اتاقتى ۋيليام فولكنەر ءبىر سوزىندە: «ناعىز ولەڭ جيىرما التى جاسقا دەيىن عانا جازىلادى», دەپتى. جيىرما التى جاس, بىلاي قاراساڭ, قىسقا عانا ۋاقىت. ال وسى فولكنەرلىك اكسيومانى بۇزىپ, عۇمىر بويى ولەڭ جازعان اقىندار ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە كوپ كەزدەسەدى. سولاردىڭ ءبىرى – قالامىنان نايزاعايدىڭ جارقىلى ەسەتىن اقىن تەمىرحان مەدەتبەك. «كوك تۇرىكتەر سارىنىمەن» قازاق پوەزياسىندا تىڭنان تۇرەن سالعان اقىن بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا ولەڭدەگى ءستيلى, ىزدەنىس جولى, قازىرگى قوعامدىق ماسەلەلەر تۋرالى بۇكپەسىز ايتىپ بەردى.
– ءسىزدىڭ ولەڭدەگى مىنەزىڭىز, ءستيلىڭىز وزگە اقىنداردىكىنە ۇقسامايدى, بۇنىڭ سىرى نەدە؟ وزىمشە جول سالايىن دەگەن ويدىڭ جەمىسى مە؟
– ناعىز شىعارماشىلىق ادامىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى تولاسسىز ىزدەنىستەن تۇرادى. شىققان بيىگىنە, جەتكەن جەتىستىگىنە ريزا بولىپ قالمايدى, ياعني ول رۋحاني قاناعاتسىز دەگەن ءسوز. قاناعاتسىز دەگەن ءسوز قۇلاققا دوعالداۋ ەستىلۋى مۇمكىن. بىراق ونى ماتەريالدىق قاناعاتسىزدىقپەن شاتاستىرىپ الماۋ كەرەك. شىنىندا دا, شىعارماشىلىق ادامى رۋحاني تۇرعىدان قاناعاتسىز. ەشۋاقىتتا توعايىپ, وزىنە ءوزى ريزا كوڭىلمەن قارامايدى. قاشان كورسەڭ دە اشقاراق...
ياعني ول ءبىر شىققان بيىگىندە توقىراپ تۇرىپ قالمايدى. ءبىر بەلەستەن سوڭ ەكىنشى بەلەسكە كوتەرىلۋى كەرەك. ءبىر ورىستەن سوڭ ەكىنشى ءورىستى يگەرۋگە كىرىسەدى.
ماقتانعانىم ەمەس, مەن ءوزىم ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەمىن. ساتتىلەرى دە بار, ساتسىزدەرى دە بار. ويتكەنى ىزدەنىستەگى كىسىنىڭ جولى كىلەڭ بىركەلكى بولمايدى. ساتسىزدىككە ۇرىنۋى ابدەن مۇمكىن. ماسەلەن, مەن اۋىلدان شىقسام دا, ادەبيەتتە ءبىراز جىلىم وتكەننەن كەيىن قالا تاقىرىبىنا قالام تارتقىم كەلدى. قالام تارتتىم دا. بىراق ونىمدى كوپ جۇرت قابىلداي قويمادى. ويتكەنى ول ولەڭدەرىمدە ۇلتتىق سيپات, ۇلتتىق بولمىس جوق بولىپ شىقتى. سودان كەيىن ودان تەز باس تارتتىم. ۇلتتىق سيپات بولماي وقىرمان كوڭىلىنەن شىعۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىنە كوزىم جەتتى. ماسەلەن, اقىندى اعاشقا تەڭەپ كورەيىكشى. ءار اعاشتىڭ وزەگىمەن جالعاسىپ جاتقان كۇرەتامىرى بولادى. سول كۇرەتامىر ءوز توپىراعىنىڭ قۇنارى مەن ءنارىن سورىپ, وزەگى ارقىلى اعاشتىڭ تۇلا بويىنا جەتكىزەدى. سول سياقتى اقىن دا ءوزى شىققان ۇلتتىڭ بار بولمىس-ءبىتىمىن بويىنا ءسىڭىرىپ الىپ, ولەڭگە قۇيادى. ياعني ونىڭ كۇرەتامىرى ۇلت توپىراعىنا تامىر سالعان. بۇل ۇدەرىس تولاسسىز ءجۇرىپ تۇرۋى كەرەك.
