قازاق قوعامىنىڭ بەرىك ۇستىندارىنىڭ ءبىرى – حان سايلاۋ ءداستۇرى. بيلىك الماسۋدىڭ مۇنداي وزگەشە ۇلگىسى ەركىندىگى مول كوشپەلى اسكەري جاۋىنگەرلىك ورتادا ايرىقشا ۇتىمدى بولىپ شىعادى, اعايىننىڭ تاتۋلىعىن, ەلدىڭ بىرلىگىن قامتاماسىز ەتەدى, ولگەن ءامىرشىنىڭ ارتىندا قالعان بالالاردىڭ نەمەسە كولدەنەڭ ۇمىتكەرلەردىڭ ءوزارا قىرقىسىنا جول بەرمەيدى. ەڭ باستىسى, ۇلىس بيلىگى بارلىق ۋاقىتتا دا كامەلەتتەن وزعان, ءبىرشاما تاجىريبە جيناقتاعان, بەدەلدى, جاۋىنگەر ادامنىڭ قولىندا بولادى.
مىسالى, پاتشالىق رەسەيدىڭ ۋفا مەن سىبىردەگى نامەستنيگى ي.ياكوبي سىرتقى ىستەر كوللەگياسىنا 1781 جىلى 31 جەلتوقساندا جولداعان قۇپيا بايانحاتىندا: «قازاقتار اراسىندا حان سايلاۋى قازاق ءراسىمى ەجەلگى جارعى نەگىزىندە ورداداعى بارلىق يگى جاقسىنىڭ قالاۋىمەن جۇزەگە اسادى», دەيدى.
وسىنداعى پاتشا نامەستنيگى ايتقانداي, قازاق قوعامىنىڭ حان سايلاۋ ءداستۇرى ءبىزدىڭ ەرامىزدىڭ IV-V عاسىرلارىنا – كونە عۇن داۋىرىنە بارىپ تىرەلەدى. ەجەلگى تۇرىك ورداسى زامانىنان, VI عاسىردان جەتكەن ناقتى دەرەكتەرگە قاراعاندا, قاعانات تاريحىنداعى ءتورتىنشى ءامىرشى مۇعان حان تاق بيلىگى اعادان ىنىگە, ودان سوڭ اعانىڭ بالاسىنان ءىنىنىڭ بالاسىنا كوشەتىن ءداستۇردى زاڭ جۇزىندە نەگىزدەپتى.
ۇلى تۇرىك قاعاندىعىنىڭ مۇراگەرى, ودان سوڭعى باتىس تۇرىك قاعاندىعىنىڭ تاريحي جالعاسى بولىپ ەسەپتەلەتىن التىن وردا زامانىندا بۇل كىلتيپاننىڭ دا ەمى تابىلادى. التىن وردا ۇلىسىندا دا ەجەلگى تۇرىك داستۇرىنە ساي, تاق بيلىگى اعادان ىنىگە كوشەتىن زاڭ بەرىك ساقتالادى, الايدا بيلىك مىندەتتى تۇردە كەلەسى ىنىگە اۋاتىن سالت قابىلدانبايدى, كەلەسى ءىنى – تۋعان ءىنى ەمەس, نەمەرە, شوبەرە, شوپشەك ءىنى بولۋى دا مۇمكىن, ايتەۋىر بيلەۋشى اۋلەتتەن شىققان ۇمىتكەر تەك سايلاۋ جونىمەن عانا تاققا جەتەدى. ءسويتىپ, وسىعان دەيىن جالپى جۇرتقا بىلىگىمەن, ەرلىگىمەن تانىلعان, تۇرعىلىستار اراسىندا زور بەدەل العان, بۇكىل اۋلەت مويىنداعان ادام حان كوتەرىلۋگە ءتيىس بولادى. ارينە, جاڭا حان سايلاۋدا بەلگىلى ءبىر ساياسي كۇشتەر مەن توپتار, ءىرى شونجارلار, كەيدە ۇلكەن بيلىككە جەتكەن اسكەرباسى بەكتەر شەشۋشى قىزمەت اتقارعان. قايتكەندە دە, ەل تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعان يگى جاقسىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ىرقىنان تىس, كەزدەيسوق ادامنىڭ تاققا كوتەرىلۋى مۇمكىن ەمەس ەدى.
