قارادان-قاراپ قالتامىزعا قارا باقىر دا قۇتايمادى دەپ ناليتىنىمىز بار. نەلىكتەن؟ ويتكەنى قاي ماعىناسىندا قابىلداماساڭىز دا, ءبىزدىڭ قالتامىز – «تەسىك». ال تەسىك قالتاعا تەڭگە تۇرا ما؟
الاقانعا تۇسكەن اقشانى باسقارۋ, سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قارجىنى باسقارۋ بويىنشا قىرعىن پىكىرتالاس جاساۋشىلار دا, الداپ-سۋلاپ «اقىل ايتۋشىلار» دا جەتىپ-ارتىلادى. ال شىتىرلاتىپ مەملەكەتتىڭ اقشاسىن ساناۋشىلار ودان دا كوپ... دەي تۇرعانمەن, تالاي ادام ءوز قالتاسىنداعى اقشانى ساناۋعا, جەتكىزۋگە, ۇنەمدەۋگە, اسىرەسە جيناقتاۋعا كەلگەندە دارمەنسىزدەۋ بولىپ جاتادى. ونىڭ باستى سەبەبى – قارجىلىق ساۋاتپەن تولىقتىرۋدى قاجەتسىنەتىن «كاللامىزدى» ونشا اۋىرتقىمىز كەلمەيتىندىگىندە. ياعني مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى باسقارۋدان بۇرىن الدىمەن ءار ادام وتباسىلىق بيۋدجەتتى باسقارۋدى ۇيرەنۋى قاجەت. كەم دەگەندە حاباردار بولۋى كەرەك قوي...
از بولسىن, كوپ بولسىن, تاپقان اقشانى ساۋاتتى جۇمساۋ ءۇشىن, بارلىق قاجەتتىلىككە جەتكىزۋ ءۇشىن, ودان قالدى قور جيناقتاۋ ءۇشىن سىزگە قايسىسى ىڭعايلى: قولما-قول قاعاز اقشا ما, الدە ەلەكتروندى اقشالار ما؟ سونى ناقتىلاپ الىڭىز! ياعني كارتشوتتا جاتقان, ءارتۇرلى قۇرىلعى ارقىلى (بانكومات, pos-تەرمينالدار نەمەسە ءارتۇرلى موبيلدىك قوسىمشا ارقىلى) قول جەتكىزۋگە جانە باسقارۋعا مۇمكىنشىلىك بەرەتىن ونلاين-اقشالار ىڭعايلى ما؟
كەي ادامدار ءۇشىن بانكومات ارقىلى بارلىق اقشاسىن شەشىپ الىپ, قاعاز اقشانى شىتىرلاتىپ قولىنا جيناپ, تيىن-تەبەندى سىلدىرلاتىپ ۋىسىنا ۇستاپ ءجۇرىپ جۇمساعان ۇنايتىنداي. ويتكەنى قولداعى اقشا ۇنەمدەۋگە جاقسى, كوز الدىمدا جۇرسە كوپكە جەتەدى, قاتەلەسپەۋگە دە كەپىل دەپ ويلايتىندار تابىلادى. ونداي ادامدار ءۇشىن ەلەكتروندى اقشا ءالى دە اقشا ەمەستەي كورىنىپ, تەز جۇمسالىپ كەتەتىن ءتارىزدى, ەسەبىن دە ءجوندى بىلە المايسىڭ دەپ جازعىرادى. ال كەيبىرەۋ كەرىسىنشە, قولىنا قاعاز اقشا مەن مونەتالاردى كوپتەن بەرى ۇستاپ كورمەگەندەر. ەندى بىرەۋلەرى ءۇشىن تەك قانا قولما-قول اقشا ەمەس, ءتىپتى بانكتىك تولەم كارتوچكالاردىڭ ءوزىن قولدانباعانىنا دا تالاي بولعان...
اقشانىڭ قاي ءتۇرىن قولدانساڭىز دا, قازىرگى وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – وتباسىلىق بيۋدجەتتى باسقارۋ. ول تەك قانا وزەكتى ەمەس, ومىرگە قاجەتتى جانە جاندى تاقىرىپ. ولاي دەيتىنىمىز, مۇنى مەكتەپتە جانە ت.ب. وقۋ ورىندارىندا ادەيىلەپ بارلىق مامان يەلەرىنە ەشكىم وقىتپايدى.
