«ادىلەتتى قازاقستانعا جاڭا سايلاۋ جۇيەسى مىندەتتى تۇردە قاجەت» دەيدى ساراپشىلار. ويتكەنى ول تىكەلەي ەل بولاشاعى مەن سىندارلى ساياسي شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋىنا اسەر ەتەتىن فاكتورعا اينالدى. مۇنى پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا ايتىپ, سايلاۋدىڭ ماقساتى مەن مىندەتىن, بۇعان قوسا وتكىزۋ ۋاقىتى مەن جۇيەسىن ايقىنداپ بەرگەن ەدى. مەملەكەت باسشىسى ەلدە ارالاس سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى قۇپ كورىپ, پروپورتسيونالدى جانە ماجوريتارلىق سايلاۋ جۇيەسىن بىرگە قولدانۋدى ۇسىندى.
ەسكە سالساق, بۇعان دەيىن قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورماسى اياسىندا ءماجىلىس جانە ءماسليحات دەپۋتاتتارى پروپورتسيونالدى ۇلگىمەن سايلانىپ كەلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلدەگى پارتيالىق جۇيەنى عانا دامىتۋعا ۇلەس قوستى. وسىنى ەسكەرگەن مەملەكەت باسشىسى ارالاس سايلاۋ جۇيەسىندەگى ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىنىڭ 70 پايىزى – پروپورتسيونالدىق, 30 پايىزى – ماجوريتارلىق تاسىلمەن جاساقتالاتىنىن ايتتى. ناتيجەسىندە, جەرگىلىكتى جەرلەردە باسەكەگە قابىلەتتى ساياسي ورتا قالىپتاسىپ, ەلدىڭ الدىندا بەدەلدى, جاڭا تۇلعالاردىڭ ساياساتقا كەلۋىنە جول اشىلماق.
«پارتيادا جوق ازاماتتار ماجىلىسكە عانا ەمەس, جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندارعا دا سايلانا المايتىن بولدى. سونىڭ سالدارىنان حالىقتىڭ سايلاۋ ناۋقانىنا قىزىعۋشىلىعى كۇرت تومەندەدى. سايلاۋدى كەرەك قىلمايتىن ادامداردىڭ قاتارى كوبەيدى. ولار وزدەرىنىڭ داۋىسى ماڭىزدى ەكەنىنە, ەل ءومىرىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتە الاتىنىنا سەنبەيتىن بولدى. اشىعىن ايتساق, قازىر جۇرت دەپۋتاتتاردى اسا تاني بەرمەيدى. وسىنداي جاعىمسىز جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, مەن ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە كوشۋدى ۇسىنامىن. سول كەزدە بارلىق ازاماتتىڭ قۇقىعى تولىق ەسكەرىلەدى», دەگەن ەدى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ.
19 ناۋرىزدا ءماجىلىس جانە ءماسليحات دەپۋتاتتارى وسى پرەزيدەنت ۇسىنعان ارالاس سايلاۋ جۇيەسىمەن سايلانىپ, حالىق ءوز تاڭداۋىن جاسايدى. جاڭا جانە ادىلەتتى قازاقستاننىڭ بۇل سايلاۋىن وتاندىق ساراپشىلار «ساياسي بەتبۇرىستىڭ باستاۋ العان كەزەڭى» دەپ اتاپ, «ساياسي ترانسفورماتسيانىڭ ايقىن كورىنىسى» دەپ باعالادى. «ال ساياسي رەفورمالار ەلدەگى سايلاۋ مادەنيەتىنىڭ تۇرلەنۋى مەن ازاماتتىق بەلسەندىلىكتىڭ ارتۋىنا جول اشادى», دەگەن پىكىردە ساياساتتانۋشىلار.
