قازاقستان مەن ەۋرووداق اراسىندا بايلانىس نىعايدى. كوپتەگەن ەۋروپالىق كومپانيا ايماقتاعى گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى ەلگە كەلۋگە نيەت ءبىلدىرىپ جاتىر. وسىعان وراي ينۆەستيتسيا كولەمى دە كەيىنگى جىلدارى ايتارلىقتاي وسكەن. ال باتىستىڭ مۇنداي قىزىعۋشىلىعى مەن ۇمتىلىسىن قازاقستان قالاي قابىلداپ وتىر؟
قازىردىڭ وزىندە قازاقستاندا 3 مىڭنان استام ەۋروپالىق كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ قاتارىندا «Shell», «Eni», «Total», «Amazonen-Werke», «Air Liquide», «Alstom» جانە «Carlsberg» سياقتى الەمدىك الىپتار بار. سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى رومان ۆاسيلەنكونىڭ ايتۋىنشا, ايماقتاعى گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى كوپتەگەن ەۋروپالىق كومپانيا ەلىمىزگە كەلۋگە ايتارلىقتاي قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.
«بۇگىنگى تاڭدا ۇلىبريتانيا, ليتۆا, دانيا, چەحيا ەلدەرىنىڭ ءىرى كومپانيالارىمەن قازاقستاندا جاڭا ءوندىرىس اشۋ نەمەسە ولاردىڭ وڭىرلىك كەڭسەلەرىن اۋىستىرۋ تۋرالى ناقتى ۋاعدالاستىقتار بار», دەدى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى.
جالپى, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋداسىنىڭ 30 پايىزعا جۋىعى ەو ۇلەسىنە تيەسىلى. وسىلايشا, ەۋرووداق ەلدىڭ ءىرى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەسى بولىپ وتىر, قازىردە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 160 ملرد دوللاردان اسادى.
«2022 جىلدىڭ 9 ايىندا ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالار اعىنى 10 پايىزعا ءوسىپ, 8 ملرد دوللاردان استى. ال تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 2021 جىلعى كورسەتكىشتەن 27,6 پايىزعا ءوسىپ, 40 ملرد دوللارعا جەتتى. بۇل – ۇلىبريتانيا ەو قۇرامىنان شىققاننان بەرگى رەكوردتىق كورسەتكىشتەر. بيىل دا قارقىندى ءوسۋ جالعاسىپ جاتىر», دەدى رومان ۆاسيلەنكو.
سونداي-اق ءسىم وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان «ەكىنشى بۋىن» كەلىسىمىنە – ەو جانە وعان مۇشە مەملەكەتتەرمەن كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعان جانە ونى راتيفيكاتسيالاعان ايماقتاعى جالعىز ەل بولىپ قالا بەرەدى. وسى رەتتە قازاقستان سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار, «جاسىل» سۋتەگى, اككۋمۋلياتورلار, كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتتى دامىتۋ, سونداي-اق تاۋارلاردى جەتكىزۋ تىزبەگىن ءارتاراپتاندىرۋ سياقتى جاڭا سالالاردا ىنتىماقتاستىق ورناتقان. ونىڭ ءبىرى رەتىندە باتىس قازاقستاندا جەل مەن كۇن ەلەكتر ستانسالارى سالىنادى, بۇعان قوسا 2030 جىلدان باستاپ 3 ملن توننا «جاسىل» سۋتەگىن ءوندىرۋ بويىنشا قۇنى 30-40 ملرد ەۋرو بولاتىن ءىرى ەۋروپالىق «Svevind» كومپانياسىمەن ماڭىزدى كەلىسىم جاسالعان. ال فرانتسيا كومپانياسى ەلىمىزدىڭ 4 وڭىرىندە ەلەكتروۆوز ءوندىرىسىن اشادى.
«Total Energies» فرانتسيا كومپانياسىنىڭ جامبىل وبلىسىندا سالىپ جاتقان قۋاتى 1 گيگاۆاتت بولاتىن جەل ەلەكتر ستانساسى جوباسى بار. بۇل نىساندى 2026-2027 جىلدارى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ونىڭ قۇنى – 1,9 ملرد دوللار. بۇدان باسقا, «Alstom» كومپانياسى استانا, الماتى قالالارى مەن جامبىل جانە تۇركىستان وبلىستارىندا ەلەكتروۆوز ءوندىرىسىن جانە ولارعا قىزمەت كورسەتەتىن ورتالىقتاردى قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋ كەزىندە 1 مىڭنان استام جەرگىلىكتى ماماندار دايارلانادى», دەدى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى.
