قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كونستيتۋتسيالىق ورگان رەتىندە ەتنومادەني بىرلەستىكتەردى ۇيىستىرىپ, ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ مادەنيەتىن, ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى.
مەملەكەت باسشىسى دا اسسامبلەيا حالىقتىڭ تۇتاستىعىن نىعايتۋعا, قازاقستان ازاماتتارىن قوعامدىق-ساياسي ومىرگە جۇمىلدىرۋعا, مەملەكەتتىك ءتىل مەن ونىڭ مارتەبەسىن ىلگەرىلەتۋگە زور ۇلەس قوسقانىن ايتقان ەدى. ولاي بولسا, اسسامبلەيانىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا قوسقان ناقتى ۇلەسى مەن مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇرگىزۋدەگى باعىتىنا توقتالساق. ويتكەنى قازاق تىلىندە سويلەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ سانى ارتقان. بۇل – عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ رەسمي مالىمەتى. ولار مەملەكەتتىك تىلدەگى ماتىندەردى ەركىن وقىپ, جازا بىلەدى, ديالوگتە ويىن تولىق جەتكىزە الادى.
قازىر «اشىق نقا» پورتالىندا قازاقستاندا ءتىل ساياساتىن دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداسىن قوعام تالقىلاپ جاتىر. اتالعان جوبادا ەلدەگى قازىرگى تىلدىك احۋالعا سيپاتتاما بەرىلگەن. «قازاقستاندا ازاماتتاردىڭ تىلدىك قۇزىرەتتىلىگى ءارتۇرلى قالىپتاسىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, قازاقتىلدىلەر, قازاق-ورىستىلدىلەر, ورىستىلدىلەر, ەتنيكالىق قازاقشا, ەتنيكالىق ورىسشا تىلدىلەر نەمەسە ەتنيكالىق ورىسشا-قازاقشا ءۇش ءتىلدى بىلەتىندەر جانە قازاق-ورىس-اعىلشىن ءۇش ءتىلدى مەڭگەرگەندەر», دەپ جازىلعان تۇجىرىمداما جوباسىندا. دەسە دە ءتىل ساياساتى كوميتەتى ەلىمىزدە قازاق تىلىندە سويلەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ سانى كوبەيگەنىن ايتادى. كوميتەتتىڭ ستاتيستيكالىق مالىمەتى بويىنشا, وزبەكتەردىڭ – 72, ۇيعىرلاردىڭ – 71,7, قىرعىزداردىڭ 58,5 پايىزى قازاق تىلىندە سويلەي الادى, سونداي-اق اتالعان ۇلتتاردىڭ 12 پايىزى قازاقشا وقىپ, جازۋدى جوعارى دەڭگەيدە مەڭگەرگەن.
ال سلاۆيان دياسپوراسى ىشىندەگى ورىستاردىڭ – 25,1, ۋكراينداردىڭ – 23,7, بەلورۋستاردىڭ – 22,8, پولياكتاردىڭ – 22,1, نەمىس دياسپوراسىنىڭ 25,2 پايىزى اۋىزەكى قازاق ءتىلىن تۇسىنەدى. «اتالعان دياسپورالار ىشىندە قازاقشا وقىپ, جازا بىلەتىندەردىڭ ۇلەسى 2,9 پايىزدى قۇرايدى. كورسەتىلگەن ساندىق وزگەرىستەر مەملەكەتتىك ءتىل قولدانىسىنىڭ ساپاسىن ءالى دە بولسا جاقسارتۋدى تالاپ ەتەدى», دەپ جازىلعان تۇجىرىمداما جوباسىندا.
از با, كوپ پە بۇل ارينە – قازاقستانداعى اسسامبلەيانىڭ دا ۇلەسى. كەيىنگى جىلدارى اسسامبلەيا قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردى دە قوزعاپ, ونىڭ شەشىمىن تابۋعا قوماقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, قحا جانىندا انالار, اقساقالدار كەڭەسى, مەدياتسيا ينستيتۋتى قۇرىلدى. اسسامبلەيا وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەكەمەلەردىڭ بارلىعى زاڭعا سايكەس ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. اتالعان مەكەمەلەردىڭ جيىندارى مەملەكەتتىك تىلدە وتكىزىلىپ, قۇجاتتارى دا قازاق تىلىندە جازىلادى.
سونداي-اق وزگە ۇلت وكىلدەرى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە زامان تالابىنا ساي جۇمىس ۇيىمداستىرىپ, جۇرگىزىپ كەلەدى. ماسەلەن, اقىن, قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى تاتيانا ۆالياەۆا «kaz-tili.kz» سايتىن جاساعان, وندا ول ءتۇرلى ۇلتتارعا قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىن قاراپايىم جولمەن تۇسىندىرەدى.
«قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلەتىندەرگە ونى تولىق مەڭگەرۋى ءۇشىن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اۋديو ماتىندەر مەن ديالوگتار, قازاق سۋبتيترلەرى بار قازاق تىلىندەگى تەلەحيكايالار مەن مۋلتفيلمدەر قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. قازاق ەلىندە تۇرىپ جاتقان سوڭ, مەن دە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋىم قاجەت. وسى ورايدا 2007 جىلى قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىنا ارنالعان «kaz-tili.kz» سايتىن اشتىم. وندا قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىن قاراپايىم جانە ۇعىنىقتى تۇردە تۇسىندىرەمىن, بۇل ءاربىر وقىرمانعا جۇرناقتار مەن جالعاۋلاردى قوسۋداعى جالپى زاڭدىلىقتاردى كورىپ, ەرەجەلەردى تەز تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وقىرماندارىم ۋاقىت وتە كۇردەلى گرامماتيكانى ءتۇسىندىرۋىمدى سۇرادى. قازىرگى ۋاقىتتا سايتتى كۇنىنە 4 مىڭنان استام ادام قارايدى», دەيدى ءتىل جاناشىرى.
سونداي-اق ول قازاق ءتىلى مۇعالىمدەرىمەن جانە ءتىلدى دامىتۋعا مۇددەلى باسقا ادامدارمەن بىرلەسىپ, سايتتا ءارتۇرلى بولىمدەر اشقانىن, سونىڭ ارقاسىندا ءتىلدى ۇيرەنۋ ۇدەرىسى قىزىقتى بولا تۇسكەنىن ايتادى. وندا اڭگىمەلەر, انەكدوتتار, فرازەولوگيالىق بىرلىكتەر, سوزدىكتەر, ءان ماتىندەرى ورنالاستىرىلعان.
«سونىمەن قاتار «سويلەسەيىك» Telegram ارناسىن جانە بىرنەشە WhatsApp توپتى جۇرگىزەمىن, وندا ءبىز اۋديتوريالاردى قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە شاقىرىپ, گرامماتيكا نەگىزدەرىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەمىز. قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىنا ارنالعان كىتاپتارىم 2012 جىلدان باسىلىپ كەلەدى, ءار باسىلىم سايىن ماتەريالداردى تولىقتىرىپ, جەتىلدىرىپ وتىرامىن. ولەڭدەر مەن سۋرەتتەردەن قۇرالعان «بالالارعا ارنالعان گرامماتيكا» كىتابىم جارىق كوردى. 2017 جىلى «kaz-tili.kz» سايتى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ قورىنىڭ ء«بىلىم بۇلاعى» اتالىمى بويىنشا كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازى جانە ۇزدىك ءبىلىم بەرۋ سايتى اتاندى. وسىلايشا, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە بارىنشا ۇلەسىمدى قوسىپ كەلەمىز. بۇل – ازاماتتىق پارىزىم», دەدى تاتيانا ۆالياەۆا.
وتكەن جىلى قحا كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى «جاڭعىرۋ جولى» قوزعالىسىن اسسامبلەيا جانىنداعى رەسپۋبليكالىق جاستار ۇيىمى رەتىندە قايتا قۇرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىنىپ, جاستارمەن جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتقان ەدى. پرەزيدەنت جاستار ساياساتىنىڭ وزەكتىلىگىنە باسا ءمان بەردى.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ سەنىم ارتقان وسى اسسامبلەيا جاستارى قازاق ءتىلىن دامىتۋعا دا زور ۇلەسىن قوسىپ جاتىر. ماسەلەن, جۋىردا «اسسامبلەيا جاستارى» رقب تۇڭعىش قازاق ءتىلىنىڭ اۋلالىق «ۇيدە سويلە» جوباسىن ىسكە قوستى. العاشقى ءىس-شارا استانا قالاسىنىڭ سول جاعالاۋىندا ورنالاسقان «Dream City» تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ اۋلاسىندا ۇيىمداستىرىلدى.
جوبا قازاق ءتىلىن وقىتۋ مەن قولدانۋعا, سونداي-اق ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناس ءتىلى رەتىندە دامىتۋعا كەڭ مۇمكىندىكتەر جاساۋدى كوزدەيدى. وسىلايشا «اسسامبلەيا جاستارى» تۇرعىندارعا ۇيدەن الىستاماي-اق قازاق ءتىلىن قولجەتىمدى جانە قىزىقتى فورماتتا قولدانۋعا مۇمكىندىك جاساپ وتىر. سەناتور گەننادي شيپوۆسكيحتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءتاسىلى.
«ۇيدە سويلە» جوباسى سياقتى ازاماتتىق باستامالار قاراپايىم ازاماتتار تاراپىنان تىكەلەي كەرى بايلانىس الادى. ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدىڭ مىندەتىمىز – قازاق ءتىلىن ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناس ءتىلى رەتىندە ىلگەرىلەتۋگە ىقپال ەتۋ. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جاستارى مۇنداي جوبالاردى تەك جاستاردى عانا ەمەس, ءارتۇرلى جاستاعى وكىلدەردى دە تارتا وتىرىپ, تابىستى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر», دەگەن پىكىردە گەننادي شيپوۆسكيح.