سونداي-اق ولار بۇل ناۋقاندى «مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى جاڭعىرتۋدىڭ تۇپكىلىكتى كەزەڭى» دەپ تە اتادى. كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلگەن ساياسي رەفورمالار وكىلدى بيلىك تارماقتارىنىڭ بارلىق دەڭگەيىنە ىقپال ەتىپ, جاڭارۋىنا مۇمكىندىك بەردى. مۇنداي پىكىرلەردى ساياساتتانۋشىلار قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ۇيىمداستىرعان «ساياسي رەفورمالار: جاڭا ساياسي مودەلگە كوشۋ» اتتى ساراپشىلار تالقىلاۋىندا ايتتى. ءىس-شارادا پرەزيدەنت قابىلداعان ساياسي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ اياسىنداعى سايلاۋدىڭ ماڭىزى مەن قازاقستاننىڭ ساياسي رەسترۋكتۋريزاتسياسى كەڭىنەن ءسوز بولدى. جيىنعا قاتىسقان ساراپشىلارعا ارنايى ساۋال قويىپ, وي-پىكىرلەرىن بىلگەن ەدىك.
– مەملەكەت باسشىسى قابىلداعان ساياسي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ باستى اسپەكتىلەرى قانداي؟
الۋا جولدىبالينا,
قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى:
– بىرىنشىدەن, ساياسي پارتيالاردى تىركەۋدىڭ تىڭ ەرەجەلەرى جاڭا پارتيالاردىڭ پايدا بولۋىنا باسەكەلەستىك ورتا قالىپتاستىردى. ال قازىردىڭ وزىندە زاڭنامالىق جاڭالىقتارعا سايكەس ەكى جاڭا پارتيا پايدا بولدى.
ەكىنشىدەن, وسى سايلاۋ تسيكلى اياسىندا ازاماتتاردىڭ سايلانۋ قۇقىقتارى جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋدى ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. سونداي-اق ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە كوشۋدىڭ ارقاسىندا ءاربىر ازامات پارلامەنت پەن ءماسليحات سايلاۋىنا قاتىسۋ قۇقىعىنا يە بولدى.
ۇشىنشىدەن, بۇل ساياسي ينستيتۋتتاردى جاڭعىرتۋ. بۇل جەردە ءسوز تەك ساندىق وزگەرىستەر تۋرالى ەمەس, سونىمەن قاتار پارلامەنت پەن جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ قۇرامى مەن جۇمىسىنداعى ەلەۋلى وزگەرىستەر تۋرالى بولىپ وتىر. ماڭىزدى جاڭاشىلدىق – دەپۋتاتتىق مانداتتى كەرى قايتارىپ الۋ ينستيتۋتى. ءسوزسىز بۇل زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ جۇمىسىنا اسەر ەتەدى.
– قازىرگى سايلاۋ بيلىك پەن قوعام اراسىندا جاڭا قوعامدىق كەلىسىم قۇرا الا ما؟
تالعات قاليەۆ,
قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى:
– سايلاۋعا ساياسي كۇشتەردىڭ بارلىعى قاتىسىپ جاتىر, ونىڭ ىشىندە جاڭاسى دا بار, تاجىريبەسى مولى دا بار. سونداي-اق سىندارلى پىكىر الماسۋ دا بار. ساياسي ۇدەرىستەردىڭ ەۆوليۋتسيالىق ءپرينتسيپى جانە بۇل ۇدەرىستەردىڭ ديناميكاسى مەن تۇراقتىلىعى ساقتالىپ وتىر. الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پىكىرتالاستار سايلاۋدا جوعارى بەلسەندىلىككە تۇرتكى بولاتىنىن كورسەتەدى. بۇل ەلەكتوراتتىڭ جوعارى كورسەتكىشىنە سەبەپ بولادى دەگەن ءۇمىت بار. سونىمەن بىرگە بىزگە داۋىس بەرۋ مەن سايلاۋ مادەنيەتىن ءسىڭىرۋدى ۇيرەنۋ كەرەك. كەيبىر سايلاۋشىلار ءۇشىن بۇل العاشقى داۋىس بەرۋ تاجىريبەسى بولادى. جاستاردىڭ كوبى ماجوريتارلىق جۇيە قولدانىلعان كەزدە دۇنيەگە كەلدى. سوندىقتان بۇل رەتتە اينالامىزعا سايلاۋدىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنى جانە ونىڭ ناتيجەسى ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن قالاي اسەر ەتەتىنى تۋرالى ايتىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ماڭىزدى.
