سۇراپىل سوعىس تالايدىڭ ءومىرىن جالمادى. قىزىل اسكەر قاتارىنا 1 ملن 200 مىڭنان استام قازاقستاندىق شاقىرىلسا, ولاردىڭ ءاربىر ەكىنشىسى وپات بولعان. سول كۇندەردىڭ جىلناماسى, تاريحى رەتىندە ساقتالعان, كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن باسىلىم «وتاندى قورعاۋدا» دەگەن اتپەن 1942-1944 جىلدارى شىعىپ تۇردى. گازەت قىزىل اسكەردىڭ جوعارعى ساياسي باسقارماسى لەنينگراد مايدانى اسكەري كەڭەسىنىڭ ۇسىنىسىمەن جارىق كوردى.
ونداعى ماقسات – لەنينگراد مايدانىندا ەرەكشە ەرلىكتەردى ناسيحاتتاۋ ارقىلى جاۋىنگەرلەر اراسىندا ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىن جاقسارتۋ ەدى. قان مايداننىڭ قاق ورتاسىنان اقپارات دايىنداپ, گازەت شىعارۋ قيىننىڭ قيىنى بولاتىن. ءتىپتى كەي كەزدەرى جۋرناليستەر قالامىن قويىپ, قولىنا قارۋ الىپ سوعىسقا تىكەلەي ارالاسىپ وتىرعان. سۇم سوعىستىڭ ءار تاسپاسىن, مايدانگەرلەردىڭ ەرلىگىن باياندايتىن بۇل گازەتتىڭ سارعايعان بەتتەرى بۇگىنگە دەيىن جەتتى. اكادەميك تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلىنىڭ وتباسىلىق ارحيۆىندە ۇزاق ۋاقىت بويى ۇقىپتى ساقتالىپ كەلگەن گازەتتىڭ تىگىندىسى 2019 جىلى پرەزيدەنت ارحيۆىنە مەملەكەتتىك ساقتاۋعا تاپسىرىلعان ەدى.
«وتاندى قورعاۋدا» اتاۋىمەن شىققان گازەتتىڭ العاشقى سانى 1942 جىلى 6 قاراشادا جارىق كورىپتى. ول ۋاقىتتا كەڭەس اسكەرى لەنينگراد كورشاۋىندا قالعانىنا 503 كۇن بولعان ەكەن. سول سەبەپتى گازەتتىڭ العاشقى ءنومىرى «قازاق جاۋىنگەرلەرى, نەمىس ارامدارىن اياماي جوي», «نەمىس وككۋپانتتارىنا – ءولىم» دەگەن ۇرانمەن شىعارىلعان, وندا ءولىم قورشاۋىندا قالعان ادامداردىڭ اۋىر كۇيى مەن قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ قايسارلىعى جازىلدى. گازەت لەنينگراد مايدانىنىڭ قىزىل اسكەر باسىلىمى ەدى. «نا ستراجە رودينى» قازاق تىلىندە, اپتاسىنا 2 رەت شىعاتىنى باسىلىمنىڭ ماڭدايشاسىندا جازىلعان. ءبىرىنشى ماقالاسىنىڭ اتاۋى «وكتيابردىڭ جەڭىسىن تۇراقتى قورعا» دەپ اتالعان. بۇل ماقالادا تىنىش ءارى بەيبىت جاتقان كەڭەس ەلىنە سوعىس اشقان دەپ نەمىستەردى جەك كورۋگە, ولاردى اياماي ولتىرۋگە شاقىرادى. سوعىسقا اتتانعان مايدانگەرلەرگە وتاندى قورعاۋ مىندەت ەكەنىن, جەڭىلمەيتىندەرىنە سەندىرىپ رۋح بەرۋگە تىرىسادى. ال ءوز كەزەگىندە جاۋىنگەرلەر قازاق تىلىندە مايدان گازەتىنىڭ شىققانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, ارنايى حات جولداعان. 1942 جىلعى 25 قاراشادا قازاق جاۋىنگەرلەرى ي.ابەنوۆ, ش.رىسبەكوۆ, تىنتاەۆ, امىربەكوۆ «قازاق تىلىندە شىعاتىن «وتاندى قورعاۋدا» گازەتىن وقىپ قۋانىپ قالدىق. انا تىلىمىزدە شىعاتىن گازەت بىزگە وتە كەرەك», دەپ جازادى.