جاڭا حاندى سايلاۋ اشىق تۇردە, جاريا جاعدايدا وتكىزىلگەن. اۋەلى بۇكىل ۇلىسقا ساۋىن ايتىلادى. جۇرتشىلىق بەلگىلى ءبىر جەرگە جينالادى. حان سايلاۋ ءراسىمىن كورۋگە, بەلگىلى ءبىر مولشەردە سىرتتاي بولسا دا اتسالىسۋعا ۇلىستاعى كارى-جاستىڭ ءبارىنىڭ دە حاقىسى بار. ايتكەنمەن, شەشۋشى داۋىس – ەل اعالارىنا تيەسىلى. بۇلار: ەل تىزگىنىن ۇستاعان سۇلتاندار, رۋباسى بيلەر, اسكەرباسى باتىرلار جانە ەرلىگىمەن نە بىلىگىمەن توپتان وزعان يگى جاقسىلار.
البەتتە, ەل اعالارى الدىن الا اقىلداسىپ, كەڭەسە كەلە, بەلگىلى ءبىر شەشىمگە توقتايدى. سودان سوڭ عانا جالپى جۇرتتىڭ ماقۇلداۋىمەن حان كوتەرۋ ءراسىمى جۇما كۇنى اشىق اسپان استىندا وتەتىن بولعان. جينالعان جۇرت كەڭ مايداندا اتتىلى-جاياۋلى القا-قوتان تۇرادى. ورتاعا قىمبات كىلەمدەر, ءتۇرلى ءتۇستى تەكەمەت, سىرماق, جىبەك كورپەلەر جايىلعان. بۇل ەڭ سىيلى ءتور دەپ ەسەپتەلەدى. توردە حان سايلاۋعا تىكەلەي قاتىسقان ەل اعالارى مانساپ-دارەجە, اتاق-بەدەلىنە قاراي ءۇش قاتار, ءتورت قاتار بولىپ دوڭگەلەنە وتىرادى. قاق ورتادا, ياعني ءتوردىڭ توبەسىندە وسى سالتاناتقا وراي ارنايى باسىلعان, التىن ءادىپتى جۇقا اق كيىز.
جۇرت ورنىعىپ, دابىرا باسىلعان سوڭ, كۇللى ورداعا تانىمال, اتاق-ابىرويى زور اقساقالداردىڭ ءبىرى ورنىنان كوتەرىلىپ, جينالعان جۇرتقا ۇلى كەڭەستىڭ شەشىمىن جاريالايدى, حاندىققا كىمنىڭ سايلانباعىن ايتادى. بۇدان سوڭ ەلگە تانىمال ەكى ادام بولاشاق تاق يەسىن ەكى جاعىنان قولتىقتاپ اكەلىپ, اق كيىزدىڭ ۇستىنە شىعارادى. ءالى حان ەمەس, ۇمىتكەر اق كيىزدىڭ ورتاسىندا ءجۇزىن قۇبىلاعا قاراتىپ, قولىن قۋسىرىپ, مالداسىن قۇرىپ وتىرادى.
وسىدان كەيىن: رۋ باسى – شەشەن بيلەر, اسكەر باسى – كوزسىز باتىرلار, كەيبىر ىقپالدى سۇلتاندار كەزەك-كەزەك كوپشىلىككە قاراتا جاڭا حاننىڭ ابزال قاسيەتتەرىن جانە الدا اتقارار مىندەتتەرى جايلى وزدەرىنىڭ جۇرەكجاردى پىكىرلەرىن جولدايدى. حاننىڭ جاقسى ىستەرى ماداقتالادى, ەلگە بەرەكە-بىرلىكتى ساقتاۋ تۇرعىسىنان ناسيحات ايتىلادى. ويتكەنى حان سايلاۋ – بارشا حالىققا ورتاق ءىس.