– جالپى الداعى پارلامەنتتىك سايلاۋدىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
اندرەي چەبوتارەۆ,
«التەرناتيۆا» وزەكتى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى:
– ءبىر جاعىنان بۇل 2021-2022 جىلدارداعى ساياسي رەفورمالارعا بايلانىستى بولسا, ەكىنشى جاعىنان سايلاۋ جاڭا اينالىمعا ىقپال ەتىپ, ساياسي رەفورمالارعا سونى قارقىن بەرەدى. قازىرگى تاڭدا 29 ماندات بولسا دا, ۇلكەن باسەكەلەستىكتى بايقاۋعا بولادى. بۇل جاڭا يدەيالاردىڭ, جاڭا اقپاراتتىق ساياسي كۇن ءتارتىبىنىڭ پايدا بولعانىن بىلدىرەدى. سونىمەن قاتار بارلىق دەڭگەيدەگى ءماجىلىس پەن ءماسليحاتتاردىڭ جاڭا قۇرامدارىن سايلاۋ جانە قالىپتاستىرۋ ساياسي جۇيەنى, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق سالالاردى ودان ءارى رەفورمالاۋعا نەگىز بولادى. ەگەر پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ الدىڭعى شاقىرىلىمىنىڭ قاراۋىندا بولعان زاڭ جوبالارىنا قاراساق, الەۋمەتتىك كودەكستى, باق, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى زاڭداردى كورەمىز. وسى جانە باسقا دا زاڭ جوبالار جاڭا شاقىرىلىمدا قاراستىرىلادى. بۇدان بولەك جاڭا ءماجىلىستىڭ الدىندا پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تۇر. وندا ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك باعىتتارعا باسىمدىق بەرىلەدى.
– پرەزيدەنت ۇسىنعان ارالاس سايلاۋ جۇيەسى ءىس جۇزىندە قانداي ناتيجە بەرەدى؟
تاتيانا ليپينا,
قسزي جەتەكشى ساراپشىسى:
– قازاقستان – «كوپشىلىكتىڭ» ەلى. بۇگىندە ەلىمىزدە كوپتەگەن ەتنوس تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بۇعان سەبەپ – گەوگرافيالىق اۋماقتىڭ كەڭدىگى. بۇل ءار ايماقتىڭ ورنالاسقان جەرىنە بايلانىستى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق قاجەتتىلىكتەرىنە نازار اۋدارتادى. مىسالى, ءبىر ايماقتا كەدەندىك جانە باسقا دا ساۋدا-ساتتىق قۇقىقتىق رەتتەۋ قاتىناستارعا قاتىستى نارىققا تەك بەلگىلى ءبىر ءونىمدى شىعارۋ كەرەك بولسا, ەندى ءبىر جەردە ايماقتىڭ وندىرىستىك ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ەكولوگيالىق رەتتەۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتۋى مۇمكىن.
پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلىق جۇيە الەۋمەتتىك-گەوگرافيالىق رەپرەزەنتاتيۆتىلىك تەپە-تەڭدىگىندە ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى. ول سايلاۋدىڭ تراەكتورياسىن ايقىنداپ, پارتيالاردىڭ سايلاۋ الدىنداعى ستراتەگيالارىنا جانە سايلاۋشىلاردىڭ قاتىسۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى.
مۇنداي جۇيەدە پارتيالار وزدەرىن جەتكىلىكتى اۋقىمدى پەرسپەكتيۆادا كورسەتۋگە مۇمكىندىك الادى. ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنىڭ پروپورتسيونالدى قۇرامداس بولىگى سايلاۋالدى تۇعىرنامانى ناقتىلاۋ ارقىلى پارتيالارعا ورتاق داۋىس جيناۋعا, قولداۋعا يە بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. پارتيالار ءۇشىن بۇل ماڭىزدى, سەبەبى مۇنداي سەنىم پارتيانىڭ وزەكتىلىگىن, ساياسي كۇن ءتارتىبىن جانە زاڭنامالىق سالاداعى ارەكەتتەر الگوريتمىن راستايدى.
ەكىنشى جاعىنان, پارتيانىڭ ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر ارقىلى قاتىسۋى ونىڭ جەرگىلىكتى مۇددەلەردى قورعاۋعا, جاعدايعا قاراي ارەكەت ەتۋگە, قوعاممەن تىكەلەي جۇمىس ىستەۋگە دايىن ەكەنىن كورسەتەدى. اۋدانداعى دەپۋتات مانداتىن قايتارىپ الۋ تەتىگى پارتيالىق دەپۋتاتتاردى بەلسەندى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل دا پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلىق جۇيەنىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى.
