اسكەرگە شاقىرۋ: مىندەت پەن مۇمكىندىك

تەپسە تەمىر ۇزەتىن, دەنى ساۋ 18-27 جاس ارالىعىنداعى جىگىتتەر وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋگە مىندەتتى. بۇلاي بولماعان جاعدايدا اسكەردەن قاشقانداردى زاڭ باسىنان سيپامايدى. اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتادى. ەگەر اسكەر­گە شاقىرتىلعان ازامات شاقىرۋ قاعا­زى بويىنشا مەديتسينالىق تەكسەرۋگە كەلمەسە, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە سايكەس 5 ايلىق ەسەپ­تىك كورسەتكىش مولشەرىندە ايىپپۇل تولەيدى.

«اسكەري بورىشىن وتەۋدەن قاساقانا قاشقاندار قىلمىستىق كودەكستىڭ 387-بابىنا سايكەس جازالانادى. اسكەرگە بارۋ­­دان مۇلدەم باس تارتقاندارعا ­­1000 اەك­­ ­(3 450 000 تەڭگە) كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى نەمەسە ءبىر جىلعا باس­ بوستاندىعىنان ايىرىلادى», دەدى استانا قالاسى قورعانىس ىستەرى جونىندەگى دەپارتامەنت باستىعى, پودپولكوۆنيك مەدەت تۇرىسكەلديەۆ.

ال اسكەرگە بارماۋدىڭ جولىن ىز­­دەپ دەنساۋلىعىنا قاساقانا زيان­ تيگىز­­گەندەر, دەنساۋلىعىندا كىنا­رات بار ەكەنىن كورسەتەتىن جال­عان قۇجات جاساعانداردىڭ جازا­سى ءتىپتى قاتال. ولار 3 000­ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (10 350 000 تەڭگە) كولەمىندە ايىپ­پۇل­ تولەيدى نەمەسە 3 جىلعا قا­ماۋ­عا­ الىنۋى مۇمكىن. سونداي-اق قارا­ما­عىنداعى قىزمەتشىنىڭ اسكەرگە شا­قىرتۋ زاڭدىلىعىن بۇزعانىن بىل­ە تۇرا ءتيىستى ورىندارعا حابار­ بەر­مەگەن جۇمىس بەرۋشىلەر 29 170 تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل تو­لەۋ­گە مىندەتتى.

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, اسكەر­گە شاقىرتىلعان ازامات اكىم­شىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تار­تىلىپ, 5 اەك مولشەرىندە ايىپ­پۇل تولەپ, ايىبىن وتەسە دە, مىن­دەتىنەن قۇتىلمايدى. كەلەسى كوك­تەمگى نەمەسە كۇزگى شاقىرتۋدا قاي­تا ساپقا تۇرادى.

قورعانىس مينيسترلىگى بەرگەن مالى­مەت­ بويىنشا 2023 جىلدىڭ وتكەن كەزە­­­ڭىندە رەسپۋبليكا بويىنشا 1 656, ونىڭ ىشىندە استانا قالاسى بويىنشا 132 ازامات اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان, سونىڭ ىشىندە 650 (استانا قالاسى بويىنشا 81) ازاماتقا ەسكەرتۋ جاريالانعان. سالىنعان ايىپپۇلداردىڭ جالپى سوماسى 439 875 تەڭگەنى قۇراعان. ۆەدومستۆونىڭ بۇل ستاتيستيكاسىنا قاراپ وتىرساق, ەلدە اسكەري بورىشىن وتەۋدەن باس تارتاتىنداردىڭ سانى كوپ ەمەس­تى­گىن اڭعارۋعا بولادى. اسكەرگە شاقىرۋ كەزىندە م­ە­دي­تسي­نالىق تەكسەرىسكە ۋاقتىلى بار­­ماعاندار نەمەسە اسكەري تىر­كەۋ ەرەجەسىن بۇزعاندار عانا ا­ز كولەمدە ايىپپۇل وتەگەن. مەدەت تۇرىسكەلديەۆتىڭ ايتۋىنشا,­ اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تار­تىل­عان ازاماتتاردان الىنعان ايىپ­پۇلدار بيۋدجەت كودەكسىنىڭ 49-بابىنا سايكەس رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت ەسەبىنە تۇسەدى.