ودان سوڭ ءدىنباسى مولدالار قۇران اياتىن وقىپ, كۇللى جۇرتتى بىرلىك, پاتۋاعا شاقىرادى. سوڭىندا ۇلىستىڭ اتىنان باتا جاسايدى. بۇدان كەيىن اسا ىقپالدى رۋلاردان سايلانعان مىقتى ءتورت ازامات ورتاعا شىعىپ, حان وتىرعان اق كيىزدىڭ ءتورت پۇشپاعىنان ۇستاپ, باستارىنان اسىرا جوعارى كوتەرىپ, قايتادان جەرگە تۇسىرەدى. قازاقتىڭ «اق كيىزگە كوتەرىپ, حان سايلادىق» دەگەن ۇعىمى وسىندا جاتىر.
اۋەلگى ءتورت جىگىتتەن كەيىن ۇلىس بەكەمدىگىنە تىكەلەي قاتىسى بار تۇلعالار رۋ-رۋىمەن توپتالىپ كەلىپ, اق كيىزدە وتىرعان حاندى كەزەك-كەزەگىمەن توبەسىنە كوتەرىپ شىعادى. بۇل ءراسىم ءار اتقارىلعان سايىن رۋدىڭ بەدەلدى ايەلدەرى حان وتىرعان اق كيىزگە التىن-كۇمىس تەڭگەدەن شاشىپ تۇرادى.
بۇل ءراسىم اياقتالعان سوڭ ەل اعالارى حاننىڭ سىرتقى كيىمىن شەشىپ, العاش كوتەرگەن ءتورت جىگىتكە ۇلەستىرەدى دە, حانعا جاڭادان تىگىلگەن التىندى ايىر قالپاق, قامقا تون, زەرلى شالبار, وقالى ەتىك كيگىزەدى, بار جاراعىن اسىندىرادى, سوڭىندا التىندى ەر-تۇرمانى بار ارعىماق اتقا مىنگىزەدى. اسان قايعى اتامىزدىڭ:
ارعىماق اتقا ءمىندىم دەپ,
ارتقى توپتان اداسپا! – دەيتىن تولعاۋى وسىندايدا ايتىلسا كەرەك.
ارعىماق اتقا مىنگەن حان قازاق ورداسىنىڭ بيلەۋشىسى رەتىندە تولىق مويىندالعانىن بىلدىرەدى. قازاق راسىمىندە حانعا ماڭدايىن جەرگە تيگىزىپ باس ۇرۋ بولماعان, ءتىپتى تۇزدە تىزە بۇگۋ دە جوق, حانعا دەگەن قاراشانىڭ ەڭ ۇلكەن قۇرمەتى – اتتان ءتۇسۋ, تۇرەگەپ تۇرىپ قول قۋسىرىپ ىزەت ءبىلدىرۋ عانا.
قازاقتا «وتىز كۇن ويىن, قىرىق كۇن توي» دەگەن ءسوز بار. ول وسى حان سايلاۋ راسىمىنە قاتىستى ايتىلعان. سايلانعان حاندى الىس-جاقىنداعى جۇرت قۇتتىقتاي كەلىپ, ۇلان-اسىر توي جاساعان. تويدا جىراۋلار ونەگەلى جىر ايتادى, كۇيشىلەر كۇي تولعايدى, الامان بايگە, جامبى اتۋ, كوكپار, بالۋان كۇرەس سياقتى ۇلىستىڭ مەرەيىن كوتەرەتىن, جۇرتتى ەرلىككە, كىسىلىككە باۋليتىن, جاس ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە تاستايتىن, سالت-ءداستۇردىڭ ءبارى حان تويىندا كورىنىس بەرەدى.
وسى ورايدا, باسقا جۇرتتا جوق ءراسىم «حان سارقىتى» دەگەن بار. تويعا كەلگەن قاۋىم حاننىڭ ورىستەگى مال-مۇلكىنەن قوزى-لاق, تايىنشا-تورپاق دەگەندەي سارقىت الىپ كەتەدى. بۇل – وتە جاقسى ءداستۇر, تويعا كەلە الماعان ۇلىس تىلەكشىسى جارلى-جاقىباي قاۋىم وسىلاي ءدام تاتادى. بۇل – ەشقانداي ىرىم-نانىم ەمەس, ءداستۇر, حالىق قالاۋىمەن كوتەرىلگەن حانعا دەگەن قۇرمەت. ارادا اپتا وتپەي سارقىتقا كەتكەن مالدىڭ ورنى «حان شاشۋ» راسىمىمەن نەشە ەسەلەپ تولادى.
