ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان فاشيست گەرمانيا اسكەرى ۆەرماحتىڭ كىشى كومانديرى ۇلتى نەمىس جىگىتى بولعانىن كوبىمىز بىلە بەرمەيمىز. بۇل باتىردىڭ اتى-ءجونى – فريتس شمەنكەل (Fritz Schmenkel) ەكەن.
بۇل جاۋىنگەردىڭ ءومىر تاريحى تۋرالى بەرتىندە بىرنەشە كىتاپ جارىق كوردى. اتاپ ايتقاندا, پاۆەل الەكساندروۆسكي مەن الەكسەي ەگوروۆ ەكەۋى جازعان «پارتيزان فريتس» اتتى 230 بەتتىك تۋىندى 1971 جىلى جارىق كورسە, اتاقتى قالامگەر بوريس پولەۆوي 1942 جىلى جازعان «پارتيزان توۆاريشش ش» اتتى شاعىن بايانى اۆتوردىڭ 1980 جىلى جارىق كورگەن «سامىە پامياتنىە: يستوري مويح رەپورتاجەي» جيناعىنا ەنگەن ەكەن.
جوعارىداعى دەرەكتەردە «1942 جىلدىڭ 1 اقپانى كۇنى سمولەنسك وبلىسى كۋرگانوۆو قالاشىعىنا جاقىن جەردەن كەڭەس پارتيزاندارى 26 جاستاعى گەرمان اسكەرىنىڭ كىشى سەرجانتىن قولعا ءتۇسىردى» دەپ جازسا, كەلەسى ءبىر دەرەكتە: «فاشيستەر نارازى نەمىس جاۋىنگەرى پارتيزاندارعا قوسىلۋ ءۇشىن 1941 جىلى قاراشا ايىندا ۆەرماحت ساپىنان قاشىپ شىعىپ, بوي تاسالاپ جۇرگەن بولاتىن» دەلىنگەن. سوڭعى دەرەك شىندىققا ءبىر تابان جاقىن. قالاي دەسەك تە, بۇل ازامات شىنايى نيەتىمەن كەڭەس وكىمەتىن جاقسى كورگەنى انىق. وعان سەبەپ تە بار.
فريتس شمەنكەل 1916 جىلى 14 اقپاندا گەرمانيانىڭ شتەتتين قالاسىندا تۋعان ەكەن. بۇل قالا سوعىستان كەيىن پولشانىڭ قۇزىرىنا ءوتىپ, قازىر «ششەتسين» دەگەن اتىمەن تانىمال. اكەسى گەرمانيانىڭ كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ مۇشەسى, سونىمەن قاتار تەلماننىڭ جاقتاۋشىسى بولىپتى. وكىنىشتىسى, اكەسى 1932 جىلى فاشيستەرگە قارسى قاقتىعىستا قازا تاپقان. بۇل وقيعا جاس ءفريتستىڭ كوزقاراسىن وزگەرتكەن. اكەسىن ولتىرگەن فاشيستەردى جەك كورەتىن جاعدايعا جەتكەن.
ول 1938 جىلى ۆەرماحت اسكەرى ساپىنا شاقىرىلعانعا دەيىن قالاداعى شاعىن كىرپىش زاۋىتىندا جۇمىس ىستەگەن. فاشيستىك گەرمانيا اسكەرىندە قىزمەت ەتۋدەن باس تارتقان. وسى ارەكەتى ءۇشىن ەكىجىلدىق «ەڭبەكپەن تۇزەۋ» جازاسىن جۇكتەگەن. ءبىر قىزىعى, سوعىس باستالعان تۇستا مايدانعا ءوزى سۇرانعان. ونداعى ماقساتى: شايقاس كەڭەس اسكەرى قاتارىنا ءوتىپ, فاشيستەرگە قارسى كۇرەسۋ ەدى دەيدى.
ءسويتىپ, ول ۆەرماحتىڭ 186-جاياۋ اسكەر ديۆيزياسى ساپىندا سوعىسىپ ءجۇرىپ, جاقىن ماڭدا كەڭەس پارتيزاندارىنىڭ جاساعى بار دەگەندى ەستيدى. دەرەۋ سولارعا قوسىلۋدى ويلايدى. ەڭ قيىنى, ورىسشا ءتىل بىلمەيدى. وعان دا قاراماي قاشىپ شىعىپ, سمولەنسك وبلىسى يارتسەۆسكي اۋدانىنىڭ پودموشە كەنتىنە كەلىپ, شەتكى ءۇيدىڭ ەسىگىن قاعادى. ۇيدەن شىققان كەكسە ايەلگە «لەنين! ستالين! تەلمان!» دەپ وسى ءۇش سوزبەن ىشتەگى زارىن توگەدى. انا ايەل دە كوپتى كورگەن سۇڭعىلا بولسا كەرەك, ءجۇزى جىلى نەمىستى ۇيىنە كىرگىزىپ پانالاتادى. فريتس بۇل جەردە ءۇش اي بوي تاسالاپ, پارتيزانداردى كۇتەدى. اقىرى ولارعا قوسىلادى.
