حاليما ياكوب: قازاقستانمەن بەرىك دوستىعىمىز – تەرەڭ سەنىمنىڭ كورىنىسى

بۇگىندە سينگاپۋر – قازاقستان­نىڭ ماڭىزدى ساۋدا سەرىكتەس­تە­رى­نىڭ ءبىرى. 2022 جىلى ءوزارا ساۋ­دا كولەمى 1,9 ملرد دوللاردى قۇرادى. وتكەن جىلى سينگاپۋردان قازاقستانعا باعىتتالعان تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 310 ملن دوللارعا جەتكەن. ال 2005 جىلدان بەرى قازاقستان ەكونوميكاسىنا قۇيىلعان قارجى – 1,4 ملرد دوللار. جالپى, ەلىمىزدە سينگاپۋرلىق كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن 144 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى.

ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتى­­ناستاردىڭ جاڭا باعىتى بۇگىن ەلىمىزگە كەلگەن سينگاپۋر پرە­­زيدەنتى حاليما ياكوبتىڭ مەم­لە­كەتتىك ساپارى اياسىندا تاعى ايقىندالا تۇسپەك. مارتەبەلى مەيماندى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قابىلدايدى. قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارىنا وراي سينگاپۋر پرەزيدەنتى حاليما ياكوب حانىم «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. وقىرمان نازارىنا وسى سۇحباتتى ۇسىنامىز.

– مارتەبەلى پرەزيدەنت حانىم, بيىل قازاقستان مەن سين­گا­پۋر اراسىنداعى ديپلو­ما­تيا­لىق قاتىناستاردىڭ ورنا­­عانىنا 30 جىل تولادى. سوڭعى ءۇش ونجىلدىقتاعى ءوزارا ارەكەت­تەسۋىمىزدىڭ سيپاتىن قالاي باعا­لار ەدىڭىز؟ بولاشاققا كوز جۇ­گىر­تە وتىرىپ, ەكى ەل اراسىن­دا­عى ىنتىماقتاستىقتى قالاي نى­­عايتا الامىز؟

– 30 جىل – اتاۋلى مەرەيتوي. وسى ماڭىزدى ەكىجاقتى كەزەڭدى اتاپ ءوتۋ ءۇشىن قازاقستانعا العاش رەت مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەن سينگاپۋردىڭ پرەزيدەنتى بول­عانىما قۋانىشتىمىن. سين­گاپۋر كوپتەگەن جىل بويى سەنىم­نىڭ, ادال قارىم-قاتىناستىڭ جانە ءوزارا سىيلاستىقتىڭ بەرىك ىرگە­تاسىنا نەگىزدەلىپ كەلە جات­قان قازاقستانمەن جىلى جانە بۇرىننان كەلە جاتقان دوستى­عى­مىزدى باعالايدى. ەكى ەل اراسىندا تۇراقتى ساپارلار بولدى. 2017 جىلى «Astana Expo» كورمەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسۋ ءۇشىن پارلامەنت سپيكەرى رەتىندە استاناعا بارىپ, سول كەزدە سەنات توراعاسى بولعان قاسىم-جومارت توقاەۆپەن كەز­دەس­تىم. ءبىز سونداي-اق ءبىر جىل بۇرىن قازاقستان پرەزيدەنتى سينگاپۋردا ساپارمەن بولعان كەزدە كەزدەستىك.

قازاقستان – سينگاپۋردىڭ ورتالىق ازياداعى جاقسى سەرىكتەسى جانە ىنتىماقتاستىعىمىز مەم­لە­­كەتتىك باسقارۋدان باستاپ, اقىل­دى قالالىق جوسپارلاۋعا دەيىن­گى كوپتەگەن سالادا كەڭەيدى. سين­گاپۋر جانە قازاقستان كوپ­جاق­تى فورۋمدار شەڭبەرىندە دە تىعىز ىنتىماقتاسادى, ويتكەنى ءبىز بەيبىتشىلىك پەن تۇراق­تى­لىق­تى قولداۋدا, زاڭ ۇستەم­دىگىن ىلگەرىلەتۋدە جانە كوپ­جاقتى جۇ­يە­نى قورعاۋدا ورتاق مۇد­دە­لەر­مەن بولىسەمىز. ۇكىمەت­تە­رىمىز, كا­سىپ­ورىندارىمىز جانە حالىقتار ارا­سىن­داعى ءوزارا ءىس-قيمىل جىلدار بويى تۇراقتى تۇردە كەڭەيىپ كەلە جاتقانىنا قۋا­نىش­تىمىن جانە COVID-19 پان­دە­مياسى كەزەڭىنەن كەيىن ءوزارا ءىس-قيمىل ديناميكاسى بەلسەندى بولىپ قالا بەرەدى.