مەن مۇنى ۋرباندانۋ تاقىرىبىنا بايلانىستى ايتىپ وتىرمىن. بۇل جەردە ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, قازىر قالالار دا قازاقى بولمىسقا, ۇلتتىق مىنەزگە اينالىپ بارادى. بولاشاقتا ۋرباندانۋ تاقىرىبىن ىندەتىپ جازار اقىندار شىعاتىنىنا كامىل سەنەمىن. العاشقى ساتسىزدىگىمدى سەزىنگەننەن كەيىن مەن ەندى باسقا جول ىزدەي باستادىم. ءبىر كۇنى قولىما بابا جىراۋ يلىع تەگىن دۇنيەگە كەلتىرگەن «كۇلتەگىن», سونان كەيىن كوك تۇرىكتەردى بيلەگەن بىرنەشە قاعاننىڭ اقىلمان كەڭەسشىسى بولعان «تونىكوك» داستانى ءتۇستى. وقىدىم دا تاڭعالدىم. ولارداعى «كۇندىز وتىرمادىم, تۇندە ۇيىقتامادىم, قىزىل قانىمدى توكتىم, قارا تەرىمدى سورعالاتتىم» دەگەن سياقتى جولدار سانامدى مۇلدە جاۋلاپ الدى. ناعىز قاھارماندىق داستاندار. بۇل داستانداردىڭ قۇپيا جازۋىن العاشقى وقىعان دانيا عالىمى ۆيلگەلم تومسەن. ال داستانداردىڭ قازىرگى قازاق تىلىنە جولما-جول اۋدارماسىن ع.ايداروۆ, ق.ومىراليەۆ, م.جولداسبەكوۆتەر جاساعان. سولاردىڭ ىشىندە قۇلمات ومىراليەۆتىڭ اۋدارماسى مەنىڭ جانىما جاقىن بولدى. سونىڭ ءماتىنىن پايدالانىپ «كۇلتەگىن» مەن «تونىكوكتىڭ» ەركىن ادەبي نۇسقاسىن دۇنيەگە كەلتىردىم. سول سارىنمەن ولەڭدەر جازا باستادىم. ونىمدى ءابىش كەكىلباەۆتان باستاپ بىرقاتار اقىن-جازۋشىلار قۇپ كوردى. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ىستەيتىن جۇسىپبەك قورعاسبەك پەن ءامىرحان مەڭدەكە ونى بىردەن جاريالاپ جىبەردى. سول سارىن مەنى وزگە اقىنداردان ەرەكشەلەندىرىپ تۇر دەپ ويلايمىن. ايتا كەتكەن ءجون, ودان بۇرىنعى ولەڭدەرىم دە بولەك ەكپىن, بولەك قۋاتپەن دۇنيەگە كەلگەن.
– سوڭعى شىققان كىتابىڭىز قولىمىزعا تيگەن جوق. ول قاي جانردا جازىلعان؟ قانداي شىعارمالارىڭىز ەندى؟
– سوڭعى شىققان كىتابىم, كىتاپتارىم دەۋگە دە بولار, جەتى تومدىق ولەڭدەر مەن ماقالالار جيناعى. بىرەر جىل باسپاعا سونى دايىندادىم. بۇل – ءوزىم ءۇشىن ۇلكەن وقيعا. سونداي-اق مەن «قايران ءومىر» دەپ اتالاتىن, باسىمنان وتكەن وقيعالار تۋرالى مەمۋار جازعان بولاتىنمىن. ارينە, ونىڭ ىشىندە ءوزىم كۋا بولعان وقيعالارعا كورگەن-بىلگەندەرىم مەن كوڭىلگە تۇيگەندەرىمدى دە قوستىم. ادام ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعامدى ەلەپ-ەسكەرمەۋى مۇمكىن ەمەس قوي. مەن دە سول قوعامنىڭ ءبىر مۇشەسىمىن. ءبىز تاريحي كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ونى اتتاپ ءوتۋ كۇنا بولار ەدى. سول كەزەڭ تۋرالى ءوز پىكىرلەرىمدى ايتتىم.
