قازاقستان قىتايعا مۇزداتىلعان ەت پەن بالىق ونىمدەرىن, قۇس, جىلقى, شوشقا ەتى مەن قوسالقى ونىمدەردى, جۇمىرتقا جانە تاۋارلاردىڭ باسقا دا تۇرلەرىن جەتكىزۋگە ءازىر. مۇنى ەل ۇكىمەتى قكپ وك ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەسى, قكپ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانى پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ما ءسينجۋيدىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارى اياسىندا الماتىدا وتكەن قازاقستان مەن قىتاي شەكارا ىنتىماقتاستىعىنىڭ 2-دوستىق ديالوگىندە مالىمدەدى.
اۋقىمدى ءىس-شاراعا دەيىن ما سينجۋي پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆپەن كەزدەسىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماسەلەلەرىن تالقىلادى. پرەمەر-مينيستر قىتاي قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ونىڭ جالپى تاۋار اينالىمى قۇرىلىمىنداعى ۇلەسى 18%-دى قۇرايتىنىن, ءوزارا ساۋدا كولەمىنىڭ 40%-دان استامى شۇاا-عا تيەسىلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ەكى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ 2030 جىلعا قاراي تاۋار اينالىمىن 35 ملرد دوللارعا دەيىن ۇلعايتۋ جونىندەگى مىندەتىن ەسكەرەتىن بولساق, قازاقستاننىڭ شىڭجاڭمەن ءوزارا ساۋداسى بۇدان دا زور ماڭىزعا يە بولادى. ءبىز قىتايلىق ارىپتەستەرىمىزبەن بىرگە وسىناۋ بيىك ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە دايىنبىز, – دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
ءوز كەزەگىندە ما سينجۋي قازاقستان مەن قىتايدى تىعىز ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار بايلانىستىراتىنىن اتاپ ءوتىپ, شۇاا اۋىل شارۋاشىلىعى, ونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا, لوگيستيكا, ءبىلىم بەرۋ, يننوۆاتسيا, تاعى باسقا باعىتتار بويىنشا ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەدى.
پرەمەر-مينيستر بەس تارماقتىڭ ەكەۋىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جەدەلدەتىپ وتكىزۋ ءۇشىن «جاسىل دالىزدەر» ىسكە قوسىلعانىن ايتىپ, قالعان ۇشەۋىندە: «دوستىق – الاشانكوۋ», «مايقاپشاعاي – زيمۋناي» جانە «قالجات – دۋلاتى» بەكەتتەرىندە ولاردى ىسكە قوسۋ ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار ءاليحان سمايىلوۆ ەلدىڭ جۇك تاسىمالداۋشىلارىنا قحر-عا كىرۋ ءۇشىن ۆيزا بەرۋ راسىمدەرىن جەدەلدەتۋ ماسەلەسىن ءسوز ەتتى, بۇل جالپى تاۋار اينالىمىنىڭ قارقىنىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جالپى, قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق كۇن وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. بۇعان ەكى ەلدىڭ ساۋدا, ينۆەستيتسيا, لوگيستيكا سالاسىنداعى كەلەلى ىستەر دالەل بولا الادى.
– مەملەكەت باسشىلارى جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا كوپ كوڭىل بولەدى. بيىل ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىنا 10 جىل تولادى. وسى كەزەڭدە اراداعى سەرىكتەستىك جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا وڭ سەرپىن بايقالادى. بۇگىندە قازاقستاندا تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى, وڭدەۋ ونەركاسىبى جانە باسقا دا ستراتەگيالىق سالالاردا 3 300 بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى, – دەدى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين ەكى ەلدىڭ فورۋمىندا.