«اسسامبلەيا جاستارى» رقب توراعاسى تيمۋر جۇمىرباەۆتىڭ ايتۋىنشا, «ۇيدە سويلە» جوباسى العاش رەت وسى ايدىڭ باسىندا الماتىدا باستالعان, ەندى اتالعان باستاما ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندە دە ىسكە اسىرىلماق.
جالپى, پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا اسسامبلەيانىڭ ەل بىرلىگىن نىعايتا ءتۇسۋ قاجەتتىگىنە ايرىقشا ءمان بەرگەنىن, وسى ماڭىزدى باعىتتا قحا باستى ءرول اتقاراتىنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ەدى.
«كەيىنگى ۋاقىتتا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىسى ءارتۇرلى ەتنيكالىق توپتاردى قورعاۋعا جانە ولاردىڭ مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. بىراق بۇل – ەلىمىزدەگى ونىڭ ءمانى زور ەكەنىنە بەرىلگەن بىرجاقتى تۇسىنىك. شىن مانىندە, اسسامبلەيا ۇلت بىرلىگىن نىعايتۋدىڭ ناقتى قۇرالىنا اينالدى جانە بارلىق ازاماتتى ورتاق مەملەكەتتىلىك يدەياسىنىڭ توڭىرەگىنە جۇمىلدىرا الدى. اسسامبلەيانى قۇرۋدىڭ ارقاسىندا وتە كۇردەلى پروبلەمانىڭ – ەتنيكالىق ماسەلەنى ساياسيلاندىرۋدىڭ الدىن الۋ تەتىكتەرى پايدا بولدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قحا-نىڭ قانداي ماقساتتا قۇرىلعانىن ايتار بولساق, بۇل ينستيتۋتتى قۇرۋ قاجەتتىلىگى ساياسي تۇرعىدان, سونداي-اق جاڭادان قۇرىلعان, تاۋەلسىز, پوليەتنوستى, پوليكونفەسسيالىق مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى تۇرعىسىنان تۋىنداعان ەدى. اسسامبلەيا قۇرىلعان 1995 جىلى ەلدەگى قازاقتىڭ سانى 50 پايىز شاماسىندا عانا بولعان ەدى. وسى كەزدە ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى كوپتەپ قونىستانعان ەلىمىزدەگى ۇلتارالىق تاتۋلىقتى ساقتاپ, جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قاجەت بولدى. بۇل باستاما مادەنيەتارالىق ديالوگتى نىعايتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ەتنوسارالىق قاتىناستاردى دامىتۋ ماسەلەلەرىن جوعارى دەڭگەيدە شەشۋگە مۇمكىندىك جاسايتىن الەمدىك تاجىريبەدەگى تىڭ باعىت ەدى. جيىرما جىلدام استام تاريحىندا اسسامبلەيا قارقىندى دامىپ, ەلەۋلى وزگەرىستى باستان كەشىردى. ونىڭ دامۋى بارىسىندا ەتنوسارالىق تولەرانتتىلىق جانە قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ەرەكشە ۇلگىسى قالىپتاستى. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمى نىعايىپ, قوعامدى ۇيىستىرۋشى الەۋەتى تولىستى, ول حالىق ديپلوماتياسىنىڭ ماڭىزدى كۇرەتامىرىنا اينالدى. بۇگىندە اسسامبلەيا – 2007 جىلدان باستاپ ەل پرەزيدەنتى توراعالىق ەتەتىن كونستيتۋتسيالىق ورگان. بۇل ونىڭ ەرەكشە مارتەبەسىن ايقىندايدى. وسىدان كەيىن قحا پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسى – ءماجىلىستىڭ توعىز دەپۋتاتىن سايلاۋ قۇقىعىنا يە بولدى. بۇل ونىڭ قوعامدىق-ساياسي ءرولىن ءبىرشاما كۇشەيتتى.
ءتۇيىن. اسسامبلەيا مۇشەلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاق جەرىنە دەپورتاتسيالانىپ نەمەسە باسقالاي تاعدىر ايداپ كەلگەن ءتۇرلى ەتنوستىڭ وكىلدەرى. وسىعان قاراپ بۇل ينستيتۋت ەتنوستىق ازشىلىق توپتاردىڭ قۇقىعىن عانا قورعايدى دەۋ – قاتەلىك. وعان تەرەڭىرەك ءمان بەرەتىن بولساق, اسسامبلەيانىڭ ەڭ الدىمەن, ەلدىڭ مۇددەسى ءۇشىن قۇرىلعانىن كورەمىز. ەل ىشىندەگى تۇراقتىلىق, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, ونىڭ وركەندەۋى ماڭگىلىك بولۋى ءۇشىن قاجەت, اسسامبلەيا ۇستانىمى وسىعان سايادى.