قاراپ وتىرسام, باسىمنان سان قيلى جاعدايلار وتكەن ەكەن. ءبىر وقيعانىڭ ءوزى ادامنىڭ بۇكىل ءومىرىن باسقا جاققا بۇرىپ, وزگە ورىسكە شىعاراتىنىنا دا كوز جەتتى. ءسوزىم دالەلدى بولۋ ءۇشىن ءبىر جاعدايدى ايتا كەتەيىن. قازاق تەلەۆيدەنيەسىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەنمىن. ءبىر كۇنى اكەڭ اۋىر حالدە, توسەك تارتىپ جاتىپ قالدى دەگەن حابار كەلدى. مەن ول كىسىنىڭ ەلۋ بەس جاسىندا كورگەن جالعىز ۇلىمىن. اپكەلەرىمنىڭ ءبارى تۇرمىستا. كەلىنشەگىمىز ەكەۋمىز بىردەن ءجۇرىپ كەتتىك. شىنىندا دا, اۋىر حالدە ەكەن. ءتورت اي بويى كۇتتىك. بىراق دەندەگەن اۋرۋ دەگەنىن ىستەدى. دۇنيەدەن ءوتتى. سونان كەيىن الماتىعا جۇمىسىما ورالدىم. بىراق مۇنداعىلار وندىرىستەن قول ۇزگەنىمدى جەلەۋ ەتىپ, مەنى جۇمىستان شىعارىپ جىبەرىپتى. اكەڭنىڭ ولگەنىنە قارامايتىن قاتىگەز زامان ەدى عوي ول. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ ءارى جۇگىردىم, بەرى جۇگىردىم. جۇمىس تابىلمادى. شيەتتەي بالالارىم بار. امال جوق, بىرەۋلەردىڭ ايتۋىمەن ماڭعىستاۋعا تارتىپ كەتتىم. مۇندا دا تالاي حيكايات باستان ءوتتى. ونىڭ ءبارى قاعازعا ءتۇستى. سودان مەن ماڭعىستاۋدا تابانى كۇرەكتەي جيىرما بەس جىل ءجۇردىم. العاشقىدا بۇرعىلاۋ الاڭدارىندا ىستەپ, ودان كەيىن وبلىستىق گازەتتە جۋرناليست بولدىم. مىنە, ءبىر وقيعا بۇكىل ءومىرىڭدى وزگەرتىپ جىبەرەدى دەگەن وسى. ايتپەسە ماڭعىستاۋ بارام دەگەن جەرىم ەمەس ەدى. بىراق وعان ەش وكىنبەيمىن. ەل كوردىم, جەر كوردىم, تالاي قىزمەت اتقاردىم. مەنىڭ مەمۋارىمنىڭ كوپ بولىگى سول ماڭعىستاۋعا ارنالعان.