نەگىزى ەكى ەلدى ءداستۇرلى تۇردە بايلانىستىرىپ وتىرعان نەگىزگى ايماق – قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسى, ويتكەنى ونىڭ ۇلەسىنە قازاقستان مەن قىتايدىڭ بارلىق تاۋار اينالىمىنىڭ 40%-دان استامى تيەسىلى. ۆيتسە-پرەمەردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان قىتايعا 1 ملرد دوللاردان استام قارجىعا ونەركاسىپتىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىنىڭ 135 ءتۇرىن ۇسىنىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, وتاندىق كاسىپورىندار قحر-عا سالقىنداتىلعان ەت ونىمدەرىن, بالىق ونىمدەرىن, قۇس, جىلقى, شوشقا ەتى مەن قوسالقى ونىمدەردى, جۇمىرتقا جانە جوعارى مارجالى تاۋارلاردىڭ باسقا دا تۇرلەرىن جەتكىزە الادى.
– بۇل ءۇشىن وتاندىق ەت ونىمدەرىن قىتايعا ەكسپورتتاۋعا جانۋارلاردىڭ اۋرۋلارىمەن بايلانىستى شەكتەۋلەردى جويۋ وتە ماڭىزدى. جاقىندا جانۋارلاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمى اۋسىل تىركەلمەگەن جانە وعان قارسى ەكپە سالىنعان قازاقستاننىڭ بەس وڭتۇستىك-شىعىس ايماعىنىڭ مارتەبەسىن راستاۋدى ۇسىندى, – دەدى سەرىك جۇمانعارين قىتاي دەلەگاتسياسىنىڭ وكىلدەرىنە.
سونىمەن قاتار ۆيتسە-پرەمەر قحر باس كەدەن باسقارماسى ماماندارىنىڭ ەلدەگى وسىمدىك جانە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە ينسپەكتسيا جۇرگىزۋ ءۇشىن قازاقستانعا كەلۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
– قازاقستان قحر-عا جىل سايىنعى بيداي جەتكىزۋ كولەمىن 1 ملن تونناعا دەيىن جانە ودان دا جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزۋگە دايىن. بۇل ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدىق مۇمكىندىكتەر دە بار. مەن ءبىر تەمىرجول استىق قۇرامىن قحر-دىڭ بوند ايماعىنا پيلوتتىق نەگىزدە باعىتتاۋ تۋرالى تاپسىرما بەردىم, – دەپ سەرىك جۇمانعارين قىتاي وكىلدەرىن حاباردار ەتتى.
بۇعان قوسا تاراپتار جول بويىنداعى وتكىزۋ بەكەتتەرى, لوگيستيكالىق ورتالىقتار مەن كولىك ينفراقۇرىلىمى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جولدارىن تالقىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا «قورعاس» حشىو جانە «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» اەا-دا ساۋدا ينفراقۇرىلىمى مەن شەكارالىق باقىلاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. 2022 جىلى قازاقستاننىڭ تەمىرجول ارقىلى ترانزيتپەن جۇك تاسىمالداۋ كولەمى 1,1 ملن تونناعا ارتىپ, 9,4 ملن تونناعا جەتتى. قحر-دان اۆتوكولىكپەن ترانزيتتىك تاسىمالداۋ ەكى ەسە ءوسىپ, 980,6 مىڭ توننانى قۇراعان.
ۇكىمەتتىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, ليانيۋنگان پورتىندا قازاقستان-قىتاي لوگيستيكالىق تەرمينالىمەن بىرگە جۇكتەردىڭ كەدەرگىسىز ءترانزيتى ءۇشىن قاجەتتى بازا بار. قولايلى ينفراقۇرىلىمدىق جاعداي جاساۋ ءۇشىن ءۇرىمشى مەن الماتىدا ساۋدا حابىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇدان باسقا باقتى (قر) - شاۋەشەك (قحر) اۆتوموبيل وتكىزۋ بەكەتى اۋدانىندا ەكى ەل اراسىنداعى ءۇشىنشى تەمىرجول وتكەلى اشىلماق.