بىراق پارتيزاندار العاشىندا بۇعان سەنبەيدى. جاتقان-تۇرعانىن قاتاڭ باقىلايدى. ۋاقىت وتە كەلە, ادالدىعىنا كوزى جەتكەن پارتيزاندار وعان قارۋ بەرىپ, قاتارعا قوسادى. فريتس 1942 جىلى تامىز ايىندا نەمىس وفيتسەرىنىڭ فورماسىن كيىپ, فاشيستەرگە قولشوقپار بولىپ جۇرگەن جەرگىلىكتى 11 ساتقىندى جالعىز ءوزى ايلامەن قولعا تۇسىرەدى. 1943 جىلى تاعى دا نەمىس وفيتسەرىنىڭ كەيپىنە ەنىپ, فاشيستەردىڭ ازىق-ت ۇلىك ارتقان كولونناسىن الداپ اكەلىپ, پارتيزانداردىڭ تۇزاعىنا تۇسىرەدى. اشىققان پارتيزاندار اس-سۋعا كەنەلىپ جىرعاپ قالادى. شمەنكەل بۇل ءادىستى بىرنەشە رەت قولدانىپ, فاشيستەردىڭ ءىرى-ءىرى اسكەري قۇرىلىمدارىن قاپى قالدىرادى. ايلالى ازاماتتىڭ ايرىقشا ارەكەتىنە ريزا بولعان پارتيزاندار وعان يۆان يۆانوۆيچ دەپ ات قويادى.
باتىردىڭ جوعارىداعى ارەكەتتەرىنەن قۇلاعدار بولعان نەمىس جاعى «اسكەري قىلمىسكەر, ساتقىن فريتس شمەنكەلدى ولتىرگەن ادامعا سىيلىق بار. ول ادام ورىس بولسا, وعان 8 گەكتار جەر تەگىن بەرەمىز, ال نەمىس ساربازى ولتىرسە, وعان ەكى مىڭ ماركا تولىق ەكى اي دەمالىس بەرەمىز» دەپ جاريالايدى.
پارتيزاندار قىزىل اسكەرمەن قاۋىشقان تۇستا شمەنكەلدى ماسكەۋگە شاقىرىپ, وعان «جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتاپ, بارلاۋ مەكتەبىندە ارنايى جاتتىعۋدان وتكىزەدى. 1943 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قازىرگى بەلارۋس جەرىندە فاشيستەرگە قارسى پارتيزاندىق جورىق جاساۋ ءۇشىن قۇرىلعان ارنايى توپقا كوماندير ەتىپ تاعايىندايدى.
جۇكتەلگەن مىندەتتى اتقارا ءجۇرىپ, فريتس 1944 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا فاشيستەردىڭ قولىنا تۇسەدى. وعان سەبەپ, جوعارىداعى ارنايى توپتىڭ ىشىندە نەمىستەردىڭ جانسىزى بارىن اڭعارماي قالادى. بۇل ساتقىن تەك ءفريتستى عانا ەمەس, نەبىر مىقتىلاردى ورعا تۇسىرەدى.
ابدەن ىزاسى وتكەن فاشيستەر فريتس شمەنكەلدى 1944 جىلدىڭ 22 اقپانى كۇنى اتۋ جازاسىنا بۇيىرادى. وعان 1964 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلەدى. قازىرگى تاڭدا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ نەليدوۆو جانە بەلىي قالالارىندا فريتس شمەنكەل اتىندا كوشە بولسا, مينسك قالاسىنداعى باتىردى اتۋعا ۇكىم شىعارعان عيمارات قابىرعاسىندا ەسكەركىش تاقتا ورناتىلعان.
ەكى گەرمانيا بىرىكپەي تۇرعاندا بەرلين قالاسىندا فريتس شمەنكەل اتىندا كوشە بار ەدى, كەيىن نەمىستەر تۇتاس گەرمانيا قۇرامىنا قوسىلعان سوڭ بۇل كوشەنىڭ اتىن «Rheinsteinstraße» («گاۋھار كوشە») دەپ وزگەرتتى.