– جاس كەزدە جازعان ولەڭدەر مەن ابدەن كەمەلگە كەلىپ جازعان جىرلاردىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق بار ما؟
– ارينە بار. جاستىق شاق دەگەن – لاپىلداپ تۇرعان كەزىڭ. كوزىڭ شالىپ, كوڭىلىڭدى قوزدىرعان قۇبىلىستاردى بىردەن ولەڭگە تۇسىرگىڭ كەلىپ تۇرادى. مەنىڭ, نە بولعاندا دا, تاپتاۋرىن جولمەن جۇرگىم كەلمەدى. جاڭا تاقىرىپتارعا بوي ۇردىم. ماسەلەن, «تەلەگراف سىمى ۇزىلگەن جەردە», «الىس شاقىرىمدار», «كارتاعا تۇسپەگەن وزەندەر», تاعى سول سياقتى وزگە اقىنداردىڭ كوزىنە تۇسپەگەن, قالامىنا ىلىنە قويماعان تاقىرىپتاردى قوزعادىم. «36 گرادۋس» دەگەن دە ولەڭ جازدىم. سونىڭ سوڭعى جاعىن وقىپ بەرەيىن.
36 گرادۋستىڭ قىزۋى
قايناتا الماس سۋىڭدى,
بۋ ەتە الماس كولىڭدى,
بالقىتا الماس تەمىردى,
تۇتاتا الماس كومىردى.
دەگەنمەنەن ءبىر تاۋلىكتىڭ ىشىندە
مىڭ سان جىلاپ,
مىڭ سان رەت تويلاعان.
مىڭ سان رەت اشكوزدەنىپ,
مىڭ سان رەت ويلاعان.
دۇنيە جاتىر الاسۇرىپ, اۋناقشىپ
36 گرادۋستا قايناعان.
بۇل ولەڭ قازىر دە ءوزىنىڭ توسىندىعىن وزگەرتكەن جوق دەپ ويلايمىن.
مىنە, سول كەزدەردە مەنىڭ باسپادان شىققالى جاتقان «ساپار الدىندا» دەگەن كىتابىمدا «شەكاراداعى تورعايلار» دەگەن ولەڭىم بار ەدى. سول ولەڭىم ۇلكەن داۋ تۋعىزدى. سونىڭ ىشىندە «ارعى بەتتەگى ۇياعا بەرگى بەتتەن جەم ىزدەپ, بەرگى بەتتەگى ۇياعا ارعى بەتتەن جەم ىزدەپ» دەگەن جولداردان سول كەزدەگى باسپانىڭ دۇمشە باس رەداكتورى ۇلكەن ساياسي قاتەلىك تاۋىپتى. ءبىزدىڭ تورعايلار ارعى بەتتەن جەم ىزدەمەيدى. ءبىزدىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ تورعايلارى اش ەمەس. بۇل نە سۇمدىق! دەگەن عوي. ءسويتىپ, شىعىپ جاتقان جيناقتى پىشاقتاپ وتىرىپ الگى ولەڭدى الدىرتىپ تاستاعان. مەنىڭ العاشقى ولەڭدەرىمنىڭ سيپاتى وسىنداي بولىپ كەلەدى.
ەسەيە كەلە ادامدار اراسىنداعى ىزەتتى, يگىلىكتى قاسيەتتەرمەن قوسا ءبىر- بىرىمەن شايقاسىپ-ايقاسىپ جاتاتىن درامالىق قارىم-قاتىناستاردى ءوز مۇمكىندىگىمە قاراي قازىپ جازدىم. كەيىننەن كوك تۇرىكتەر سارىنىمەن قوعام بويىنداعى كەلەڭسىزدىكتەر مەن ادىلەتسىزدىكتەردى اشكەرەلەگەن ولەڭدەر دۇنيەگە كەلدى. ارينە, ول ولەڭدەرىم جوعارى جاققا ۇناي قويمادى. دەگەنمەن ولار كەزىندە «جاس الاش» گازەتىنىڭ بەتىندە ۇزبەي جارىق كوردى. شەتتەتىلدىم. بىراق العان بەتىمنەن قايتپادىم. سودان دا قانشاما جىلدار بويى مەنىڭ كىتاپتارىمدى باسپالار باسۋعا قورىقتى. ولاردى كىنالاي المايمىن. مەنىڭ كىتابىمدى باسسا, بيلىك ولاردى جەپ وتىرعان نانىنان بىردەن ايىرادى عوي.