ەۋروپا ەلدەرىنە مۇناي, گاز جەتكىزۋدىڭ ماسەلەسىنە كەلسەك, ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, مۇندا دا قازاقستان ەو ءۇشىن ماڭىزدى ءرول اتقارادى. نەگىزى ەۋروپا وسى ۋاقىتقا دەيىن رەسەي گازىنىڭ تۇتىنۋشىسى بولىپ كەلدى. الايدا رەسەيگە قارسى سالىنعان اۋقىمدى سانكتسيالار جەتكىزىلىمدى ەداۋىر قىسقارتتى.
«رەسەيدەن ەنەرگيا جەتكىزۋ قيىندىق تۋىنداتقاننان كەيىن ەۋروپا ەلدەرى يران, ۆەنەسۋەلا سياقتى مەملەكەتتەردى بالاما كوزدەر رەتىندە قاراستىردى. سونىمەن قاتار وسىنداي جاعدايدان سوڭ ەۋرووداق پەن قازاقستان اراسىندا ەنەرگيانى جەتكىزۋ تۋرالى ەكىجاقتى كەلىسىم نەگىزىندە قازىر ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەنەرگيا جەتكىزۋشى رەتىندەگى ۇلەسى ارتىپ كەلەدى. ءوز كەزەگىندە ەۋروپالىق وداقتىڭ ەنەرگيا ءوندىرۋشى ەلدەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارتۋى قازاقستان ءۇشىن ترانزيتتىك لوگيستيكالىق سالادا, سونداي-اق ەل ەكونوميكاسىنا وزىق ەۋروپا تەحنولوگيالارى مەن يننوۆاتسيالاردى تارتۋ تۇرعىسىنان قوسىمشا مۇمكىندىك اشادى. قارا تەڭىز ارقىلى ەۋروپاعا مۇناي تاسىمالداۋ پروبلەمالارىن, باكۋ-تبيليسي-دجەيحان باعىتى بويىنشا جەتكىزىلىمدەردى ۇلعايتۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى. وسى ورايدا قازاقستان كاسپي تەڭىزى ارقىلى وڭتۇستىك كاۆكازدان, قىتايدان گەرمانياعا جاڭا جۇك كەمەلەرىنىڭ جول باعىتىن تارتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. وسىلايشا, قازاقستان مەن ەۋروپا اراسىندا ءوزارا مۇددەلىلىك بار» دەگەن پىكىردە «سىرتقى ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى امانكەلدى تاجەنوۆ.
ەكونوميكالىق بايلانىستاردان وزگە ەۋروپا ەلدەرىمەن ءبىلىم سالاسىندا دا ىنتىماقتاستىق ارتادى. ماسەلەن, ماجارستاندا ءبىلىم الاتىن ەل ستۋدەنتتەرى ءۇشىن «Stipendium Hungaricum» ستيپەنديالىق باعدارلاماسىنىڭ مەرزىمى ۇزارادى.
«سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى حالىقارالىق اكادەميالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ, بىرقاتار بىرلەسكەن ءبىلىم بەرۋ جانە مادەني باستامانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جۇمىستى جالعاستىرىپ كەلەدى. وسىلايشا, ماجارستاندىق تاراپپەن قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر ءۇشىن «Stipendium Hungaricum» ستيپەنديالىق باعدارلاماسىن ۇزارتۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. سونداي-اق قازاقستان «Erasmus+» جانە «Horizon Europe» سياقتى اكادەميالىق جانە عىلىمي الماسۋدىڭ ماڭىزدى باعدارلامالارىنا ودان ءارى قاتىسۋعا مۇددەلى», دەپ مالىمدەدى رومان ۆاسيلەنكو.
قازىر قازاقستاندا 5 شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورنىنىڭ فيليالدارى جۇمىس ىستەيدى. ال جۋىردا شوتلانديانىڭ حەرريوت-ۋوتت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا فيليالى اشىلماق.
سونىمەن قاتار ەۋرووداق ەلدەرى بەلدى وكىلدەرىنىڭ قازاقستانعا كەلۋ جوسپارى بار. الدىمەن ەلگە ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى ۋرسۋلا فون دەر ليايەن جۇمىس ساپارىمەن كەلەدى. سىرتى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى رومان ۆاسيلەنكونىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلدىڭ قاراشاسىندا ەو باستاماسىمەن پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ پەن ەۋروپالىق كوميسسيا جەتەكشىسى ۋرسۋلا فون دەر ليايەن شيكىزات ماتەريالدارىن جەتكىزۋدى ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا مەموراندۋمعا قول قويعان. بۇل ءوز كەزەگىندە قارجىلىق جانە تەحنولوگيالىق سالادا ەو-نىڭ ونەركاسىپتىك اليانسىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا ىقپال ەتپەك. بۇعان قوسا بيىل ماۋسىم ايىندا قازاقستاندا استانا حالىقارالىق فورۋمى وتەدى. ءسىم وكىلى مالىمدەگەندەي, بىرقاتار ەۋروپا ەلىنىڭ ۇكىمەت باسشىلارى, ءىرى ترانسۇلتتىق كومپانيالار مەن اكادەميالىق توپتار فورۋمعا بەلسەندى قاتىسۋعا قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. ال جاقىندا ۇلىبريتانيا, چەحيا, يتاليا, اۋستريا ەلدەرى وكىلدەرىنىڭ ەلىمىزگە جوعارى دەڭگەيدەگى ساپارلارى جوسپارلانعان.