سونداي-اق پارتيالار حالىقتىڭ پىكىرىن, ولاردىڭ الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيى مەن سۇرانىستارىن باقىلاۋ تەتىكتەرىن بىلدىرەتىنىن ەسكەرسەك, پارتيالىق وكىلدىكتىڭ الدەقايدا كەڭ بولۋى ماڭىزدى. بۇل بۇرىننان بار جانە جاڭا پارتيالارعا دا قاتىستى. بۇل وكىلدىك سايلاۋالدى باعدارلامالاردىڭ ساپاسى مەن وزەكتىلىگىنە اسەر ەتەدى. بارلىق دەڭگەيدە ۇلكەن رەسۋرستاردى پايدالانا وتىرىپ, پارتيالار سايلاۋدى بەلسەندى اقپاراتتىق قامتۋعا ىقپال ەتەدى. قوعامدى قىزىقتىرىپ, سايلاۋشىلاردى تارتۋ ءۇشىن دە جۇمىس ىستەي الاتىن بەلسەندى ديسكۋرسيۆتى ءورىستى قالىپتاستىرادى.
وسىلايشا, پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلىق جۇيە بىرقاتار ارتىقشىلىققا يە بولا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ساياسي ءورىسىن كۇشەيتىپ, حالىق مۇددەلەرىنىڭ كەڭ كولەمدە جيناقتالۋىنا ىقپال ەتەدى.
– قازىرگى سايلاۋ ناۋقانىنىڭ ساياسي رەفورمالارعا قاتىستى كۇماندى تۇستارى بار ما؟ ويتكەنى حالىق ءالى دە بولسا سايلاۋعا سەنىمسىزدىكپەن قارايتىنى جاسىرىن ەمەس.
جانار تولەندينوۆا, ساياساتتانۋشى:
– ەندى پارتيالاردىڭ, كانديداتتاردىڭ بيىلعى سايلاۋداعى ۇگىت-ناسيحات كەزەڭىنە ساراپتاما جاساپ ايتاتىن بولساق, ولاردىڭ ۋادەلەرى ساياسي رەفورمالارعا قاتىستى سكەپسيستى جوققا شىعارادى. ويتكەنى ارالاس سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ, ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا سايلانۋ مۇمكىندىگى – ازاماتتاردىڭ سەنىم دەڭگەيىن ارتتىرىپ, ولاردىڭ ازاماتتىق, ساياسي بەلسەندىلىگىن كورسەتۋگە سەرپىن بەردى دەپ ايتۋعا بولادى.
– الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىندەگى ارالاس سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا وتكىزىلەتىن ساياسي ناۋقاندى الىپ قاراساق, قاتىسۋشى كانديداتتار سانى ايتارلىقتاي كوپ ەكەنىن كورەمىز. ەلدە وتەتىن ءماجىلىس پەن ءماسليحات سايلاۋىنا پارتيالىق ءتىزىم جانە ءبىر مانداتتى وكرۋگتار بويىنشا 700-دەن استام كانديدات دوداعا تۇسپەك. ۇمىتكەرلەردىڭ كوپتىگى حالىقتىڭ تاڭداۋ جاساۋىنا قالاي اسەر ەتەدى؟
الىشەر تاستەنوۆ,
قسزي باس ساراپشىسى:
– قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي رەفورماسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – پارتيا قۇرىلىسىن ىرىقتاندىرۋ. ونى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءتارتىبى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتىلىپ, تىركەۋ شەگى 20 مىڭنان 5 مىڭ مۇشەگە دەيىن قىسقارتىلدى. پارتيالاردىڭ ايماقتىق وكىلدىكتەرىنىڭ تومەنگى مولشەرى 600-دەن 200 ادامعا دەيىن قىسقاردى. بۇل رەتتە پارتيالاردىڭ پارلامەنت ماجىلىسىنە وتۋىنە شەكتەۋ 7 پايىزدان 5 پايىزعا دەيىن تومەندەتىلدى. بۇل شارالار پارتيالاردىڭ قۇرىلۋىنا دا, سونداي-اق ولاردىڭ ءوز ساياسي ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرىپ, سايلاۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن پارلامەنتكە كىرۋ مۇمكىندىكتەرىن دە ايتارلىقتاي كەڭەيتتى. سونىمەن قاتار بۇل پارتيانىڭ دامۋىن بەلسەندىرىپ, جاڭا پارتيالاردىڭ قۇرىلۋىنا ىقپال ەتتى.