فورۋم اياسىندا ەكونوميكانىڭ قۇرىلىس, ەنەرگەتيكا, تاۋ-كەن ونەركاسىبى, اۋىل شارۋاشىلىعى, تاماق ونەركاسىبى, ماشينا جاساۋ, تۋريزم, ينۆەستيتسيالار سەكىلدى سالالارىندا قازاقستاندىق جانە قىتايلىق كاسىپكەرلەر اراسىندا B2B فورماتىندا ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر ءوتتى. وندا 16 ەكىجاقتى قۇجاتقا قول قويىلدى, ونىڭ بەسەۋى – 565,4 ملن دوللاردى قۇرايتىن كوممەرتسيالىق قۇجات.
قىتاي دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى, قكپ وك ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەسى, قكپ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانى پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ما سينجۋي بولسا الدىمەن قازاق ەلىنە قوناقجايلىلىعى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. ول قازاقستان پرەزيدەنتى كەزدەسۋ بارىسىندا دەلەگاتسيانى جىلى قابىلداپ, ايرىقشا ءىلتيپات كورسەتكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپ, مۇنى قحر توراعاسى سي تسزينپين مەن قاسىم-جومارت توقاەۆ اراسىنداعى جەكە دوستىقتىڭ, قىتايدىڭ كوپۇلتتى حالقىنا دەگەن ىزگى نيەتتىڭ كورىنىسى رەتىندە قابىلدايتىنىن جەتكىزدى.
– بۇل ساپار ءبىز كوپتەن كۇتكەن ۇمىتىمىزگە جان ءبىتىردى جانە شەكارا ماڭى وڭىرلەرىنىڭ اكىمدەرىمەن كەزدەسۋدى اسىعا كۇتەمىز. قحر توراعاسى سي تسزينپين تەك قىتاي اۋماعىندا ەمەس, سونىمەن قاتار سىرتقى الەمگە اشىقتىققا باعىتتالعان قىتايدى جاڭعىرتۋدىڭ اۋقىمدى جوسپارىن ۇسىندى. قىتايلىق جاڭعىرتۋ تەك قحر-عا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كورشىلەس ەلدەرگە, سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا دا ءتيىمدى بولادى, – دەدى ما سينجۋي.
قىتاي تاراپى الماتىدا جانە ۇرىمشىدە كەشەندى تەرمينالدار سالۋ, سونداي-اق اۋە رەيستەرىنىڭ سانىن كوبەيتۋدى ۇسىندى. وسى ورايدا قحر-مەن شەكارالاس وڭىرلەردىڭ – الماتى قالاسى, الماتى, جەتىسۋ, اباي, شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ اكىمدەرى ءوزارا ىنتىماقتاستىققا قاتىستى ۇسىنىستارىن جەتكىزدى.
– الماتى ەل ەكونوميكاسىنىڭ 17%-ىن جانە مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ 26%-ىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ دامۋىندا ەرەكشە ورىن الادى. قىتاي كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىق كاسىپورىنداردىڭ جارتىسىنان كوبى الماتى قالاسىندا ورنالاسقان. دوستىق قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ مەگاپوليس پەن قىتاي اراسىنداعى تاۋار اينالىمى ءداستۇرلى تۇردە جوعارى دەڭگەيدە ساقتالىپ وتىر. 2022 جىلى تاۋار اينالىمى 1,5 ەسەدەن استامعا ۇلعايىپ, 6,8 ملرد دوللاردى قۇرادى, – دەدى قالا اكىمى ەربولات دوساەۆ.
ال شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆ وبلىس اۋماعىندا بىرلەسكەن يننوۆاتسيالىق كاسىپورىننىڭ, قۋاتتىلىعى جىلىنا 200 توننا ۋران بولاتىن اەس ءۇشىن جىلۋ بولەتىن قۇراستىرمالار شىعاراتىن زاۋىتتىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن ءسوز ەتتى. زاۋىت بارلىق ءونىمىن قىتاي نارىعىنا ەكسپورتتايدى. ول بۇل جوبا ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ودان ءارى نىعايتاتىنىن اتاپ ءوتتى. جوبا تولىقتاي ماقساتىنا جەتكەندە جالپى تابىس 120 ملن دوللاردان 200 ملن دوللارعا دەيىن ارتپاق.