قازاق دالاسىن زەرتتەۋشى ورىس وفيتسەرى ي.گ.اندرەەۆ 1771 جىلى قازاقتاردىڭ ابىلايدى حان سايلاۋ راسىمىنە قاتىسىپ, كورگەن-بىلگەنىن قاعازعا بىلاي دەپ تۇسىرگەن: «ابىلاي سۇلتاندى ۇلىقتاپ, حان تاعىنا وتىرعىزۋ راسىمىنە سۇلتاندار مەن ستارشىندار, قارا حالىق جينالدى. راسىمگە كەلگەندەر اينالدىرا توسەپ تاستالعان كىلەم-تەكەمەتتەردىڭ ۇستىنە جاس جاعىنان, رۋلارىنىڭ داڭقى جاعىنان جول-جوبانى ساقتاپ, ءۇش-ءتورت قاتار القا-قوتان وتىرىستى. سودان كەيىن حاننىڭ ەرلىگى, اقىلدىلىعى, جاقسى قاسيەتتەرى ماداقتالدى. ...قىسقاسى جينالعان جۇرت ابىلايدى حان بولۋعا لايىق دەپ تانىدى. ودان كەيىن اتاقتى ءتورت ادام ابىلايدى اق كيىزدىڭ ۇستىنە وتىرعىزىپ, باستارىنان اسىرا جوعارى كوتەرىپ «حان! حان! حان!» دەپ بىرنەشە مارتە ايعايلادى. وزگەلەر دە قايتالادى...», دەپ جازادى (ي.گ.اندرەەۆ. قىرعىز-قايساقتىڭ ورتا ءجۇز بولىگىنىڭ سيپاتتاماسى. الماتى. 1998, 36-37-ب).
قازاقتىڭ حان سايلاۋ جورالعىسى – حالىقتىق دەموكراتيانىڭ ايقىن كورىنىسى. كوشپەندى ءومىر تىرشىلىگىنە نەگىزدەلگەن قوعام ءۇشىن ەڭ ۇتىمدى جول. ەگەر وسى جۇيە بۇزىلسا, ۇلىس ىدىرايدى. مىسالى, قازاق تاريحىندا قايىپ ولگەن 1719 جىلعى حان سايلاۋدا, ەل اعالارى ءبىر مامىلەگە كەلە الماي, اقىرى مومىن بولاتتى حان سايلايدى. ونى ابىلقايىردىڭ توبى مويىندامايدى. وسى ءبىر جوراسىزدىقتىڭ سالدارىنان ەل باسقارۋسىز قالدى دا, بىرلىك كەتتى. وسىنى پايدالانعان ويراتتار قازاقتى اقتابان شۇبىرىندىعا ۇشىراتتى. ءبىر قاتەلىكتىڭ ءوزى وسىنداي زارداپ اكەلدى.
سول سياقتى التىن وردانىڭ ۇيىق ورتالىعى شالقار ەدىلدى مەكەندەپ قالعان نوعاي ورداسى بيلىكتى حانعا ەمەس, بيلەرگە بەردى دە, ەل باسقارۋداعى ءداستۇرلى جۇيە اۋىستى. ناتيجەسىندە, ۋاقىت وزعان سايىن نوعاي ورداسى بىتىراپ, اقىرى توزىپ جوعالدى.
تاعى ءبىر دالەل, دۇنيەنى دۇبىرلەتكەن ويرات حاندىعى ءار قوڭتايشىسى ولگەن سايىن تاققا تالاسۋ كۇشەيىپ, اركىم اسكەر كۇشىمەن بيلىكتى تارتىپ الا بەرۋ ەتەك الىپ, ءداستۇرلى باسقارۋ جۇيەسى بۇزىلۋى سالدارىنان, اقىرى جەر بەتىنەن جوق بولىپ كەتتى (ماعاۋين م. قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى. الماتى: «قازاقستان», 1995. – 193-197-ب.).