ءبىلىم بەرۋ – ىنتىماقتاس­تىق­­تىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. سينگاپۋر ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سي­تەتىنىڭ لي كۋان يۋ مەم­لە­كەت­تىك ساياسات مەكتەبى نازار­باەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەم­لەكەتتىك ساياساتتىڭ جوعارى مەكتەبىمەن بۇرىننان سەرىكتەستىك قارىم-قا­تى­ناستا. كوپتەگەن قا­زاق­ستاندىق ستۋدەنتتىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى اياسىندا سين­گا­پۋردا بولعانىنا قۋا­نىش­تىمىن. مۇنداي الماسۋلار ەل­دە­رى­مىز بەن حالىقتارىمىز ارا­سىن­داعى ءوزارا تۇسىنىستىكتى تە­رەڭ­­دەتۋگە جانە دوس­تىق­تى نىعاي­تۋ­عا ىقپال ەتەدى.

سينگاپۋر-قازاقستان قا­رىم-قاتىناستارىنىڭ ودان دا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلەتىنىنە سەنىم­دىمىن. كولەمىنىڭ ايقىن ايىرماشىلىعىنا قاراماستان, قوس مەملەكەت – كورەگەن ساياساتى, ادام كاپيتالىن دا­مى­تۋ­عا جانە تۇراقتى دامۋعا بە­رىك مىندەتتەمەسى بار ەلدەر. ءبىز, سونداي-اق, ءتيىستى ايماقتارىمىزدا سترا­تەگيالىق ورنالاسۋىمىزدىڭ ار­تىق­شى­لىق­تارىن پايدالانۋعا تى­رىسامىز. الداعى جىلدارى ەل­دە­رىمىز بەن وڭىرلەرىمىز ارا­سىن­داعى تىعىز بايلانىستى ودان ءارى نىعايتۋدى اسىعا كۇتەمىن.

– 2022 جىلى قازاقستان مەن سينگاپۋر اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا كولەمى ايتارلىقتاي ءوسىم كورسەتىپ, 1,9 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە جۋىق ارتىق. مۇنداي سەرپىندى وسۋگە قانداي فاكتورلار ىقپال ەتتى جانە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­تاستىقتى كەڭەيتۋ جو­نىن­دە­گى ۇزاق­مەرزىمدى ماقسات­تا­رى قان­داي؟

– ءبىز سينگاپۋردىڭ ورتالىق ازيا­داعى ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسى بولىپ تابىلاتىن قازاقستانمەن جاقسى ەكونوميكالىق بايلانىس­­تامىز. قازاقستاندا كولىك جانە لوگيس­تيكا, ءبىلىم بەرۋ, تاماق ونىم­دەرى مەن سۋسىندار وندىرىسىنەن باس­تاپ تسيفرلىق تەحنولوگيالارعا دەيىن ءارتۇرلى سەكتورلاردا جۇمىس ىستەيتىن بىرقاتار سينگاپۋرلىق كومپانيا بار. سونداي-اق وسى جىلدار ىشىندە سينگاپۋردا قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ سانى وسكەنىنە قۋانىشتىمىن. ەۋرازيالىق ەكو­نو­ميكالىق وداق پەن سينگاپۋر اراسىنداعى ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىم شەڭبەرىندە قىزمەتتەر كورسەتۋ جانە ينۆەستيتسيالار ساۋداسى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋ – مەنىڭ قازاقستانعا ساپارىمنىڭ باستى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى. اتالعان كەلىسىم رەتتەۋشى تەتىكتەردى السىرەتۋ جانە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ نارىقتارىنا كىرۋ ءۇشىن كەدەرگىلەردى ازايتۋ ەسەبى­نەن, ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلىمىزدى كەڭەيتۋ جانە ەكى ەلدىڭ بيزنەسى ءۇشىن نە­عۇر­لىم قولايلى جاعدايلار جاساۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرگە جار­دەم­دە­سەتىن بولادى. ول سونداي-اق كەلىسىمشارت بويىنشا قىزمەت كورسەتۋشىلەرگە قول جەتكىزۋدى قام­تا­ماسىز ەتەدى, جاھاندىق اۋقىم­دا ءبىزدىڭ تالانتتارىمىزدى تانۋدى كەڭەيتەدى جانە ينۆەستي­تسيا­لاردى قورعاۋ ەرەجەلەرىن ەنگىزۋ ارقىلى ينۆەس­تورلارىمىز ءۇشىن تۇراقتىلىق پەن بولجامدى قامتاماسىز ەتەدى. مۇنىڭ ءبارى – ءبىزدىڭ ۇكىمەتتەرىمىز, كاسىپ­ورىن­دارىمىز جانە حالىق­تا­رى­مىزدىڭ اراسىنداعى تەرەڭ سەنىم­نىڭ كورىنىسى.

