سكۋتەر دە كولىك قۇرالى ساناتىنا ەنەدى

ەلدەگى ەلەكترلى سكۋتەرلەر مەن ساموكاتتاردىڭ قوزعالىس ەرەجەسىن دەپۋتات, ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەكاتەرينا سمىشلياەۆا باياندادى.

«ەلەكترلى ساموكات تا كولىك قۇرالى. ولار ۆەلوجولاقتار مەن جول جيەگىندە شەكتەۋسىز جۇرە الادى. ال تروتۋارلاردا ساعاتىنا 6 كم-دان اسپايتىن جىلدامدىقپەن جۇرۋگە رۇقسات ەتىلەدى. ويتكەنى بۇل جەردە جاياۋ جۇرگىنشىلەر قاۋىپسىزدىگى ءبىرىنشى ورىندا تۇردى. سونىمەن قاتار ەلەكرلى ساموكاتتى جولدىڭ ءجۇرۋ بولىگىنىڭ ون جاق شەتىمەن, ونىڭ ىشىندە اۆتوبۋس جولاعىمەن ءبىر قاتاردا جۇرۋىنە رۇقسات بەرىلەدى. الايدا جۇرگىزۋشى 18 جاسقا تولعان بولۋى قاجەت جانە ارنايى باس كيىم كيىپ, قانداي دا ءبىر ساناتتاعى جۇرگىزۋشى كۋالىگىنە يە بولۋى شارت. ولارعا جۇك پەن جولاۋشى تاسىمالداۋعا تىيىم سالىنادى. ويتكەنى ەلەكترلى ساموكاتتار تاسىمالداۋشى قۇرال, ولار جاياۋ جۇرگىنشى جولاقتارى مەن جول وتكەلدەرىنەن جاياۋ وتۋگە ءتيىس», دەدى ە.سمىشلياەۆا.

دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, سكۋتەرلەر مەن ساموكاتتاردىڭ ەركىن قوزعالىسى ءۇشىن ەڭ قولايلى ءتاسىل وسى. ويتكەنى ەلدەگى جولدار ءاۋ باستان تەك جاياۋ جۇرگىنشى­لەر مەن ارا-اراسىندا ۆەلوجۇر­گىزۋشىلەرگە ارناپ سالىنعان. ال ولارعا ارنالعان جولاقتى جاڭا ينفراقۇرىلىمعا ەنگىزۋ ءۇشىن دە كوپ تەر توگۋ قاجەت.

وسى ورايدا, دەپۋتاتتار بىرقا­تار سۇراق قويدى. ماسەلەن, دەپۋتات رۋسلان بەردەنوۆتى جەكە كوم­پانيالاردىڭ تاعدىرى الاڭداتادى.

«بۇگىنگى تاڭدا ەلەكترلى ساموكاتتار قالا ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. بۇل ەكولوگيالىق كولىكتىڭ زاماناۋي ءتۇرى. باعاسى دا جەكە پايدالانۋشىعا قولجەتىمدى. سونىمەن قاتار قازىر نارىقتا كارشەرينگتىك كومپانيالار جۇمىس ىستەپ جاتىر. وتكەن اپتادا ءبىز الماتىدا وسى كومپانيالارمەن اۋقىمدى جينالىس وتكىزدىك. ولاردىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن شەكتەۋ ەندى پايدا بولىپ جاتقان ىسكە كەدەرگى كەلتىرەدى. جۇرگىزۋشىلەرگە تالاپ قويۋ مەن جىلدامدىقتى تومەندەتۋدىڭ ورنىنا ولار ساقتاندىرۋ جۇيەسىمەن جۇمىس ىستەسەك دەگەن ۇسىنىستارىن ايتىپ وتىر», دەپ دەپۋتات ر.بەردەنوۆ ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعىن اشىپ كورسەتتى.