– ءسىز ۇلت ادەبيەتىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تۇلعالاردىڭ كوزىن كوردىڭىز, بىرازىمەن سىرلاس, دوس بولدىڭىز. ولاردان نە ۇيرەنە الدىڭىز؟
– ءبىلىپ وتىرمىن, سەن قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن كەزەڭى بولعان, الپىسىنشى جىلداردا ۇلكەن قۇبىلىس جاساعان سول كەزەڭنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن تۇلعالار تۋرالى ايتىپ وتىرسىڭ عوي. ولارمەن دوس بولدىم دەپ ايتا المايمىن. ويتكەنى ولار – مەنەن جاسى ۇلكەن ازاماتتار. بىراق جاقسى-جايساڭداردىڭ كوبىسىمەن دامدەس, پىكىرلەس بولعانىم راس. مەن ءوزىم شەرحان مۇرتازا مەن ءابىش كەكىلباەۆ اعالارىمنان كوپ قامقورلىق كوردىم. ەكەۋى دە – قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن اسىل تۇلعالار. شوقتىقتارى وتە بيىك. مىنە, سول كىسىلەردەن كورگەن جاقسىلىقتارىمدى بۇگىندە ماقتان تۇتىپ وتىرامىن. ولارمەن رۋلاس تا, جۇزدەس تە, جەرلەس تە ەمەسپىن. جالپى, مەن ءۇشىن عانا ەمەس, ولار بۇكىل قازاق ءۇشىن اسقاق ازاماتتار بولدى. ولاردىڭ بويىنداعى قازاقتى الالامايتىن وسى قاسيەتتەرىن ۇلگى تۇتتىم. قازىر جاسىراتىنى جوق, رۋشىلدىق بەلەڭ الىپ بارا جاتقانىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ەگەر وسىلاي كەتە بەرسە, بۇل پالە ۇلتىمىزدىڭ وزەگىنە قۇرت بولىپ ءتۇسۋى مۇمكىن. قاتەرلى ءۇردىس. دەر كەزىندە مۇنىڭ الدىن العان ءجون. ول كەزدەگى اقىنداردىڭ دا ءجونى بولەك ەدى. مۇقاعالي ماقاتاەۆ كوسىلگەن كەڭىستىكتىڭ, قادىر مىرزاليەۆ تۇنىپ تۇرعان اقىل-ويدىڭ, جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ تەرەڭدىكتىڭ, تولەگەن ايبەرگەنوۆ ەركىندىكتىڭ اقىنى بولاتىن. بۇل اقىنداردىڭ ارقايسىنا ارناپ كەزىندە ماقالالار جازعانمىن. سوندىقتان ولارعا جەكە-جەكە توقتالماي-اق قويايىن.
– كەزىندە «التىنكوپىرلىكتەر» دەگەن ماقالا جازىپ, سوڭىڭىزدان ەرگەن اقىندارعا اقجول تىلەدىڭىز. ال قازىر اعا بۋىن مەن جاس بۋىننىڭ اراسى الشاقتاپ كەتتى, ءبىر-ءبىرىن وقىمايدى. بۇل قانداي «دەرت»؟
– سوڭىمىزدان كەلە جاتقان ىنىلەرگە قامقور ءسوز ايتۋ شەرحان مەن ابىشتەن بويىما سىڭگەن ۇلگى عوي. سونداي-اق جاستارعا قامقور ءسوز ايتۋ, ءسات ساپار تىلەۋ ەجەلدەن كەلە جاتقان ءۇردىس بولاتىن. ماسەلەن, ءابدىلدا تاجىباەۆ مۇقاعاليعا ۇلكەن قۇرمەت كورسەتتى. ال ءابۋ سارسەنباەۆ كەيىنگى تولقىننان سايىن مۇراتبەكوۆ, جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ, قانيپا بۇعىباەۆا, دۇيسەنبەك قاناتباەۆ سىندى ازاماتتارعا قامقورلىق جاسادى. مەن دە سول كىسىدەن باتا العانمىن. ال قازىرگى تاڭدا اعا بۋىن مەن جاستاردىڭ اراسى الشاقتاپ بارا جاتسا, ول, ارينە, وكىنىشتى. دەرتكە اينالماسىن دەپ تىلەيىك. نە بولعاندا دا, ادەبيەتتەگى سالالاستىق, ساباقتاستىق جويىلماۋى كەرەك. ولاي بولماسا, ادەبيەتتىڭ دامۋىنا ۇلكەن نۇقسان كەلەدى. وسىنى ەستەن شىعارماعان ءجون.
