باتىرلارمەن باۋىرلاستىق

ەڭ قىزىعى, ەسەيىپ ارمان قۋىپ الماتىعا بارعانىندا قابدىكارىم ىدىرىسوۆ ايگىلى باۋىرجان مومىش­ ۇلى, راقىمجان قوشقارباەۆ, ماحمەت قايىرباەۆ, قاسىم قايسەنوۆ ەسكىلدى ۇلتىمىزدىڭ باتىرلارىمەن سىيلاسىپ وتكەن. ولاردىڭ بىرقاتارىنا جىر, داستان ارناعانىن دا بىلەمىز. حالىق جازۋشىسى, مايدانگەر ءازىلحان نۇرشايىقوۆ ءبىر ەستەلىگىندە 1955 جىلى ەرماك اۋدانىندا اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت ىستەيتىن دوس-جولداسى, كەڭەس وداعىنىڭ باتى­رى ماحمەت قايىرباەۆتىڭ ۇيىنە قوناق بولعانىن ايتادى. سوندا قابدىكارىممەن العاش تانىسىپ كورىسكەن. «الماتىدان قوناققا كەلگەن ادام جاي ەمەس, ماحمەتتىڭ جاقسى كورەتىن جان دوسى ەكەن», دەپ سيپاتتايدى. ءبىر كەزدە ماحمەتتىڭ ايەلى ءسابيرا ازەكەڭە بۇرىلىپ: «ازەكە, بۇل ەكى جەتىم ءبىر-بىرىنە كورگەن قورلىقتارىن ايتىپ تاۋىسا الماي جاتىر», دەيدى. «قالاي «جەتىم؟», دەپ ەلەڭ ەتكەن ازەكەڭە ازدان كەيىن بارلىق ءمان-جاي بەلگىلى بولادى. سويتسە, ماحمەت قايىرباەۆ پەن قابدىكارىم ىدىرىسوۆ ەكەۋى دە «حالىق جاۋىنىڭ» بالالارى ەكەن. «1948 جىلى سول كەزدە وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قۇرمان دياروۆ جاس مامان قابدىكارىمدى «ەل تاني بەر» دەپ سەمەيدىڭ بەسقاراعاي اۋدانىنا جىبەرەدى. اۋدان ورتالىعى بوراستا قابدىكارىم اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ماحمەت قايىرباەۆپەن تانىسىپ, ەكەۋى اۋدان ارالاۋعا شىعادى. ەكەۋى دە جول ۇستىندە تەرەڭ ءبىلىسىپ, «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى, رۋحاني تۋىس بولىپ شىعادى. سول كۇننەن باستاپ ەكى «جەتىم» سىرلاس, سىيلاس, دوس بولىپ كەتەدى. قابدىكارىم وقۋ ىزدەپ 1952 جىلى الماتىعا اتتانادى. ءۇش جىلدان كەيىن ەكى دوس قايتا كەزدەسىپ, وتكەن ومىرلەرىن ەسكە الىپ, اڭگىمە سوعىپ وتىر», دەپ جازادى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ. شىن مانىندە, قابدىكارىم ىدىرىسوۆ پەن ماحمەت قايىرباەۆ عۇمىر بويى سىيلاسىپ وتكەن. اقىن باتىردىڭ ءومىرى تۋرالى «اكە جولى» پوەماسىندا دا كەلتىرەدى.

