كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ تىرەگى – ازاماتتىق قوعام. سەبەبى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم وكىلدەرى حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتىپ, قوعامدىق ديالوگتىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى. ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت ەكەنىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن جىلى جولداۋىندا ايتىپ وتكەن ەدى.
ء«بىز ەلىمىزدە ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى جانداندىرۋىمىز كەرەك. مەملەكەت پەن قوعامنىڭ سانالى ءارى سىندارلى سەرىكتەستىگىنە جول اشۋىمىز قاجەت. سول سەبەپتى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ جانىنداعى قوعامدىق كەڭەستەردى دامىتىپ جاتىرمىز. مەن بىرنەشە رەت ولاردىڭ قىزمەتىنە قاتىستى سىن ايتقان بولاتىنمىن. دەگەنمەن, بۇل كەڭەستەردىڭ وراسان زور ينستيتۋتسيونالدىق الەۋەتى بار. سونى تولىعىمەن جۇزەگە اسىرۋ كەرەك», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ەندەشە, قازىرگى ازاماتتىق قوعامنىڭ بەت الىسى قانداي؟ جاڭا قازاقستان زاڭدىلىقتارىنا ساي ما؟ الدىمەن قازاقستانداعى ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنا توقتالساق, دەرەكتەر بويىنشا اتالعان قوعامنىڭ قۇرىلىپ, دامۋى ەكى كەزەڭنەن وتكەنىن كورەمىز. ونىڭ العاشقىسى وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى پايدا بولعان تاۋەلسىز كاسىپوداق ۇيىمدارى. ولار ەكونوميكانىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتورى جۇمىسشىلارىنىڭ مۇددەسىن قورعادى. ودان سوڭ الەۋمەتتىك قورعاۋ كواليتسياسى قۇرىلدى. بۇل كواليتسيادا 28 ءتۇرلى ۇيىم, پارتيا, قوزعالىستار بىرىگىپ الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى قوزعادى. ءسويتىپ, 2000 جىلدىڭ سوڭىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى الەۋمەتتىك ارىپتەستىك تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, ۇشجاقتى – بيلىك, جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جۇمىسشىلار زاڭدى تۇردە الەۋمەتتىك ارىپتەستىك قۇردى.
ال 2005 جىلى ۇەۇ-نىڭ ءتۇرلى الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن «مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى. كوپ ۇزاماي, 2006 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 2006-2011 جىلدارى ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى» قابىلداندى. زاڭدى قۇجاتتا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتىن دامىتۋ تەتىكتەرى مەن جولدارىنا باعىتتالعان ءىس-شارالار قامتىلدى. باق-تاعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2006 جىلى ەلدىڭ ازاماتتىق سەكتورىندا رەسمي تۇردە 5820 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم تىركەلگەن. بۇعان 12 ساياسي پارتيا, 3340 قوعامدىق قور, 1072 زاڭدى تۇلعالار قاۋىمداستىعى, 471 ۇلتتىق مادەني ورتالىق, 3340 ءدىني ۇيىم كىردى. ولار اتالعان تۇجىرىمداما بويىنشا جۇمىس ىستەپ كەلدى. ۋاقىت وتە كەلە 2015 جىلدان باستاپ «ۇەۇ دەرەكتەر بازاسى» نورماسى ەنگىزىلىپ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قىزمەتى بويىنشا ەسەپ تاپسىرۋ مىندەتتەلدى. وسىلايشا, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ەسەپ بەرۋ جۇيەسى قالىپتاسىپ, ولار ۋاكىلەتتى ورگانعا قىزمەتىنىڭ باعىتى, كولەمى تۋرالى ارنايى بازادا ەسەپ بەرىپ وتىردى.
دەسە دە, وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇەۇ جۇمىسى زاڭداستىرىلعانىمەن, ولاردىڭ تولىققاندى قىزمەت ەتۋىنە جاعداي جاسايتىن ماڭىزدى تەتىكتەر قالىس قالدى. ونىڭ ۇستىنە ازاماتتىق قوعامنىڭ ءبىر بولىگى ۆولونتەرلىك قىزمەت تە جۇيەلەنبەي, جەكەلەگەن ادامدار مەن ۆولونتەرلىك كىشىگىرىم ۇيىمدار ءوز بەتتەرىنشە قايىرىمدىلىق جاساپ, مۇقتاج تۇرعىندارعا كومەك كورسەتتى.
– قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتى ەلىمىزدى ورنىقتى جانە جان-جاقتى دامىتۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكتورى سانالادى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ماڭىزدى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ۇدايى كوتەرىپ, ولاردى كەشەندى تۇردە شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى. قازىر قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەر مەملەكەت پەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ تىعىز ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس جۇرگىزۋىن, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن جۇيەلى تۇردە جاڭعىرتۋدى تالاپ ەتەدى. رەفورمالاردى ازىرلەۋ جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ ىسىنە قوعامدىق ۇيىمدار مەن بەلسەندى ازاماتتاردى بارىنشا تارتۋ قاجەت, – دەگەن ەدى وتكەن جىلى حالىققا ارنالعان جولداۋىندا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ.
ال مەملەكەت پەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ تىعىز ىنتىماقتاستىقتا بولۋى ارينە مەملەكەت كورسەتكەن قولداۋعا بايلانىستى ەكەنى ءسوزسىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىنان سوڭ ۇكىمەت ىسكە كىرىستى. بۇگىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن الەۋمەتتىك تاپسىرىستار مەن مەملەكەتتىك گرانتتار ەسەبىنەن كۇن كورىپ جاتقانى بەلگىلى. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى الدىمەن وسى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ اياسىنداعى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن قاراستىردى. مينيسترلىك حالىقارالىق تاجىريبەنى زەرتتەپ, ساراپشىلارمەن بىرگە گرانتتىق قارجىلاندىرۋ سالاسىندا زاڭنامانى جەتىلدىرە ءتۇسۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, «ۆولونتەرلىك قىزمەت, قايىرىمدىلىق, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا ارنالعان گرانتتار مەن سىيلىقاقىلار ماسەلەلەرى» جونىندەگى زاڭعا پرەزيدەنت 2022 جىلدىڭ 4 شىلدەسىندە قول قويدى, زاڭ وسى جىلدىڭ 5 قىركۇيەگىنەن باستاپ كۇشىنە ەندى.
ۆولونتەرلىك قىزمەت, قايىرىمدىلىق, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا قاتىستى زاڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتالعان سالالارعا مەملەكەتتىك قولداۋدى نىعايتۋ شەڭبەرىندە قولدانىستاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا ازىرلەندى. زاڭدا الدىمەن «ۆولونتەرلىك قىزمەت», «قايىرىمدىلىق ۆولونتەرى», «ۆولونتەرلىك قىزمەت سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان» ۇعىمدارى ناقتىلانعان. سونداي-اق زاڭدا مەملەكەتتىك گرانتتاردىڭ تيىمدىلىگىنە باعالاۋ جۇرگىزۋ جونىندەگى نورمالار كۇشەيتىلگەن.
«كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ تارالۋى بەلەڭ العان كەزدە كوپتەگەن ۆولونتەر مەن ۆولونتەرلىك ۇيىمدار حالىققا, دارىگەرلەر مەن اسكەري قىزمەتكەرلەرگە كومەكتەسكەنى بارشاعا ايان. بىراق ولار ءبىر پروبلەماعا تاپ بولدى: ولاردا جەكە بولمەلەرى مەن كەڭسەلەرى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قور ساقتاۋ ورىندارى بولعان جوق. وسىعان بايلانىستى ازىق-ت ۇلىك پەن مەديتسينالىق جيىنتىقتاردى قالىپتاستىرا المادى. بىزدە ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان ادامداردى ىزدەۋمەن اينالىساتىن بىرقاتار تۇراقتى ۆولونتەرلىك ۇيىمدار بار. ولاردا دا جابدىقتار مەن مۇلىكتەرىن قوياتىن جەر جوق. سەبەبى ولار كوممەرتسيالىق قىزمەت كورسەتپەيدى جانە قارجىلاندىرىلمايدى. وسىعان بايلانىستى دەپۋتاتتار تۇزەتۋلەر ەنگىزدى», دەدى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى ۆەرا كيم.
ال ەندى جاڭا زاڭعا سايكەس ۆولونتەرلەرگە ءۇي-جايلار ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز ۇزاق مەرزىمدى جالعا بەرىلەدى. بۇدان باسقا, مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورنالاستىرۋ, گرانتتىق قارجىلاندىرۋ جانە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار ءۇشىن سىيلىقاقىلار بەرۋ سالالارى كەڭەيتىلگەن. اتاپ ايتقاندا, زاڭ جوباسىنا ەكى جاڭا تارماق ەنگىزىلدى: ۆولونتەرلىك باستامالاردى دامىتۋ جانە قولداۋ (بۇرىن بولماعان), سونداي-اق جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى قالىپتاستىرۋ, سونىڭ ىشىندە جانۋارلاردىڭ باسپانالارىن قولداۋ. «مەنىڭ ويىمشا, بۇل جاقسى نورما, جانۋارلاردى قورعاۋ ۇيىمدارى ءۇشىن قۋانىشتى جاڭالىق», دەپ اتاپ ءوتتى ۆەرا كيم.