– كەزىندە مارالتايلار «تۇلپارعا مىنگەن ۇلى دالانىڭ تارپاڭ مىنەزدى ۇلى بولامىن» دەپ كۇركىرەپ, پوەزياعا ءوز ۇنىمەن, ەكپىنىمەن, وزگەشە داۋىسىمەن كەلدى. ال قازىرگى جاستار ادەبيەتكە ۇندەمەي كەلە سالاتىنداي ما, قالاي؟
– اركىمنىڭ مىنەزى ءارتۇرلى عوي. بىرەۋلەر دۇبىرلەتىن, دۇركىرەتىپ كەلەدى. ەندى بىرەۋلەر جايلاپ باسىپ كەپ, ءوزىنىڭ مۇمكىندىگىن بىرتە-بىرتە تانىتادى. قالاي كەلسە دە, مەيلى, ادەبيەتكە تالانتتى دۇنيەلەر بەرسە بولدى ەمەس پە؟ ارينە جاستاردىڭ ىشىندە تالانتتى قالامگەرلەر بار. كەيبىرەۋلەرىنە كادىمگىدەي ءتانتى بولامىن. سولاردان كوپ ءۇمىت كۇتەمىن. مەنى شوشىتاتىنى, الەۋمەتتىك جەلىلەردە شيكىلى-ءپىسىلى ولەڭدەرىن جاريالاپ, وعان ادەبيەتتىڭ ءنارىن دە, ءدامىن دە سەزبەيتىن بىرەۋلەردىڭ قولپاشتاپ قول سوعاتىنىنا تاڭعالامىن. بۇلار وقىرماننىڭ تالعامىن بۇزادى عوي. سودان قاۋىپتەنەمىن.
– مەيلى, قانداي زامان بولسا دا, ءسىز ادىلدىكتى جاقتاپ ءبارىن بەتكە ايتىپ كەلەسىز, جالپى ادام قانشالىقتى ادىلەتتى بولا الادى؟
– ادامنىڭ ادىلەتتى بولۋى, شىندىقتى ايتۋى جەكە باسىڭا كوپ قيىندىق اكەلەدى. ماسەلەن, مەن كەزىندە جاڭاوزەندە بەيبىت ادامدارعا وق اتىلعان كەزدە, بىردەن «جاس الاش» گازەتىنىڭ ءبىرىنشى بەتىنە «قان جىبەرمەيدى» دەگەن ماقالا جاريالادىم. «ازاتتىق» راديوسىنان سويلەپ, جوعارى جاققا ىزالى قارسىلىعىمدى ءبىلدىردىم. سوندا بايقاعانىم, سەنىڭ ادىلەتتىلىگىڭ بيلىككە مۇلدە جاقپايدى ەكەن. بىردەن شەتتەتىلەسىڭ. جينالىس, كونفەرەنتسيالارعا شاقىرمايدى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بولسام دا, مەملەكەتتىك ستيپەنديانى ون جىلدان استام ۋاقىت بويى بىردە-ءبىر رەت بەرمەدى. سەنى ادام قاتارىنان شىعارىپ تاستايدى. جانىڭا باتاتىنى, ساعان «حالتۋرششيك» دەڭگەيىندە قارايدى. باسقا دا ءتۇرلى ارەكەت جاسايدى. ءتيىستى ورگاندار دا قاراپ قالمايدى. بۇلاردى تارقاتىپ ايتۋدىڭ بۇل جەردە قاجەتى جوق. قۇقاي كورسەتۋ ابدەن ەتەك الادى. جالپى, كورگەن كۇنىڭ وسىلاي بولادى.