وتباسىلىق بيۋدجەت دەگەنىمىز – بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ىشىندە (مىسالى, ءبىر ايدىڭ ىشىندە) وتباسىنىڭ بارلىق مۇشەسىنىڭ مۇمكىنشىلىكتەرىن سيپاتتايتىن تابىستارى مەن شىعىندارىنىڭ جانە جيناقتارىنىڭ جوسپارى.
كەيبىر جاسالعان قارجىلىق تالداۋ كەزىندە جۇرگىزىلگەن ساۋالنامالاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سۇراققا جاۋاپ بەرگەندەردىڭ 49%-ى ەشقانداي بيۋدجەت, ياعني قارجىلىق وتباسىلىق ەسەپ جۇرگىزبەيدى ەكەن. ال قالعان 51%-ىنىڭ جارتىسى ارنايى جازباسا دا, ويشا ەسەپتەپ, ساندىق بانكينگتىڭ قۇرىلعىلارىنداعى جازبالاردى (قوسىمشالارداعى چەكتەر بويىنشا) ەسكە ءتۇسىرىپ, جالپىلاما عانا ەسەپتەيدى ەكەن. 12%-ى عانا ادەيىلەپ داپتەرگە جازىپ وتىرىپ, تابىستارى مەن شىعىندارىن باقىلايتىن كورىنەدى. ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ تەك قانا 3%-ى عانا ارنايى فايلداردا ەلەكتروندى تۇردە (مىسالى, Excel, Word-تا) جازىپ, ناقتى ەسەپتەيتىن كورىنەدى.
«كوبىمىز ەسەپتى تەك اقشاسى كوپتەر, ياعني «سانايتىنى بارلار» عانا جۇرگىزگەنى دۇرىس دەپ قاتەلەسەمىز. ال اقشانى از تاباتىندار «ساناۋلى وپەراتسيانىڭ» ءبارى كوز الدىمدا دەپ شاتاسادى. ونى قانشا جازىپ ەسەپكە السا دا, ءبارىبىر جەتپەيدى دەپ ويلايتىندار مەن اقشانى از تاباتىندار مۇلدەم وتباسىلىق بيۋدجەت جۇرگىزبەيدى دە, باسقارمايدى دا. نەگىزىنەن, وتباسىلىق بيۋدجەتتى باسقارمايتىنداردىڭ اقشاسى ۇنەمى جەتپەي جاتادى ەكەن. ويلاماعان جەردەن وتباسىلىق ماسەلەلەردىڭ پايدا بولۋىنا دا, الەۋمەتتىك پروبلەمالاردىڭ ءجيى اياقتان شالۋى دا, اقىر سوڭى اجىراسۋلارعا دەيىن الىپ بارىپ جاتاتىن ايقاي-شۋدىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى دە وسى – وتباسىلىق بيۋدجەتتىڭ ساۋاتسىز جۇرگىزىلۋى نەمەسە مۇلدەم باسقارىلماۋىنا كەلىپ تىرەلەدى», دەيدى وسى سالانى زەرتتەپ جۇرگەن ماماندار. وتباسىلىق بيۋدجەت تابىستىڭ قانشالىقتى بولىگىن ەڭ الدىمەن قانداي شىعىندار جابۋعا جانە كەرەك ەمەس, جوسپارلانباعان شىعىنداردان ساقتاندىرادى, ونىڭ الدىن الادى. وتباسىلىق بيۋدجەت وزىڭە اقشا اياۋ, بار اقشانى مۇلدەم جۇمساماي جيناۋ دەگەن ءسوز ەمەس, ول – ساۋاتتى ۇنەمدەۋ جانە ءتيىمدى جيناقتاۋ. وتباسىلىق بيۋدجەتتى جۇرگىزىپ باستاعاندا-اق قاي جەردە قاي كۇنى قانداي قارجىلىق قاتەلىكتەر جاساعانىڭىزدى انىقتاۋدان باستالادى.
ال ەندى ويلانىپ كورىڭىز, ءسىز قاشان جانە قانداي سەبەپتەردەن ءسۇرىنىپ كەتتىڭىز ەكەن...