بيىلعى سايلاۋ ناۋقانىنا 7 ساياسي پارتيا قاتىسىپ جاتىر. ولاردىڭ اراسىندا جاقىندا قۇرىلعان 2 جاڭا پارتيا بار. جاڭا پارتيالاردىڭ قۇرىلۋى قوعامنىڭ بارلىق الەۋمەتتىك قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتەدى. وتكەن پارلامەنت سايلاۋىنا 5 پارتيا قاتىسقانى بەلگىلى. بۇل پارتيالىق باسەكەلەستىكتى ارتتىرىپ, سايلاۋ الدىنداعى داۋىس ءۇشىن كۇرەستى كۇشەيتەدى. بۇعان ءوزىن ءوزى ۇسىنعان كانديداتتاردىڭ سايلاۋعا قاتىسۋى دا ىقپال ەتەدى.
پارتيالىق تىزىمگە سايكەس پروپورتسيونالدى جۇيە بويىنشا 69 دەپۋتات, ال 29 دەپۋتات ءبىر مانداتتى وكرۋگ بويىنشا سايلانادى. وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ ءماسليحاتتارىنىڭ سايلاۋى دا ارالاس سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا 50/50 قاتىناسىمەن وتەدى.
ءماجىلىس سايلاۋىندا پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا بارلىعى 281 كانديدات تىركەلدى. ءبىر مانداتتى 29 وكرۋگ بويىنشا ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا 435 كانديدات (ورتا ەسەپپەن ءبىر مانداتقا 15 كانديدات) تىركەلگەن. كانديداتتاردىڭ مۇنداي كوپ بولۋى سايلاۋ ۇدەرىسىنە, تيىسىنشە, ءادىل سايلاۋعا دەگەن سەنىمنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى بولىپ وتىر.
– ەلدە ءجۇرىپ جاتقان ءىرى رەفورمالار الداعى ءماجىلىس پەن ءماسليحات سايلاۋىنىڭ تارتىپتەرى مەن ءوتۋ ۇدەرىسىنە وزگەرىس اكەلگەنىن ايتادى ساراپشىلار. وسىعان قاراپ سايلاۋدا باسەكەلەستىك جوعارى بولادى دەۋگە بولا ما؟
ەرمەك توقتاروۆ,
قسزي ستراتەگيالىق تالداۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى:
– 2021 جىلى پارلامەنتتىك سايلاۋ كارانتين جاعدايىندا ءوتتى. بىراق بۇل سايلاۋ كونستيتۋتسيالىق مەرزىمدە ءوتتى. الداعى سايلاۋ ساياسي جۇيەنىڭ جاڭا ەرەجەلەر بويىنشا مۇمكىندىگىنشە شۇعىل جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەرزىمىنەن بۇرىن بولادى. ساياسي رەفورمالار سايلاۋ وتەتىن جاعدايلاردى ايتارلىقتاي وزگەرتتى. مىسالى, ساياسي پارتيالار ماجىلىسكە ءوتۋ ءۇشىن سايلاۋشىلاردىڭ 5 پايىز داۋىستارىن جيناۋ كەرەك. بۇل پارتيالارعا جەڭىلدىك بولىپ كورىنەدى. بىراق جاڭا پارتيالار پايدا بولدى, ال كەيبىر پارتيالار رەبرەندينگتەن ءوتىپ, ولارعا جاڭا كوشباسشىلار كەلدى. بۇل سايلاۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگى – ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا دەپۋتاتتاردىڭ ءبىر بولىگىن سايلاۋ. ولار تەك پارتيا مۇشەلەرى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق ءوزىن ءوزى ۇسىنىپ, سايلاۋعا شىعا الادى. مۇنداي جۇيە بۇرىن بولعان, بىراق 2021 جىلعى سايلاۋدا بارلىق ءماسليحات پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا قۇرىلدى. نەگىزىندە ءبىز ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە قايتا ورالدىق. سايلاۋدا ءوزىن ءوزى ۇسىنعان كانديداتتارعا داۋىس بەرۋ حالىقتىڭ ساياسي ۇدەرىستەرگە تىكەلەي ارالاسۋىنا, ولاردىڭ ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋدا وزىندىك ءۇن قوسۋىنا ىقپال ەتپەك. ياعني ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا سايلانعان دەپۋتات ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن مىنبەردە كوتەرۋگە مۇمكىندىك الادى.