ارينە, مەن سوندا دا بۇعىپ قالعان جوقپىن. «تاقتا وتىرعان تۇتقىن», «ارۋاق اتادى» دەگەن, باسقا دا ولەڭدەرىمدى ۇزدىكسىز جاريالاپ وتىردىم. كەك الۋ ءۇشىن ەمەس, اقيقاتتى ايتۋ ءۇشىن. قازىر باتىرلار كوپ بولىپ كەتتى. كەزىندە توبەسى كورىنبەيتىندەر بۇگىن ءبارىن وزدەرى تىندىرعانداي سوزدەر ايتادى. سولارعا قاراپ قۇلكىڭ كەلەدى.
ايتا كەتەيىن, مەن وپپوزيتسيالىق پارتيالاردىڭ بىردە-بىرەۋىنە مۇشە بولعان ەمەسپىن. جينالىستارىنا شاقىرعان كەزدە, وزىمە كەرەك بولىپ جاتسا عانا قاتىساتىنمىن. بىزدە وپپوزيتسيانى جاۋ كورەدى. ولار دا وسى ەلدىڭ ازاماتتارى ەمەس پە؟ ارينە, ولاردىڭ ارتىق سويلەيتىن دە كەزدەرى بار. ونىڭ سەبەبى, بىزدە نە نارسەگە دە, سونىڭ ىشىندە وپپوزيتسياعا دا مادەنيەت جەتىسپەيدى... ءبىر سوزبەن ايتقاندا, شىندىقتى ايتۋ – اۋىر, بىراق وعان توزە ءبىلۋ كەرەك.
– جازامىن دەپ جوسپارلاپ, بىراق جازىلماي قالعان شىعارمالارىڭىز بار ما؟
– مەن عۇمىرى ەشقانداي شىعارمامدى الدىن الا جوسپارلاپ جازعان ەمەسپىن. مەن ءۇشىن تاقىرىپ – ءومىردىڭ ءوزى. اينالاڭا قاراشى, مەنى جاز دەپ قاپتاعان تاقىرىپ تۇنىپ تۇر عوي.
– تۋعان جەرىڭىزگە بارىپ تۇراسىز با؟ نەندەي وزگەرىس بار؟
– كيەلى تۇركىستاننان تاياق تاستام جەردە كەشە ەل باسقارعان نۇرتاس وڭداسىنوۆ اۋىلى تۇر. سول جەردە دۇنيەگە كەلدىم. تۇركىستاننىڭ وزىندە وقىدىم.
تۇركىستانعا بۇرىن جىلىنا كەم دەگەندە ەكى-ءۇش رەت باراتىن ەدىم. دەنساۋلىققا بايلانىستى قازىر سيرەدى. بىلتىر بارعانمىن. تۇركىستان وبلىس بولىپ قۇرىلدى. بۇل ءبىر يگىلىكتى ءىس بولدى. قازىر تۇركىستان مۇلدە وزگەرىپ كەتكەن. تاۋ بەتىنەن جاڭا تۇركىستان بوي كوتەرگەن. مەنى الاڭداتانى – قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ تاعدىرى. بۇل كەسەنەنىڭ اينالاسىن كوگالداندىرىپ جاتىر. قاراعانعا ادەمى-اق. ۇزدىكسىز سۋارىلادى. سودان كەسەنە ىلعال تارتىپ بارادى. باسقا دا پروبلەمالار جەتەرلىك, وسىنى ءتيىستى ورىندار مۇقيات تەكسەرىپ, ونى بولاشاققا ساقتاپ قالۋعا كىرىسسە ءجون بولار ەدى. ايتپەسە كۇندەردىڭ كۇنىندە وپىق جەگىزۋى مۇمكىن.