سينگاپۋر مەن قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ورنالاسۋى, ءبىزدىڭ جەتكىزۋ تىزبەگىمىز بەن كولىك مار­شرۋت­تارىمىزدىڭ تۇراقتى­لى­عىن ارتتىرۋ ءۇشىن پايدالانا الا­تىن باستى ارتىقشىلىققا اي­نا­­­لادى. بىرنەشە سينگاپۋرلىق كومپانيانىڭ قازاقستاندا قۇرعاق پورتتار مەن لوگيستيكا سياقتى اسا ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ بويىنشا ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قاتىسىپ جاتقانىنا نەمەسە قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەنىنە قۋانىشتىمىن. ءبىز سينگاپۋردا جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ كوبىرەك قاتىسۋىن قولدايمىز جانە سول سياقتى سينگاپۋرلىق كوم­پا­نيا­­لاردى قازاقستان مەن ور­تا­لىق ازيادا مۇمكىندىكتەر ىزدەۋ­گە ىنتالاندىراتىن بولامىز.

– وتكەن جىلعى ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ (اوسشك) ءسامميتى بارىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرقاتار ازيا ەلدەرىنە ەلەۋلى اسەر ەتكەن كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەسكە ءوزىنىڭ بەرىك بەيىلدىگىن ءبىلدىردى. وسى سالاداعى بىرلەسكەن كۇش-جىگەردى نىعايتۋ ءۇشىن قازاقستان 2024 جىلى استانادا اوسشك ەلدەرىندەگى ەكولوگيا ماسەلەلەرى بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيانى وتكىزۋدى ۇسىنادى. سينگاپۋردىڭ بۇل باستاماعا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەستىڭ جانە ونىڭ قازاقستانمەن ەكىجاقتى قاتىناستارداعى سالدارىنا بەيىم­­دەلۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا كوز­قاراسى قانداي؟

– سينگاپۋر كليماتتىڭ وزگەرۋىن شۇعىل ۇجىمدىق ارەكەتتەردى قاجەت ەتەتىن ماڭىزدى جاھاندىق پروب­لەما رەتىندە قاراستىرادى. تەڭىز دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى جانە اۋا رايىنىڭ كۇرت وزگەرۋى كلي­مات­قا اسەرىن تيگىزىپ وتىر. اسىرەسە وسال شاعىن ارالدىق مەملەكەت رەتىندە ءبىز جاھاندىق جانە ايماقتىق كۇش-جىگەردى قولداۋدى جانە ين­نوۆاتسيالىق شەشىمدەرگە ينۆەس­تيتسيا سالۋدى قوسا العاندا, بۇل ماسەلەنى شەشۋگە بەكەم بەل بۋدىق. ءبىز سىندارلى ديالوگ ارقىلى ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ جانە ورنىقتى دامۋعا جاردەمدەسۋ بويىنشا قازاقستاننىڭ بەلسەندى كۇش-جىگەرىن قۇپتايمىز.