گازەت بەتتەرىندە ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن مايدانگەرلەر تۋرالى ارنايى ماقالالار دا جازىلىپ تۇرعان. مىسالى, «وتاندى قورعاۋدا» گازەتىنىڭ 1942 جىلعى 5 جەلتوقسانداعى سانىندا «مەرگەن راۋشانوۆ» دەگەن تاقىرىپپەن سەرجانت باحران راۋشانوۆ تۋرالى ماقالا جارىق كورگەن. ماقالادا ونىڭ جاسى 21-دە بولسا دا, سوعىس باستالعالى 70 نەمىستىڭ كوزىن جويعانى جازىلادى. ال گازەتتىڭ 1943 جىلعى 15 قاڭتارداعى 20-سانىندا اعا لەيتەنانت نۇربەك ماحمەتوۆ تۋرالى ماقالا جاريالانعان. وندا ونىڭ سوعىسقا ءوز ەركىمەن كەلىپ, كەيىننەن كومانديرلەر وقۋىنا بارعانى جازىلادى. نۇربەك ءوز بولىمىندە تەمىردەي ءتارتىپ ورناتقان شىنىققان كوماندير ەكەنى ايتىلعان. سونىمەن قاتار ۇشقىش, مايور سايد جىلقيشيەۆ 60 رەت اۋە سوعىسىنا قاتىسىپ, 20-دان اسا ارتيللەريا مەن مينومەت باتارەيالارىن تۇرعان جەرىن تاۋىپ, 4 باتارەياسىنىڭ كوزىن جويعان.
باسىلىمدا حالىق كوميسسارىنىڭ بۇيرىقتارى, ۇرىس دالاسىنداعى وزگەرىستەر, قىزىل اسكەردىڭ قانداي قالالاردى العانى تۋرالى اقپاراتتار ۇزدىكسىز جاريالانىپ تۇرعان. مىسالى, ستالينگراد تۇبىندەگى 6 اپتا ىشىندە بولعان شابۋىل جيناعى, تۇتقىنعا تۇسكەن نەمىستەردىڭ جاعدايى دا جازىلعان گازەتتە «جاۋىنگەر ۇلدارىما» دەگەن ولەڭدەر, جاۋ اسكەرىنە قاتىستى ءازىل-قالجىڭدار دا بار. سونىمەن قاتار باسىلىم مايدانگەرلەرمەن بىردەي جەڭىس ءۇشىن ايانباي تەر توككەن تىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ ەرلىگىن دە بايانداپ وتىرعان. مىسالى, 1942 جىلعى 9 جەلتوقساندا قىزىلوردا وبلىسىنان قىزىل اسكەر بولىمدەرىنە جاڭاجىلدىق سىيلىقتار جىبەرگەنى جازىلعان. جالاعاش اۋدانىنىڭ كولحوزشىلارى 42 پۋد كۇرىش, بالىق ترەسىنىڭ جۇمىسشىلارى 6 توننا بالىق, قالالىق نان كومبيناتى ءبىر جارىم توننا كونديتەرلىك زاتتار جىبەرگەن. سونىمەن قاتار گازەتتىڭ 1942 جىلعى 18 قاراشاداعى سانىندا كەڭەستەر وداعىنىڭ باسشىلىعىنا مۇسىلمان ورتالىق ءدىني قىزمەتكەرلەر باسقارماسىنىڭ ءمۋفتيى ابدىراحمان روسۋلوۆ «دۇشپاننىڭ تەز جەڭىلۋىنە اللا جاردەم بەرسىن» دەپ جازادى.
گازەت بەتتەرىنەن سوعىس جىلدارىنداعى بىرەگەي فوتولاردى كەزدەستىرۋگە بولادى. سوعىس دالاسىنداعى قارۋ-جاراقتار, ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن باتىرلار, تىلداعى ەڭبەك ادامدارىنىڭ سۋرەتتەرىن كورە الامىز. ولاردىڭ ساپاسى قازىرگى وتاندىق باسىلىمداعى سۋرەتتەردەن كەم ەمەس. مايدانگەرلەردىڭ بەت-بەينەسى, قارۋ-جاراق تۇرلەرى انىق كورىنەدى. سوعىس كەزىندە قازاق تىلىندە جارىق كورگەن مايداندىق 26 گازەتتىڭ اراسىندا «وتاندى قورعاۋدا» ەڭ ۇزدىك باسىلىم دەپ تانىلعان. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى سوناۋ سۇراپىل سوعىس جىلدارىنىڭ وزىندە-اق بۇل باسىلىمدى «نەعۇرلىم تولىق گازەت» دەپ باعالاعان كورىنەدى. گازەتتە جاريالانعان فوتوسۋرەتتەر وتان ءۇشىن جان بەرىپ, جان الىسقان باتىرلارىمىزدىڭ بوياماسىز شىنايى كۇيى مەن سول زاماننىڭ بەينەتتى بەينەسى سەكىلدى. «وتاندى قورعاۋدا» گازەتىنىڭ 1942 جىلى 9 جەلتوقسانداعى سانىندا لەنينگراد فرونتىندا شايقى قىمىزباەۆ پەن تاجىبەك احمەتوۆتىڭ سۋرەتى جاريالانعان. ءبىر قىزىعى, ول سۋرەتتىڭ تۇپنۇسقاسىن ءبىز پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ 1907-1997 جىلدارداعى فوتوسۋرەتتەردىڭ كوللەكتسياسى جينالعان «فوتوقۇجاتتاردىڭ ارحيۆتىك كوللەكتسياسى» دەپ اتالاتىن №896 قورىنان تاپتىق. فوتوقۇجاتتىڭ اننوتاتسياسىندا: «وتدەلەنيە پروتيۆوتانكوۆىح رۋجەي ۆ زاسادە: نا پەرەدنەم پلانە شايكي كۋمىزباەۆ ي تاجيبەك احمەتوۆ» دەپ جازىلعان. وسىلايشا, ارحيۆ قۇجاتتارىمەن جۇمىس ىستەۋ كەزىندە وزگە قوردان ءدال سول ماتەريالدىڭ باسقا قىرىنان كورە الاتىنىمىزعا كەزەكتى رەت كوز جەتكىزدىك. قات-قابات ساقتالعان قۇجاتتاردى وقىپ-ىزدەنۋ ارقاسىندا وسىنداي جان-جاقتى, قىزىقتى ءھام تانىمدى مالىمەتتەردى بىلە الامىز.
تاعى ءبىر مىسال, «وتاندى قورعاۋدا» گازەتىنىڭ 1942 جىلعى 16 جەلتوقسانداعى سانىندا 8-گۆارديالىق قىزىلتۋلى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ مەرگەنى تولەۋعالي ابدىبەكوۆ تۋرالى اقپارات بار. ماقالادا قازاقكسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.وڭداسىنوۆ سوعىستا جاڭا باتىرلار شىعىپ جاتقانىن ايتادى. «سوعىستا جاڭا باتىرلار وسۋدە. بۇرىن ماقتا سوۆحوزىنىڭ جۇمىسشىسى, قازىر مەرگەن ت.ابدىبەكوۆ جاقىندا مايداننان ء«وز ۆينتوۆكاسىنان 125 فاشيستتەردى» اتىپ تاستادىم» دەپ اقپار جىبەرىپتى», دەپ جازادى ول. سونداي-اق ءارحيۆتىڭ №893 قورىندا تولەۋعالي ابدىبەكوۆتىڭ تۇپنۇسقا سۋرەتى ساقتالعان. اتالعان قوردا «اتاقتى سنايپەر تولەۋعالي ابدىبەكوۆ مايدان شەبىندەگى تورۋىلدا» اتتى فوتو قۇجاتى دا كەزدەسەدى.
2022 جىلى 5 مامىردا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 1941-1945 جىلدارداعى سوعىستا كورسەتكەن ەرلىگى مەن قاھارماندىعى ءۇشىن مەرگەن تولەۋعالي ناسىرحان ۇلى ابدىبەكوۆكە قايتىس بولعاننان كەيىن قازاقستانداعى ەڭ جوعارى دارەجەلى ەرەكشەلىك بەلگىسى – «حالىق قاھارمانى» اتاعىمەن قوسا ايرىقشا ەرەكشەلىك بەلگىسى – «التىن جۇلدىز» جانە «وتان» وردەنىن بەرۋ تۋرالى جارلىققا قول كويعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.
گازەتتىڭ ءار پاراعىن اقتارا وتىرىپ, اتالارىمىزدىڭ كوزسىز ەرلىگىنە كۋا بولاسىڭ, جاۋدى جويىپ, تۋعان اۋىلىنا جەڭىسپەن ورالاتىن مەزەتتى اڭساعانىن كورەسىڭ. دۇشپانىن تويتارىپ, تۋعان ەلگە توي جاسايتىن كۇندى ارمانداعانىن تۇسىنەسىڭ. باسىلىم جەڭىستى اڭساعان مايدانگەرلەر مەن بالاسىن ساعىنعان تۋعان اۋىلدىڭ اراسىن بايلانىستىرۋعا سەپ بولعان ەدى. پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ قورىندا «وتاندى قورعاۋدا» گازەتىنىڭ تىگىندىسىن پاراقتاپ وتىرىپ, وتتى جىلدارى وتان ءۇشىن ايانباعان قازاق مايدانگەرلەرىنىڭ ەسىمىن بىلۋگە بولادى.
دايانا توقبەرگەنوۆا,
پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ قوعاممەن بايلانىس مامانى