى مەن 2003 جىلى يراكتاعى سوعىستان كەيىنگى ەڭ جوعارى كورسەتكىش بولىپ شىقتى. ماسەلەن, وتكەن جىلى جازدىڭ ورتاسىندا شيەلەنىستىڭ ءبىرشاما تومەندەۋى بايقالدى, بىراق اقش وكىلدەر پالاتاسىنىڭ سپيكەرى نەنسي پەلوسي تايۆانعا ساپارىنان كەيىن جانە ۋكراينا­داعى قاقتىعىس قيمىلدارىنىڭ كۇشەيۋى­نەن, سونداي-اق يادرولىق ريتوري­كانىڭ قاتايتۋىنان كەيىن, گەوساياسي تاۋەكەل يندەكسى كۇزدە قايتا كوتەرىلىپ, قىستىڭ باسىنا سالىستىرمالى تۇراقتاندى.

ساراپشى لەۆ سوكولششيكتىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلى الەمدە ورىن العان وقيعالار ورتالىق ازيانىڭ بەدەلىن ارتتىردى. ماسەلەن, ۋكرايناداعى جاعداي, اقش پەن قىتايدىڭ تايۆان­عا بايلانىستى تەكەتىرەسى, تۇركيا­نىڭ سيريا مەن يراكتىڭ سولتۇستىك ايماقتارىنداعى وقيعالارعا ارالاسۋى, ءىشىنارا باتىستىڭ ىقپا­لىنىڭ السىرەۋى ورتالىق ازيانىڭ كۇشەيۋىن كورسەتەدى. ونىڭ پايىم­داۋىنشا, بۇل كۇردەلى الەۋ­مەتتىك-ساياسي ديناميكا – باتىس­تىق ورتا تاپتىڭ پوپۋليستىك تەن­دەنتسيالاردىڭ ءوسۋى جانە ىشكى ماسەلەلەردى سىرتقى كونتۋرعا اۋىس­تىرۋ ارەكەتتەرىنە سەبەپ بولىپ وتىر, بۇل گەوساياسي جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىراتىن ارەكەتتەر.

سونداي-اق ساراپشىنىڭ پىكىرىن­شە, قازىرگى جاعداي تمد كەڭىس­­تىگىندە ءۇشىنشى ويىنشى­لاردىڭ, سونىڭ ىشىندە اقش, قىتاي جانە تۇركيانىڭ بەلسەن­دىلىگىن ارتتىرادى. جالپى ساراپشى «الەمدە قىتاي, ءۇندىستان جانە رەسەي ءرولى ارتىپ كەلەدى», دەگەن پىكىردە. بۇعان قوسا ول الجير مەن مىسىر بريكس-كە قوسىلۋعا دايىن ەكەنىن ەسكە سالدى.

وسى ورايدا, لەۆ سوكول­ششيكتىڭ بۇل پىكىرىن پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ وتكەن جىلى اوسشك-ءنىڭ VI سامميتىندە ايت­قان ءسوزى دالەلدەي تۇسەدى.

ء«ححى عاسىر ازيا عاسىرى بولادى دەگەن بولجام بۇگىندە شىندىققا اينالدى. ازيا نومينالدى ىشكى جالپى ءونىم مەن ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى بويىنشا الەمدىك ەكونوميكالىق كوش­باسشى رەتىندە مويىندالدى. اي­ماق ايتارلىقتاي ادامي جانە تابي­عي رەسۋرستارعا يە. الەمدەگى ەڭ ءىرى 30 قالانىڭ 21-ءى ازيادا ورنالاسقان. 2030 جىلعا قاراي ورتا تاپتىڭ قاجەتىنە جۇمسالا­تىن 30 تريلليون دوللاردىڭ تەك 1 تريلليون دوللارى باتىس ەكونوميكاسىنا تيەسىلى بولماق. دەگەنمەن ازيانىڭ بولاشاعى مادەنيەتتەر, داستۇرلەر مەن دۇنيە­تانىمدار اراسىنداعى ديا­لوگ­تى نىعايتۋعا ۇجىمدىق دا­يىن­دىعىمىزعا بايلانىستى», دەگەن ەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

ال اقش بولسا ادەتتەگى­دەي الەم­دەگى داعدارىسقا رەسەيدى كىنا­لايدى. ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ, جانار-جاعارمايدىڭ, ازىق-ت ۇلىك­تىڭ كۇرت قىمباتتاۋى ۋكراي­نا­عا باسىپ كىرگەن كەزدەن باستاپ ورىن العانىن العا تارتادى. ال الەمدىك نارىقتا سۇرانىسقا يە «McDonald’s» كورپوراتسياسىنىڭ رەسەيدەن شىعارىلۋى دا تەگىننەن-تەگىن ەمەس, ارينە سالىنعان سانك­تسيالارعا بايلانىستى بولدى. بۇل رەسەيدىڭ 2022 جىلى ۋكراي­ناعا باسىپ كىرۋىنە جاۋاپ رەتىندە اقش قابىلداعان شارا­لاردىڭ ءبىرى عانا», دەيدى «Ropes & Gray LLP» زاڭ فيرماسىنىڭ سەرىكتەسى برەندان حانيفين. «McDonald’s» كورپوراتسياسى رەسەي نارىعىندا وتىز جىلدان استام ۋاقىت قىزمەت ەتتى. «يەل» مەنەدجمەنت مەكتەبىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا تۇتىنۋشى برەندتەردەن زاڭ فيرمالارىنا دەيىن مىڭنان استام كومپانيا ۋكراينانى باسىپ العاننان كەيىن رەسەيدەن كەتىپ نەمەسە بيزنەس وپەراتسيالارىن قىسقارتقان. ماسەلەن, كاسىپورىندار رەسەيدەگى وپەراتسيا­لاردان كەيىن 59 ميلليارد دوللاردان استام شىعىنعا ۇشىرادى. اقش, ۇلىبريتانيا جانە باسقا دا سانكتسيالار ونداعان ميلليارد دوللار اكتيۆتەردى بۇعاتتادى. ءبىر عانا رەسەي مەن ۋكراينا قاقتىعىسىنان باتىستىڭ ءوزى وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنان بەرگى بولماعان قارجى داعدارىسى مەن ەكونوميكالىق قيىندىقتاردى باستان كەشىپ وتىر.

دەسە دە ساراپشىلار بيىل جاھاندىق دامۋدىڭ وڭ ديناميكاسى بايقالاتىنىن بولجاپ وتىر.