«كەز كەلگەن بيزنەس ءبىزدىڭ ازاماتتار ءۇشىن قاۋىپسىز بولۋ كەرەك. ءبىز وسى قاعيدانى باسشىلىققا الدىق. ال ساقتاندىرۋ تەك توتەنشە جاعداي بولعان كەزدە عانا كومەككە كەلەدى. قول-اياعىن سىندىرعان بالالار مەن دەنساۋلىعىنا زاقىم كەلگەن ۇلكەن ادامدارعا بۇل ساقتاندىرۋدىڭ قارجىسى قانشالىقتى پايدالى؟ بۇل جەردە جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە كەلەر زارداپتى ايتىپ تۇرمىن», دەپ جاۋاپ بەردى ە.سمىشلياەۆا. ال ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يگور لەپەحانىڭ ايتۋىنشا, ەگەر ەلەكترلىك سكۋتەرلەر مەن ساموكاتتار جۇك نەمەسە ادام تاسىمالداۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانىلسا 5 اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى.

دەپۋتات مۇرات ابەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسى ەكى جىل بۇرىن ازىرلەنگەن. الايدا ەلەكترساموكاتتارعا قاتىستى تەحنيكالىق رەگلامەنت تەك 2022 جىلدىڭ شىلدەسىندە قابىلداندى.

«زاڭنىڭ باستى  ماقساتى – ازامات­تار­دىڭ اراسىندا تۋىندايتىن قارىم-قاتى­ناستى رەتتەۋ. ستاتيستي­كاعا سۇيەنسەك, سكۋتەرلەر مەن ساموكات­تار­دىڭ كەسىرىنەن ءبىر جىل ىشىندە 43 ادام زارداپ شەگىپ, ءبىر ادام قايتىس بولعان. سوندىقتان كۇتىپ وتىرۋعا بولمايدى, جاز كەزىندە مۇنداي كولىك قۇرالدارى ءتىپتى كوبەيە تۇسەدى. مىسالى, سكۋتەرلەردىڭ جىلدامدىعىن شەكتەدىك, بىراق الەمدىك تاجىريبەگە قاراپ 6 كم دەپ قويدىق. ەندىگى ماسەلە, بەلگىلى ءبىر شەكتەۋ قويىپ, زاڭمەن بەلگىلەگەن ۋاقىت بەرۋگە قاتىستى. ءبىز ازاماتتارعا مۇمكىندىك بەرەيىك دەپ 60 كۇن ۋاقىت دەپ بەلگىلەدىك. وسى ارقىلى جەكە ازاماتتار عانا ەمەس, كومپانيالار دا, ساموكاتى بار وتباسىلار, اكىمشىلىكتىڭ دە ءوز جۇمىستارىن رەتتەپ الۋلارىنا جاعداي جاساپ وتىرمىز», دەدى مۇرات ابەنوۆ.

بۇل ۇسىنىستى دەپۋتات ماقسات تولىقباي دا قولدادى. «ساموكات, موپەدتەردەن جا­راقات الاتىنداردىڭ دەنى – جاسوس­پىرىمدەر. ولاردى ەشكىم باقىلاپ وتىرعان جوق. سوندىق­تان بۇل زاڭ جوباسىن تەز ارادا قابىلداۋىمىز كەرەك. زاڭ جوبا­سى­نىڭ جەتىلمەگەن تۇستار بار, ماسەلەن ساعاتىنا 6, 8 نەمەسە 11 كم ءجۇردى ما, ونى باقىلاۋعا الۋ قيىن. ارنايى قۇرىلعى ورناتۋ قاجەتتىگى دە ايتىلىپ وتىر», دەدى ول.

سونداي-اق وتىرىستا دەپۋتاتتار 1998 جىلدىڭ 24 قىركۇيە­گىندە قابىلدانعان قازاقستان مەن قاسيەتتى تاق اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستار تۋرالى قوسىمشا كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى.

وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندەگى ەكىنشى ماسەلە بويىنشا ىشكى ىستەر ءمينيسترى مارات احمەتجانوۆ ءسوز الدى. «اتالعان شارت كاتوليك قىزمەتشىلەرىنىڭ ساناتىن, ءتيىستى سۋبەكتىلەرىن جانە قۇزىرەتتى ورگاندارىن ناقتىلايدى. تۇراقتى تۇرۋ ءتارتىبىن دە قاراستىرادى. اتاپ ايتقاندا, بانك شوتىندا اقشا بولۋىن, تۇراتىن جەرىن راستاۋ تۋرالى تالاپتار الىنىپ تاستالادى. ولاردىڭ ورنىنا كاتوليك شىركەۋىنەن جازباشا راستاۋ جەتكىلىكتى. اتالعان ۇسىنىستار كون­فە­سسياارا­لىق كەلىسىمدى نىعاي­تۋعا, حالىقارا­لىق دەڭگەي­دەگى ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە ابىرويىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى», دەدى مينيستر.

نەگىزگى ماسەلەلەر قارالعاننان كەيىن دەپۋتاتتار ۇكىمەت مۇشە­لەرىنە دەپۋ­تاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. ماسە­لەن, دەپۋتات ازات پەرۋاشەۆ يندۋس­تريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىن مۇناي-گاز سالا­سىنداعى ماشينا جاساۋدى دامىتۋدا ارەكەتسىز وتىر دەپ ايىپتاپ, مۇناي-گاز ونىمدەرىن ءبولۋ تۋرالى ءىرى كەلىسىمدەردى قايتا قاراۋدى ۇسىنىپ, ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيستر رومان سكليارعا ساۋال تاستادى.

«وكىنىشكە قاراي, وتىز جىلدا مۇناي مەن گازىمىزدى شىعارىپ جات­قان بىردە-ءبىر شەتەلدىك ينۆەستور وسى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدە بىردە-ءبىر مۇ­ناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالعان جوق. سون­داي-اق وسى تابيعي رەسۋرس­تارىمىزدى ءون­دىرۋ ءۇشىن ينۆەستورلاردىڭ وزدەرى الىپ كەلەتىن قۇرال-جابدىقتاردى شى­عا­راتىن وتاندىق بيزنەسپەن بىر­دە-ءبىر بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇ­رىل­­عان جوق. ماشينا جاساۋشىلار وداعى­نىڭ دەرەكتەرى بويىنشا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار مۇناي-گاز جابدىقتارىن يمپورتتاۋعا جىل سايىن 2 ميلليارد اقش دوللارىنا دەيىن, ياعني 1 تريلليون تەڭگەگە جۋىق قارجى جۇمسايدى, جالپى العاندا ولار جىلىنا 8 قۇنى تريلليون تەڭگەگە جۋىق ءونىمدى يمپورتتايدى. مۇنىڭ كوپ بولىگىن وتاندىق زاۋىتتاردا دا وندىرۋگە بولادى. بۇل جۇمىس ورىندارىن اشىپ, سالىق جانە ەكونوميكانىڭ تەحنولوگيالىق دامۋىنا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز», دەدى ازات پەرۋاشەۆ.

دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ءۇش جىل بۇرىن بيزنەس-قوعامداستىق پەن ۇكىمەتتىڭ قىسىمىمەن جەتەك­شى مۇناي-گاز كونسورتسيۋمدارى (تشو, قاراشىعاناق ۆر جانە NCOC (قاشاعان) مۇناي جانە گاز كولىك قۇرىلىسىن دامىتۋ­­دىڭ حالىقارالىق ورتالى­عىن قۇردى. وسى ورتالىقتىڭ قۇرىلۋى ناتيجەسىندە مۇناي-گاز جابدىقتارىن شىعاراتىن كەمىندە 10 جاڭا ءىرى ءوندىرىس ورنى پايدا بولادى دەپ كۇتىلدى. مۇنداي جوسپارلار ۇكىمەت سايتىندا جاريالانعان. الايدا ورتالىقتىڭ بارلىق جۇمىسى دەرەكتەر جيناۋ, جاعدايدى باقىلاۋ جانە جوسپارلار جاساۋمەن شەكتەلگەن. وسىعان وراي دەپۋتات كونستيتۋتسياعا مەن ۇلتتىق مۇددەلەرiمiزگە ساي كەلمەۋى سەبەپتى اتالعان مۇناي-گاز كونسورتسيۋمدارىمەن ءونiمدi ءبولۋ تۋرالى كەلiسiمنiڭ قولدانىلۋ مەرزiمiن ۇزارتۋدىڭ ورىنسىزدىعى تۋرالى ماسەلەنى قاراستىرۋدى ۇسىندى.

ال دەپۋتات نارتاي سارسەن­عاليەۆ بوكەي ورداسىنداعى 245 كم كۇرە جولدىڭ تەك 124 شاقىرىمى عانا جاسالىپ, قالعانى شۇرق تەسىك, باتپاق بولىپ جاتقانىن اشىق جەتكىزدى.

نەگىزى وتكەن جىلدىڭ ساۋىرىندە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ۇكىمەت پەن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە وڭىردەگى جول ماسەلەسىن تەز ارادا شەشۋدى تاپسىرعان ەدى. بۇعان قوسا 2021 جىلى اياقتالۋعا ءتيىس بولعان قازتالوۆ, جانىبەك, بوكەي ورداسى اۋداندارىن وبلىس ورتالىعىمەن بايلانىستىراتىن جولعا ءالى اسفالت توسەلمەگەنىن ايتتى. ءتىپتى ء«تيىستى جۇمىستاردىڭ بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ورىندالماۋىنا كىنالىلەر جازالانۋعا ءتيىس», دەدى پرەزيدەنت. ءدال وسى سىننان كەيىن سول كەزدەگى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى قىزمەتىنەن دە بوساتىلدى.

بىراق دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, جولدىڭ بۇگىن-ەرتەڭ بىتەتىن ءتۇرى جوق. «جول قۇرىلىسىن اياقتاۋ ءۇشىن بيىل 1 931 توننا قيىرشىق تاس كەرەك. ونى اكەلۋگە 28 مىڭ ۆاگون قاجەت. بىراق بيىلعا تەك 7,5 مىڭ ۆاگون قاراستىرىلعان, بۇل جولعا قاجەتتى ماتەريالدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە, جول قۇرىلىسى مەرزىمىنىڭ ۇزارۋى­نا جانە جوبا قۇنىنىڭ وسۋىنە اكەلەدى. ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز, وبلىستار­دىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بيتۋم تاسىمالداي­تىن بقو اۋماعىن­دا ورنالاسقان ءبىر ترەيدەر-مەكە­مەنى انىقتاۋ كەرەك. سەبەبى اقتوبە, قىزىلوردا, اتىراۋ, قوستاناي جانە بقو-نا ءبىر ترەيدەر عانا بيتۋم جەت­كىزەدى. بۇل ماسەلە وبلىستىق ماڭىزى بار اقجايىق, جاڭاقالا, سايقىن جولدارىنىڭ قۇرىلىسىن كەشەۋىلدەتىپ تۇر. بۇل جولدار جۋىق ارادا سالىنسا, وتاندىق ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا دا ۇلەس قوسار ەدى», دەدى نارتاي سارسەنعاليەۆ.

سونداي-اق جالپى وتىرىستا ايدار قوجانازاروۆ, باۋىرجان سماعۇلوۆ, ەلنۇر بەيسەنباەۆ, ەربولات ساۋرىقوۆ جانە گۇلدارا نۇرىموۆا بىرقاتار ماسەلە بويىنشا ساۋالدارىن جولدادى.