ەكولوگيا ماسەلەلەرى بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيا اوسشك-گە مۇشە ەلدەردىڭ ىقتيمال شەشىمدەر مەن پروبلەمالاردى تالقىلاۋ ءۇشىن بىرىگۋى ءۇشىن ماڭىزدى پلاتفورما بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. سينگاپۋر اوسشك ۇدەرىسىنە قاتىسۋشى بولماسا دا, سينگاپۋر مەن قا­زاقستان اراسىندا كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەستە ءبىلىم جانە تاجىريبەمەن الماسۋ سالاسىندا نەعۇرلىم تىعىز ىنتىماقتاستىق ءۇشىن الەۋەت بار. كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ جاھاندىق سيپاتى حالىق­ارالىق قاۋىمداستىقتىڭ تىعىز ىنتىماقتاستىعىن تالاپ ەتەدى جانە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ وسى سالاداعى ءوزارا ءىس-قيمىلى الەمدەگى ماڭىزدى وڭ كۇشكە اينالاتىنى ءسوزسىز.

– سينگاپۋر الەمدەگى ەڭ ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى بار ەل رەتىندە الەمگە كەڭىنەن تانىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىم­دى­­لىگىن ارتتىرۋعا, سىباي­لاس جەمقورلىقتى جويۋعا جانە نارىق پەن مەملەكەت ارا­سىن­داعى تەپە-تەڭدىكتى ورناتۋعا باعىت­تالعان جاڭعىرتۋ بو­يىنشا اۋقىمدى كۇش-جىگەر جۇمسا­لىپ كەلەدى. وسى تۇرعىدا قا­زاق­ستان سينگاپۋردىڭ تاجىري­بە­سىنەن قالاي پايدا كورە الادى؟

– سينگاپۋر بۇكىل الەمدەگى دوستارىمىزعا قاتىستى بولۋى مۇمكىن سالالاردا ءوز تاجىريبەسىمەن بولىسۋگە ارقاشان قۋانىشتى. سينگاپۋردىڭ مەملەكەتتىك قىز­مەتى پاراساتتىلىق, قىزمەت كور­سە­تۋ جانە جەتىلدىرۋ سياقتى باس­تى قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن. تابيعي رەسۋرستارى جوق شاعىن ەل بولعاندىقتان, سينگاپۋر باسەكەگە قابىلەتتى جانە شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدى بولۋ ءۇشىن وزەكتى بولۋعا جانە ەرەكشەلەنۋگە ۇمتىلۋى كەرەك. ءتيىمدى باسقارۋ – ءبىزدىڭ ستراتەگيامىزدىڭ نەگىزگى كومپونەنتتەرىنىڭ ءبىرى. ءساۋىر ايىن­دا جاريالانعان 2023 جىلعى چاندلەردىڭ جاقسى مەملەكەتتىك باسقارۋ يندەكسىندە (Chandler Good Governance Index, CGI) سينگاپۋر 2022 جىلعى ءۇشىنشى ورىننان كوتەرىلىپ, ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى. ارينە, مۇنداي حالىقارالىق رەيتينگتەردىڭ بولعانى جاقسى. بۇل رەتتە, مەنىڭ ويىمشا, ۇكىمەتتىڭ ءوز حالقىنىڭ سەنىمىن ساقتاۋ قابىلەتى الدەقايدا ماڭىزدى كريتەري بولىپ تابىلادى. سينگاپۋردا حالىق سەنىمى COVID-19 پاندەمياسى كەزىندە ايقىن كورىندى. بۇل سينگاپۋر ءبارىن دۇرىس جاسادى دەگەندى بىلدىرمەيدى, بىراق سينگاپۋر ۇكىمەتىنىڭ ارەكەتتەرىنە حالىقتىڭ سەنىمى جوعارى بولدى جانە ءبىز بۇل قيىندىقتى حالقىمىزبەن بىرگە جەڭە الدىق. دەگەنمەن قازاقستان مەن سينگاپۋردىڭ الدىندا تۇرعان ءمان-جايلاردىڭ بەلگىلى ءبىر ايىرماشىلىقتارى بار ەكەنىن دە ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك. قازاقستان – الەمدەگى ەڭ ءىرى توعىزىنشى ەل, ال سينگاپۋر – اس­تانامەن بىردەي كولەمدەگى شا­عىن قالا-مەملەكەت. وسىلايشا, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدەگى مەملەكەتتىك باس­قارۋدىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن كۇر­دەلىلىگى ءارتۇرلى.