سونداي-اق قايىرىمدىلىق ۆولونتەرلەرىنىڭ قىزمەتى رەتكە كەلتىرىلگەن. وسى زاڭ شەڭبەرىندە قايىرىمدىلىق ۇيىمدارىنىڭ نەمەسە كومەككە مۇقتاج ناقتى جەكە تۇلعانىڭ پايداسىنا قاراجات جيناۋ جونىندەگى قىزمەت ەندى قايىرىمدىلىق ۇيىمىنىڭ ءوزى مەن ۆولونتەر اراسىندا نەمەسە ۆولونتەر مەن مۇقتاج جەكە تۇلعا اراسىندا جاسالعان ازاماتتىق-قۇقىقتىق شارت بولعان كەزدە عانا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. «قايىرىمدىلىق ۆولونتەرلەرىنىڭ جاسى 18-دەن تومەن بولماۋى كەرەك. بۇگىندە ۆولونتەرلىك قىزمەت, قايىرىمدىلىق تۇرىندە جانە حالىقتان اقشا سۇرايتىن كوپتەگەن ادام بار ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. دۇكەندەردە, ءتۇرلى مەكەمەلەردە ادامدار قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتۋدى نەمەسە قانداي دا ءبىر وپەراتسيا جاساۋدى سۇرايتىن جاشىكتەر تۇر. بۇل قىزمەت رەتتەلۋى كەرەك. ءبىزدىڭ زاڭدا بۇل نورمالار قاراستىرىلعان», دەدى ۆەرا كيم.
سونداي-اق زاڭدا ازاماتتاردى قايىرىمدىلىق جانە ۆولونتەرلىك قىزمەتپەن اينالىسۋعا تارتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ماراپاتتار, اتاقتارعا ۇسىنۋ سەكىلدى ماسەلەلەر دە قارالعان.
– زاڭدا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا ارنالعان سىيلىقاقىلار بەرۋ دە ەنگىزىلگەن. ولاردىڭ جوبالارىن گرانت جاعىنان قارجىلاندىرۋدىڭ جۇيەسىن سارالاۋ قاراستىرىلعان. جاڭا تاسىلدەر حالىققا قاجەتتى سالاعا گرانت بولۋگە جاعداي جاسايدى. ماسەلەن, زاڭ اياسىندا گرانتتاردىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ تەتىگى بار, ول ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار كورسەتەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن, بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە كەيىننەن گرانت بەرۋ ءۇشىن نەگىزدەمە بولادى, – دەدى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى ازاماتتىق قوعام ىستەرى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ماديار قوجاحمەت.
بۇعان قوسا جاڭا زاڭعا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا تەتىگى – ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى ەنگىزۋ ۇسىنىلعان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا ول حالىقارالىق تاجىريبە نەگىزىندە ازىرلەنگەن. ماسەلەن, ۇلىبريتانيادا مەملەكەت اسا بەدەلدى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن ۇزاق مەرزىمدى ىنتىماقتاستىقتى جۇزەگە اسىراتىن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەپ اتالاتىن تاجىريبە بار. «مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستەر پۋلىن بەيىندى, ءارى كەڭ وكىلدىك بازاسى بار ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قاتارىنان قالىپتاستىرۋ – قوعاممەن جۇمىستى جانداندىرۋعا, قوعامدىق سۇرانىستاردى دەر كەزىندە مەملەكەتتىڭ كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل تەتىكتىڭ كەلەسى تاسىلدەرى بەكىتىلدى: ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ باعىتتارىن مەملەكەتتىڭ جالپىۇلتتىق باسىمدىقتارىن نەگىزگە الا وتىرىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە ەل ۇكىمەتى ايقىندايتىن بولادى. ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى ىسكە اسىرۋ ۇزاق مەرزىمدى نەگىزدە مينيسترلىكتەر دەڭگەيىندە عانا بولادى. ستراتەگيالىق سەرىكتەستەردى مەملەكەتتىك ورگاندار كونكۋرس ارقىلى انىقتايتىن بولادى. ءار باعىت بويىنشا ءبىر ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم انىقتالادى», دەدى ۇەۇ جۇمىسىنا توقتالعان ماديار قوجاحمەت.
مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, مەملەكەت جىل سايىن 2 مىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبانى ۇەۇ-مەن ءوزارا بايلانىس ارقىلى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. جۇرگىزىلگەن جۇمىس ناتيجەسىندە, 2022 جىلى 500-دەن استام جۇمىس ورنى قۇرىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە 22 مىڭنان استام ۇەۇ تىركەلگەن, ونىڭ 17 مىڭىنان استامى بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى.
وسىلايشا, ۇكىمەت ۆولونتەرلىك جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن ىنتالاندىرىپ, زاڭمەن رەتتەدى. بۇل ازاماتتىق قوعامنىڭ دەربەستىگىن ايقىنداي ءتۇستى.