استانا قالاسى قورعانىس ىس­تە­رى جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ مالى­مەتىنە سايكەس اسكەري مىن­دە­تىن ورىنداۋدان جالتارىپ جۇر­گەن­دەردىڭ قاراسى ەلوردادا كوپ. ما­سەلەن, وتكەن جىلدىڭ ەسەبى بو­يىنشا استانادا 3 مىڭعا جۋىق ازا­مات مىندەتىن ورىنداۋدان قا­شىپ ءجۇر. ولاردىڭ ءتىزىمى پوليتسي­يا باس­قارمالارىنا جولدانىپ, ىزدەس­­تىرىلەدى. كە­يىن­ زاڭنامادا كور­سە­تىلگەن تار­تىپ­تەرگە سايكەس ازامات­تاردى ىزدەس­تى­رۋ جۇمىستارى جۇر­گى­زى­لە­دى. اس­كەري بورىشىن وتەۋگە مىن­دەت­تى­­لەر ەسەبىندە تۇرعاندار كوبىنە اس­تانا قالاسىنا ۋاقىتشا كەلىپ, باس­قا مەكەنجايلار بويىنشا تىر­كە­لەدى. وسىعان بايلا­­نىستى ولاردى­ تابۋ قيىنعا سوعادى.

قازاقستاندا جىل سايىن­ 30 مىڭ­نان استام بوزبالا اس­كەر­گە شا­قىرىلادى. الايدا ولار­­دىڭ بەس­تەن ءبىرى عانا سارباز­ اتانادى. سو­نىمەن قاتار ستاتيس­تي­كالىق دەرەك­تەر­ بويىن­شا ازا­ماتتىق بورى­شىن­ وتەۋى قا­جەت­ ازاماتتاردىڭ بەر­گەن مەكەن­­جايلارىن تەكسەرۋ­ با­رى­­­­­سىندا راستالاتىندارى­ دا­ تىم­ سيرەك. سوندىقتان قور­عا­نىس مينيسترلىگى اس­كەر قا­تا­رىنا قوسىلۋدان جال­تا­رىپ جۇرگەندەردى زاڭمەن قۋ­دا­لا­ۋ­عا كوشتى.

اسكەرگە بارۋعا ق ۇلىقسىز جاستاردىڭ ارە­كەتىنەن پرەزيدەنت تە حاباردار. سول سەبەپتى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن جىلى ناۋرىز ايىنداعى حالىققا جول­دا­ۋىندا ولاردى ىنتالاندىرۋ كەرەك دەپ ناقتى تاپسىرما بەردى. قازىر اسكەرگە بار­عان جاستارعا بىرقاتار جەڭىلدىك قاراس­­تىرىلادى. سونىڭ ءبىرى – اسكەري قىز­­­مەت­­شىلەرىنە كرەديتتىك كانيكۋل بەرۋ­ ماسەلەسى. قازىر بۇل باس­تا­ما ىسكە قوسىلدى.

سونداي-اق 2013 جىلدان باس­­تاپ ءتۇرلى سەبەپپەن وتان ال­دىن­داعى قاستەرلى بورىشىن وتەي الما­عاندارعا اسكەري قىزمەتتەن ءوتۋ­دىڭ شەتەلدەگى سەكىلدى بالا­ما­ ءتۇرى ۇسىنىلىپ, «اسكەري قىز­مەت­ جانە اسكەري قىزمەتشىلەر مار­تەبەسى» زاڭعا وزگەرىس ەندى. اسكەري بيلەتتى مىندەتتى تۇردە ءبىر جىلدان كەيىن ەمەس, ءبىر ايدان كەيىن الۋ مۇمكىن بولدى. اسكەرگە قابىلدانعاندار «40 كۇندىك اسكەر» اتالاتىن كۋرس­تا­ بورىشىن وتەي الادى. وعان 24 پەن 27 جاس ارالىعىنداعى اس­كەرگە جارامدى, دەنساۋلىعىنا باي­لانىستى جارامدىلىعى شەك­تەلگەن جانە شاقىرىلۋى شە­گە­رىل­گەن ازاماتتار قاتىسا الادى. بۇ­ل اسكەر ءتۇرى اقىلى – 263 318 مىڭ­ تەڭگە. وسىلايشا, مەرزىمدى اس­كەري قىزمەت ەكى جىلدان ءبىر جىل­عا دەيىن قىسقاردى, ال ەندى ءتىپ­تى قىرىق كۇندىك اسكەر دە قاراستىرىلدى.