سينگاپۋرلىق ىنتىماقتاستىق باعدارلاما (Singapore Cooperation Programme, SCP) وتكەن جىلى ءوزىنىڭ 30 جىلدىق مەرەيتو­يىن اتاپ ءوتتى. SCP – باسقا ەلدەرمەن مەم­­لەكەتتىك باسقارۋ, ازا­مات­تىق اۆياتسيا جانە تۇراقتى دامۋ­دى قوسا العاندا, ءارتۇرلى سالا­­­دا­عى تاجىريبەمىزبەن ءبولىسۋ ءۇشىن سين­گاپۋردىڭ نەگىزگى تەح­ني­­كا­لىق كومەك باعدارلاماسى. ءبىز قازاقستاندىق شە­نەۋ­­نىكتەردى تاجىريبەمىزدى قا­بىلداۋ ءۇشىن, سونىڭ ىشىندە مەم­لە­كەتتىك باسقارۋ ۇدەرىسىندە ساقتانۋعا قاجەت سىن-قاتەرلەرمەن تانىسۋ ءۇشىن سينگاپۋرلىق ىنتى­ماق­تاس­تىق باعدارلاماسىنا قاتى­سۋ­عا شاقىرامىز.

– سينگاپۋر بيزنەستى جۇرگىزۋ جەڭىلدىگى بويىنشا جەتەكشى ەل­دەردىڭ قاتارىنا كىرەدى. ءبىز مۇنى ەلدىڭ تابىستى دامۋىنىڭ ما­ڭىزدى رەتسەپتى رەتىندە قا­راستىرا الامىز با جانە ءبىزدىڭ ەكو­نوميكالارىمىز قانداي جا­عىنان ۇقساس بولۋى مۇمكىن؟

– تابىستى دامۋدىڭ بىرىڭعاي ءمازىرى جوق جانە كوپ نارسە ءار ەلدىڭ ەرەكشە جاعدايىنا بايلانىستى. سينگاپۋرعا كەلەتىن بولساق, ءبىزدىڭ شاعىن كولەمىمىز جانە تابيعي رەسۋرستاردىڭ جە­تىس­پەۋشىلىگى بىزگە شەتەلدىك بيز­نەس پەن ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ارقىلى ەكونوميكامىزدى ار­تاراپتاندىرۋعا ۇلكەن سەرپىن بەردى. سوندىقتان سينگاپۋر ءۇشىن جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك بيز­نەس­تىڭ وركەندەۋى ءۇشىن اشىق, تۇراقتى جانە قوناقجاي ورتا قۇرۋ وتە ماڭىزدى. سينگاپۋردىڭ ۇكىمەتى ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلاۋعا جانە ءوز ساياساتىنداعى كەز كەلگەن وزگەرىستەردى مۇقيات قاراستىرۋعا باسا نازار اۋدارادى. سونىمەن قاتار ءبىز سينگاپۋرلىقتاردى بو­­­لا­شاقتا جۇمىسقا دايارلاۋ ءۇشىن ادام كاپيتالىن دامىتۋعا قو­ماق­تى قاراجات سالامىز. تەح­­نو­لوگيانىڭ تەز وزگەرۋىنە بايلانىس­تى قازىرگى مىندەت – حالىق­تىڭ ءومىر بويى ءبىلىم الۋىنا جانە كادر­لاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارت­تىرۋعا ىق­پال ەتۋ. ۋاقىت وتە كەلە جۇمىس ورىندارىنىڭ ەرەك­شەلىگى وزگەرەدى جانە ءبىزدىڭ قىز­مەت­كەرلەر جاڭا ءبىلىم الۋعا جانە جاڭا داعدىلاردى يگەرۋگە دايىن بولۋلارى قاجەت.

اڭگىمەلەسكەن

قالماحانبەت مۇقامەتقالي,

«Egemen Qazaqstan»