ءوزىن ءوزى ۇسىنعان ۇمىتكەرلەر دەپۋتات بولىپ سايلانعان جاعدايدا قوعامدىق ساياساتتىڭ ماڭىزدى قاتىسۋشىلارى بولادى. ولار وكرۋگتەن كەلگەن ءوز سايلاۋشىلارىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋعا مىندەتتى. بۇل دەپۋتاتتار ازاماتتار جاعىنان مۇقيات قاداعالانادى, ويتكەنى ولاردىڭ مانداتىن قايتارۋعا مۇمكىندىك بار. جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن بۇل ءوز مۇددەلەرىن ءماجىلىس دەڭگەيىندە دە, ءماسليحاتتار دەڭگەيىندە دە قورعاۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك. مۇنداي جاعداي ازاماتتاردى قىزىقتىرادى جانە ولاردىڭ ساياسي قاتىسۋىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى دەپ سەنەمىن.
ءتۇيىن. ساراپشىلار ايتىپ وتكەندەي, ەلدەگى ءجۇرىپ جاتقان ءتۇرلى رەفورمالاردىڭ ىسكە اسۋىنا ەلدەگى سايلاۋ ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. ەلدە رەفەرەندۋم ءوتىپ, قابىلداعان رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ جۇمىسى بىردەن قولعا الىندى. پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزدىك, ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇرىلدى. قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار ەل ىشىندە عانا ەمەس, شەت ەلدەردە دە تالقىلانىپ جاتىر. پرەزيدەنت ايتقانداي, ەلىمىز دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستى. الداعى ءماجىلىس جانە ءماسليحاتتار سايلاۋى رەفورمالار ءۇشىن ماڭىزدى ءارى شەشۋشى كەزەڭ بولماق. مۇنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جۋىردا وتكەن اكىمدەر جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارىمەن وتكەن كەڭەستە ايتقان ەدى.
ء«بىزدىڭ بولاشاعىمىز – ايقىن, ناقتى جوسپارىمىز بار. ءماجىلىس جانە ءماسليحاتتار سايلاۋى – بيلىك ينستيتۋتتارىن جاڭارتۋ جۇمىسىنىڭ قورىتىندى كەزەڭى. وسىلايشا, بيلىك جان-جاقتى رەفورمالاردى جالعاستىرۋ ءۇشىن جاڭا سەنىم مانداتىنا يە بولادى. ەلىمىزدى دامىتۋ جولىندا تىڭ باستامالار كوتەرىپ, ونى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ – باستى مىندەت. قازىر جەتىستىككە ءماز بولىپ وتىراتىن زامان ەمەس. جۇمىستى تىڭ قارقىنمەن جالعاستىرۋ كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.
وسىلايشا, پرەزيدەنت باستامالارى ءىس جۇزىندە ناتيجە بەرىپ, ءار تۇرعىن ارمانداعان ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىنداعى قادامعا سەرپىن بەرەتىن بولادى. ەل تۇرعىندارىنىڭ 71,7 پايىزى ەلىمىز دۇرىس باعىتتا دامىپ كەلە جاتىر دەپ ەسەپتەيدى. بۇل – پرەزيدەنت جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جۇرگىزگەن ساۋالدامانىڭ نەگىزىندە جاريا بولعان دەرەك. اقپان ايىنداعى وڭىرلىك مونيتورينگ بويىنشا اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا – 75,1, جاستار اراسىندا 78,4 پايىز ناتيجە ساياسي جاڭارۋعا وڭ باعا بەرگەن. ال ايماقتار ۇلەسى بويىنشا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ – 81,8, سولتۇستىك قازاقستان جانە اباي وبلىسىنىڭ – 79 جانە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ 78 پايىز تۇرعىنى ەلىمىزدەگى ساياسي وزگەرىستەر مەن كەلەشەكتەگى دامۋ ستراتەگياسىنا جوعارى باعا بەرىپ, وڭ ناتيجە كۇتەتىن ايتقان.