قادىكارىم ىدىرىسوۆتىڭ ومىرىندە ايشىقتى ورىن الاتىن تاعى ءبىر تۇلعا – اتاقتى پارتيزان, جازۋشى, حالىق قاھارمانى قاسىم قايسەنوۆ. ەكى تۇلعانىڭ قاي ۋاقىتتا تانىسقانى قاسىم قايسەنوۆتىڭ ەستەلىگىندە بار. ول قابدىكارىم ىنىسىمەن جازۋشىلار وداعىندا, اقىن جۇماعالي ءسايندى ىزدەپ بارعانىندا, جۇمەكەڭ ادەتتەگىدەي ءبىر جاس جىگىتپەن سويلەسىپ تۇر ەكەن دەيدى. «سوزدەرىن بولمەيىن دەپ جاقىندامادىم. ءبىر كەزدە جۇمەكەڭ مەنى كورىپ: «بەرى كەل», دەپ قاسىنا شاقىردى. مەن جاقىن بارعان سوڭ: «مىنا اعاڭ – پارتيزان. پارتيزان بولعاندا ۋكراينانى دۇرلىكتىرگەن اتاقتى پارتيزان, ۋكرايندىقتار ونى ۆاسيا دەيدى», دەپ مەنى اسىرا ماقتادى. مەن ىڭعايسىزدانىپ قالدىم. «مىناۋ قابدىكارىم ىدىرىسوۆ دەگەن اقىن ءىنىڭ, تانىسىپ قوي», دەپ جاس جىگىتتى تانىستىردى. ەكەۋمىز قول الىسىپ امانداستىق. ول مەنى «ۆاسيا دەگەندەرى نەسى؟» دەپ ك ۇلىپ, ءماز بولىپ قالدى. وسى ساتتەن باستاپ ەكەۋمىز اعالى-ىنىلىدەي ەتەنە جاقىن بولىپ كەتتىك. بۇل ورتا بويلى, جايدارى, اق سارى جىگىت. ءبىراز ۇيرەنىسكەن سوڭ ءوزىنىڭ قۇربىلارىمەن ازىلدەسكەندەي مەنى ازىلگە بۇرىپ, باۋراپ الدى. ونىڭ ولەڭ­دەرىن گازەت-جۋرنالداردان ءجيى وقي­تىن­مىن. كوڭىلدى كەزدەرىندە ول ءان دە سالاتىن. قولىنا دومبىراسىن الىپ, ەستاي اتانىڭ «قورلانىن» اڭىراتاتىن ەدى. تىڭداۋشى بىزدەردىڭ كوزىمىزگە جاس كەلمەيتىنى از بولۋشى ەدى. «قورلاندى» قابدىكارىمدەي ايتاتىن ءانشىنى ەستىگەن ەمەسپىز دەيتىن تىڭداعان اعالارى. شىنىندا دا سولاي ەدى. ءوزى جۇرەگى نازىك اقىن ادام «قورلاندى» اياقتاپ اۋىر كۇرسىنەتىن. ونى ءسۇيىپ قۇ­شاقتايتىن ەدىم. نە كەرەك, سول اس­قاق ءانشى جاننىڭ سول شابىتتى ءانىن كۇي­تا­باق­قا كىم ءتۇسىردى دەيسىڭ! تىڭداپ وتىرىپ, مەنىڭ جان دۇنيەم ەگىلىپ, كوزىمە جاس تولىپ كەتتى. ەستاي اتانىڭ بۇل ءانىن 1939 جىلى پويىزدىڭ جۇك تاسيتىن ۆاگونىندا ونىڭ جيەنى حامزا ومىرباەۆتىڭ اۋزىنان ەستىگەن ەدىم», دەپ كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن سىرىمەن بولىسەدى. قابدىكارىم اقىننىڭ قاسىم قايسەنوۆپەن ءار كەزدەرى تۇسكەن سۋرەت­تەرى ساقتالعان. سو­عان قاراپ, ءاردايىم ولار­دىڭ اڭگىمەسى ءمان­دى بول­عانىن ۇعى­نامىز.

1945 جىلى فاشيستىك وردا – رەيس­تاگ­قا العاشقى جەڭىس تۋىن تىككەن ايگىلى باتىر راقىمجان قوش­قار­باەۆ­تىڭ ەرلىگى كەزىندە كەڭەس وكى­مەتى تا­را­پىنان دەر كەزىندە باعا­لان­باسا دا, قازاق حالقى ونى اۋەلدەن باتىر تۇتتى. قابدىكارىم اقىن دا راقىمجان اعا­­سى­نىڭ ەرلىگىن پاش ەتىپ, وسكەلەڭ وقىرمانعا ناسيحاتتاۋعا ەڭبەك ءسىڭىردى. مىنە, قولىمىزدا سىرتى قىزىل جۇقا كىتاپ. اتاۋى – «باتىر اعاي», راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ ەرلىگىنە ارنالعان داستان. بالالارعا ارنالعان شىعارماسى جەكە كىتاپ بولىپ تا باسىلدى, ولەڭ «باتىر قازاق» اتاۋىمەن 1978 جىلى تاڭدامالى جيناعىنا كىردى. راقىمجان قوشقارباەۆپەن ءارتۇرلى ۋاقىتتا تۇسكەن سۋرەتتەرى اقىن ىنىسىمەن ءىلتيپاتى بولەك بولعانىن مەڭزەسە كە­رەك. تومەندەگى سۋرەتتە راقىمجان قوش­قارباەۆ اعاسىمەن وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى بايان­اۋىل جەرىنە كەلگەن ساتتە تۇسكەنگە ۇق­سايدى.

ق.ىدىرىسوۆتىڭ جايلى مىنەزى, اق-ادال كوڭىلىن اعالارى ايرىقشا باعالاعانى بايقالادى. ونىڭ ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, سىرباي ماۋلەنوۆ, جۇبان مولداعاليەۆ سەكىلدى اقىن-جازۋشىلارمەن ەتەنە ارالاسىپ, سىيلاسقانىن كوپتەگەن سۋرەتتەن كورەمىز. ارالاستىعى تۋرالى دەرەك قولىمىزدا بولماسا دا, بىرنەشە سۋرەتىندە قابدىكارىم ىدىرىسوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىمەن بىرگە تۇر. مىنا ءبىر سۋرەتتە ايگىلى باتىرمەن ءبىر شيپاجايدا اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ وتىرعان سىندى. الداعى ۋاقىتتا بىلەتىن ادامداردان سۇراستىرىپ ءجۇرىپ, بۇل تۋرالى دا مالىمەتتەردى تولىقتىرارمىز.

نۇربول جايىقباەۆ,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

پاۆلودار