سونداي-اق مەرزىمدى اسكەري قىز­­­مەت­شىلەر ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىن­­­­دارىنا تۇسۋگە جەڭىلدىك بەرى­­­لەدى. جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن­ قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ الپىس­­تان اسا جوعارى وقۋ ورن­ىمەن مەموراندۋمعا قول قويىل­عان. بۇعان قوسا بيىلدان باس­تاپ اسكەرگە بارىپ كەلگەن ازامات­تار ۇلتتىق بىرىڭعاي تەست تاپسىرماي-اق جوعارى وقۋ ورنىن­دا تەگىن ءبىلىم الادى. ولارعا مەم­لەكەت تاراپىنان ءۇش مىڭ گران­ت بولىنگەن. ساربازدار وتان الدىن­دا­عى بورىشىن وتەگەن سوڭ ەكى جىل ىشىندە جوعارى وقۋ ورنىنا ءوتى­نىش­­ بەرە الادى.

اسكەرگە شاقىرۋدان نەگىزىنەن جو­عارى نەمەسە ارناۋلى وقۋ ورىن­دارىنىڭ كۇندىزگى بولىمىندە وقي­تىندار ۋاقىتشا بوساتىلادى.­ سونىمەن قاتار زاڭ جۇزىندە ءدىني قىز­مەتكەرلەر دە اسكەري بورى­شىن وتەمەيدى. بۇل قاتارعا اۋە كولىكتەرى ەكيپاجدارىنىڭ مۇشە­لەرىن دە قوسۋعا بولادى. نەگىزى اسكەردەن شاقىرتۋدان بوسا­تىلاتىندار مەن ۋاقىتشا كەيىن­گە قالدىرىلاتىندار ءتۇرلى سانات­قا بولىنەدى. ماسەلەن, اسكەري وقۋ­ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى, عىلى­مي اتاعى بارلار, جاقىن تۋىس­تارى اسكەري قىزمەتتى وتكەرۋ كەزىن­دە قايتىس بولعان نەمەسە ءبىرىن­شى, ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك بولىپ قالعاندار اسكەري مىندەتتى وتە­مەۋگە قۇقىلى. وتباسىن قۇرىپ, با­لالى بولعاندار دا وتان ال­دىنداعى بورىشىن وتەۋدەن بوسا­تىلادى. مۇگەدەكتىگى بار ءارى كىسى كومەگىمەن ءجۇرىپ-تۇراتىن تۋىس­تارىن قامقورلىعىنا العاندار, وت­باسىنداعى جالعىز اسىراۋشىلار­ دا­ اسكەرگە شاقىرتىلمايدى. سونداي-اق پەداگوگيكا, مەديتسينا سالا­لارىنىڭ وكىلدەرى, پارلامەنت پەن­ جەرگىلىكتى ءماسليحات دەپۋتات­تا­رىنا اسكەرگە شاقىرتۋدى ۋاقىت­شا­ كەيىنگە قالدىرۋعا رۇقسات بەرى­لە­دى.

اتالعان ساناتتاعى ازاماتتا­ر عانا اسكەردەن بوساتىلىپ, ايىپ­پۇل تولەمەيدى. ال بۇعان جاتپاي­تىن, دەنساۋلىعىندا كىنارات جوق­, 18 جاسقا تولعان ءاربىر ازامات­ وتان الدىنداعى پارىزىن ورىن­داۋ­عا مىندەتتى. بولماسا زاڭمەن بەكى­تىلگەن ايىپپۇل تولەۋى قاجەت. الاي­دا بۇل دا اسكەردەن تۇبەگەيلى بوسات­پايدى. سوندىقتان ساپقا قوسىل, سارباز!