– قازىرگى اقىندار قوعامنىڭ تالابىنا ساي ما؟
– بۇل ءبىر وزەكتى ماسەلە. الدەكىمدەر قوعامدىق ءومىردى جازساڭ, ساياساتقا ۇرىناسىڭ. ال ساياسي ولەڭدى ەشكىم وقىمايدى, ونىڭ ءومىرى قىسقا دەپ, وسى ويىن جاستاردىڭ بويىنا قۇيۋمەن جۇرگەندەرىن بىلەمىن. بۇل قايدان شىققان ءسوز؟ تامىرى قايدا؟ ايتايىن. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە گازەتتەردىڭ ءبىرىنشى بەتىندە جارامساق اقىنداردىڭ كوممۋنيستىك پارتيا مەن لەنيندى اسپەتتەگەن ولەڭدەرى باسىلاتىن دا جاتاتىن. ءتىپتى پلەنۋم, سەسسيالار تۋرالى ولەڭدەر شىعىپ جاتاتىنىن كوزىمىز كوردى. مىنە, وسىدان ساياسيسىماق تاقىرىپتار جۇرتتىڭ جيرەنىشىن تۋدىردى. ءسويتىپ, ساياسي ولەڭ دەگەننەن وقىرمان قاۋىم جەرىنىپ كەتتى. ال ساياسي ولەڭ الدەكىمدەردى تەك ماقتاي بەرۋ ەمەس قوي.
اباي, ماحامبەتتەر اينالاسىنداعى ساياسي ورەسكەل ارەكەتتەرگە دەگەن ءوز قارسىلىقتارىن ايتۋمەن ءوتتى عوي. ماسەلەن, اباي وتارشىل ساياسات اكەلگەن قاراڭعىلىققا قارسى كۇرەس اشسا, ماحامبەت سول ساياساتتىڭ قولشوقپارى بولعان جاڭگىرگە «حان ەمەسسىڭ قاسقىرسىڭ, قاس الباستى باسقىرسىڭ» دەمەپ پە ەدى. ولار – وتارشىلىققا قارسى شىققان ناعىز كۇرەسكەرلەر. ال جىراۋلىق پوەزيانى قاراڭىزشى. ولار تۇتاسىمەن قوعام تۋرالى, قالقاندارى قاڭعىرلاپ, الماس قىلىشتارى جارقىلداپ كۇرەسكە شاقىرىپ تۇر ەمەس پە؟ جالپى, ساياسات دەگەنىمىز – ادامزات ومىرىندەگى ۇلى قۇبىلىس. ول زور قۋاتقا يە. سول ساياساتتىڭ كۇشىمەن ءبىر مەملەكەتتەر بوستاندىق الىپ, ءبىر مەملەكەتتەر جوق بولىپ كەتەدى. ول ادامنىڭ پسيحولوگياسىن, دۇنيەتانىمىن, بولمىس-ءبىتىمىن وزگەرتىپ جىبەرەدى. اداممەن بىرگە قوعام دا وزگەرەدى. ونداي ۇلى قۇبىلىستان ءوزىڭدى-ءوزىڭ الشاق ۇستاۋ – اقىنعا ۇيات. ويتكەنى سول ساياساتتان ادامنىڭ دا, قوعامنىڭ دا تاعدىرى ايقىندالادى. سوندىقتان دا جاستار ءداستۇرلى پوەزيامىزدىڭ دىڭگەگى بولىپ سانالاتىن قوعامدىق ءومىردىڭ سىرى مەن قىرىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلگەنىن, ونىڭ ۇستانىمدارىن بويلارىنا بارىنشا سىڭىرگەنىن قالار ەدىم.
اڭگىمەلەسكەن
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»