دەسەك تە مۇنداي تىعىز قارىم-قاتىناسقا قاراماستان ەۋروپانىڭ ءبىر ەلى قازاقستاندى شەنگەن بويىنشا «قارا تىزىمگە» ەنگىزۋگە ۇسىنىس جاساعان. وسى ماسەلەگە قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن رومان ۆاسيلەنكو شەنگەن كەلىسىمى اياسىندا ءبىر ەلدىڭ باستاماسىمەن كەلەسى ءبىر مەملەكەتتى «قارا تىزىمگە» ەنگىزۋ ءتارتىبى قاراستىرىلعانىن راستادى.
«مۇنداي شەشىم كۇنتىزبەلىك 7 كۇن ىشىندە قارالادى. شىنىندا دا بۇل تىزىمدە ۇزاق جىلدار بويى بولماعان قازاقستان ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ءبىرىنىڭ باستاماسىمەن «قارا تىزىمگە» ەندى. ازىرگە قانداي مەملەكەتتىڭ ۇسىنىسى ەكەنىن بىلمەيمىز. ولار بىزگە قاي ەلدىڭ قانداي سەبەپپەن جاساعانىن ايتۋعا, اقپارات ۇسىنۋعا مىندەتتى ەمەس. بىراق ءبىز كەلىسسوز جۇرگىزۋ ارقىلى مالىمەتتى انىقتايمىز دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەدى ول.
وسى ورايدا ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ايتىلىپ وتىرعان «قارا ءتىزىم» انىعىندا قارا, قىزىل, سارى دەپ تە اتالمايدى, ءتۇر-تۇسكە جىكتەلمەيتىن ء«تىزىم» عانا ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. ال بۇعان دەيىن ەو وكىلدىگىنىڭ رەسمي سايتىندا ەۋروپالىق وداق ەلىمىزدى مۇنداي «تىزىمگە» ەنگىزبەگەنى كورسەتىلگەن حابارلاما جاريالاعان بولاتىن. رومان ۆاسيلەنكونىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ انىق-قانىعىن ءسىم جۋىق ارادا انىقتايدى.
ەۋروپا ەلدەرى الداعى پارلامەنتتىك سايلاۋعا دا ەلەۋلى ۇلەستەرىن قوسپاق. ءسىم حابارلاعانداي, ساياسي دودانى ەقىۇ-نىڭ 400-دەن استام وكىلى باقىلايدى. وتكەن اپتادا ەقىۇ ميسسياسىنىڭ ارالىق ەسەبى جاريالاندى, وندا حالىقارالىق ساراپشىلار قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلعان سايلاۋ جۇيەسىنىڭ رەفورماسىن وڭ باعالاعان. ەقىۇ-دان وسى سايلاۋعا ەقىۇ/دياقب بايقاۋشىلار ميسسياسىنىڭ باسشىسى رەتىندە يرلانديا ساياساتكەرى وۋەن مەرفي, بيۋرو ديرەكتورى ماتتەو مەكاچچي, ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى رەتىندە اۋستريالىق دەپۋتات راينحولد لوپاتكا, ەقىۇ قىسقامەرزىمدى بايقاۋشىلار ميسسياسىنىڭ باسشىسى رەتىندە كيپر رەسپۋبليكاسىنىڭ دەپۋتاتى يرەن حارالامبيدەس جانە ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى مارگارەت سەدەرفەلت سياقتى جوعارى دارەجەلى حالىقارالىق شەنەۋنىكتەر كەلەدى.
«ەقىۇ تاراپىنان مۇنشالىق نازار اۋدارىلۋى – قازاقستاننىڭ وسى ۇيىممەن بەلسەندى ءارى نىسانالى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى, سونداي-اق پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ەلىمىزدەگى اۋقىمدى رەفورمالارعا حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان ۇلكەن قىزىعۋشىلىق پەن قولداۋدىڭ بار ەكەنىنىڭ دالەلى», دەيدى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى رومان ۆاسيلەنكو.