دەموگرافيا تەڭسىزدىگى – قاۋىپتى ءۇردىس

حالىق سانى مەن تۇرمىس ساپاسىنداعى تەڭسىزدىك

ەگەر وڭىرلەردەگى حالىقتىڭ تىعىز­دى­عى تومەن نەمەسە جوعارى بولسا, دە­پو­­پۋ­لياتسيا, حالىق سانىنىڭ شەكتەن تىس باقىلاۋسىز ءوسۋى كەمۋى جانە ەلدىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ سترا­تەگيالىق ماقساتتارى حالىق سانىنا سايكەس كەلمەسە, بۇل دەموگرافيالىق تەڭسىزدىككە اكەلەدى. ەلىمىز سوڭعى 10 جىلدا وسىنداي تەڭسىزدىكتى باستان كەشىپ كەلەدى. اسىرەسە وڭىرلەردە قات­تى بايقالىپ جاتىر. ستاتيستيكاعا سايكەس سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار, قوستاناي وبلىستارىنداعى حالىق سانى شامامەن 2,2 ملن ادامدى قۇرايدى, ال بۇل 6,8 ملن ادام تۇراتىن وڭتۇستىكتەگى تۇركىستان, جامبىل, قىزىلوردا, ال­ما­تى وبلىستارىمەن سالىستىرعاندا اي­تار­لىقتاي از. عالىمداردىڭ بولجامى بويىنشا 2050 جىلعا قاراي سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ حالقى 900 مىڭ ادامعا ازا­يىپ, وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى حالىقتىڭ سانى 5,2 ملن ادامعا كوبەيۋى مۇمكىن.

– ءبىز ەل وڭىرلەرىندەگى حالىقتىڭ تى­عىز­­دىعىن انىقتاپ, وسىعان ارنالعان زەرتتەۋىمىزدى اياقتادىق. قازىر حالىقتىڭ ءوسۋ قارقىنى بويىنشا ورتاشا ءوسىم پاۆلودار (1,3%), قاراعاندى (2,7%), اقتوبە (16,5%), جامبىل (10,7%), تۇركىستان (9,1%), باتىس قازاقستان (9,8%), الماتى (14,1%) وبلىستارىندا بايقالىپ وتىر. بۇل ايماقتاردى سالىس­تىرمالى قاۋىپسىزدىك ايماعىنا جات­قىزۋعا بولادى. دەگەنمەن, پەرسپەك­تي­ۆادا پاۆلودار جانە قاراعاندى وبلىستارى, ولاردىڭ حالىق سانىنىڭ جىل سايىن تومەندەۋىن ەسكەرە وتىرىپ, قى­زىل ايماققا كىرۋى مۇمكىن. ال تاۋە­كەل­دەردىڭ سارى ايماعىنا حالىقتىڭ ءوسۋ قارقىنى ورتاشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن اسپايتىن قىزىلوردا جانە اتىراۋ وبلىستارىن جاتقىزۋعا بولادى, – دەيدى «التايتانۋ» عىلىمي زەرت­تەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىم­دا­رىنىڭ كانديداتى جاننا اۋباكىروۆا.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قازىر اۋىل حالقى ۇدەرە قالاعا كوشىپ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە تاپ بولدى.

– قىزىل, ياعني قاۋىپ-قاتەر ايماعىندا حالىقتىڭ ءوسۋ قارقىنى جوعارى كورسەت­كى­شىمەن استانا (87,7%), شىمكەنت (68,8%) قالالارى كوش باستاپ تۇر, ودان كەيىن ماڭعىستاۋ وبلىسى (44,8%) جانە الماتى قالاسى (40,7%). حالىقتىڭ وتە جوعارى ءوسۋ قارقىنى, اسىرەسە حالىق تىعىز قونىستانعان اۋماقتار مەن مەگاپوليستەردە, قىسقا مەرزىمدە شەشىلۋى قاجەت كوپتەگەن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە الىپ كەلدى. سول قىزىل ايماقتا حالىقتىڭ ءوسۋ قارقىنى تەرىس كورسەتكىشتەرى كورسەتەتىن ايماقتار بار. بۇل – سولتۇستىك جانە شىعىس اۋماقتار. اقمولا وبلىسىندا حالىقتىڭ كەمۋ قار­قىنى – 0,30, قوستاناي, شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا 2,0 پايىزدى قۇرادى. حالىق سانى قىسقارۋىنىڭ نەعۇرلىم جوعارى قارقىنى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا بايقالدى (-8,2%), – دەيدى عالىم.

ايتا كەتەيىك, «التايتانۋ» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى الەۋمەتتىك-دەموگرا­فيالىق جانە الەۋمەتتىك-تاريحي زەرت­تەۋلەر جۇرگىزەدى. بۇل – ەلدەگى دەمو­گرا­فيالىق احۋالدى باقىلاپ, عى­لى­مي تۇرعىدا باعا بەرىپ, ۇكىمەتكە ما­سە­­لەنىڭ شەشۋ جولدارىن ۇسىنىپ وتىر­عان بىردەن-ءبىر عىلىمي ورتالىق. ەل تاۋەل­سىزدىك العالى وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاق­ستاننىڭ باستى دەموگرافى بولعان ماقاش ءتاتىموۆ قانا حالىق­تى كوپبالالى بولۋعا شاقىرعان ەدى. ول كەزدە الەۋمەتتىك, وڭىرلەردەگى حالىق تىعىز­دى­عى سەكىلدى دۇنيەلەر زەرتتەلمەدى. قازىر دەموگرافيالىق ديسبالانستى باستان كەشىرىپ وتىرعانىمىز سول سەبەپتى بولار.

مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ناتيجەسى قانداي؟

ارينە, ۇكىمەت تە اي قاراپ وتىرعان جوق. وسى ۋاقىتقا دەيىن مەملەكەتتىك باع­دارلامالار ازىرلەنىپ, تاجىريبە جۇ­زىن­دە ىسكە اسىرىلدى. ماسەلەن, 2018-2020 جىلدارى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا وڭتۇستىك وڭىرلەردەن 5123 ادام قونىس اۋدارعان, الايدا وڭىردەن 10 مىڭعا جۋىق ادام كوشىپ كەتكەن. وسىعان وراي ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى سولتۇستىك قا­زاقستان وبلىسىندا 2021-2025 جىلدار ارالىعىندا دەموگرافيالىق ديسبالانس پەن كەرى كوشى-قون سالدوسىن ازايتۋعا باعىتتالعان ءبىراز جۇمىستى قولعا الدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە كورسەتىلگەن ۋاقىت ارالىعىندا وڭىرگە 10 مىڭنان استام جۇمىس كۇشىن تارتىپ, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن 4,9 پايىزعا دەيىن ازايتۋ جوس­پار­لانىپ وتىر. قولعا العان ءىس-شارا­نىڭ ءبىرى – وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قو­نىس اۋداراتىندارعا تولەنەتىن بىر­جول­عى جاردەماقى 35-تەن 70 اەك-كە دەيىن كوتەرىلدى. وسىلايشا, قونىس اۋدارۋ­شى­لار­دىڭ جاردەماقىسى ەكى ەسەگە ءوستى. بۇعان قوسا, جۇمىس بەرۋشىلەردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىنىڭ ءبىر بولىگىن سۋبسيديالاۋ, وقىتۋ شىعىندارىن وتەۋگە قاتىستى ءىس-شارالار قابىلداندى. وسىعان سايكەس قونىس اۋدارۋشىلار جالاقىسىنىڭ 35 پايىزىن ءبىر جىلعا دەيىن سۋبسيديالاۋ قاراستىرىلعان. جالپى, سول­تۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ 2021-2025 جىل­دارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كا­لىق دامۋىنىڭ كەشەندى جوسپارىن ىسكە اسىرۋدىڭ جالپى سوماسى 1,8 تريلليون تەڭگەنى قۇرايدى.

سونداي-اق 2017-2021 جىلداردى قام­تىعان «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدار­لا­ماسى جۇزەگە اسىرىلدى. ونىڭ باستى باعىتى – جۇمىس كۇشى تاپشى ايماقتارعا حالقى تىعىز ورنالاسقان وڭىرلەردەن ەڭبەك ەتۋگە قابىلەتتى ازاماتتاردى تارتۋ. وسى ءتورت جىل ىشىندە وڭتۇستىكتەن سولتۇستىك وڭىرلەرگە 9 مىڭنان استام وتباسى قونىس اۋدارعان, اتاپ ايتساق اقمولا وبلىسىنا – 464, شىعىس قازاقستانعا – 2414, قوستاناي وڭىرىنە – 1264, پاۆلودار وبلىسىنا –2777, سولتۇستىك قازاقستانعا 2960 وتباسى كوشكەن. الايدا 250-گە جۋىق وتباسى تۋعان جەرىنە قايتا كەتكەن. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, حالىقتىڭ تۇراقتاماۋىنىڭ باستى سەبەپتەرى كلي­مات­تىڭ وزگەشەلىگى, دەنساۋلىق جانە وتباسىلىق جاعدايلارعا بايلانىستى بولعان. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا مەملەكەت قازىناسىنان 20 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى جۇمسالعان. 2021 جىلى بۇل باعدارلاما اياقتالدى. مۇنىڭ جال­عا­سى رەتىندە «قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جوباسى ىسكە قوسىلدى. بۇل جوبا 2021-2025 جىلداردى قامتيدى. بىرنەشە مينيسترلىك بىرىگىپ دايىنداعان جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءاربىر ءوڭىردىڭ دامۋ كورسەتكىشىن, ەكونوميكاسىن ىلگەرىلەتىپ, مەملەكەت باسشىسى ۇستانعان «تۇرعىندارعا جايلى ءومىر ءسۇرۋ ورتاسىن قۇرۋ» ساياساتىن ىسكە اسىرۋ. قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى كولەمى 7,6 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 4 ترلن تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن 786 ملرد تەڭگە بولىنەدى. قازىر دەموگرافيالىق ديسبالانستى جويۋ پەرسپەكتيۆاسىندا وسى ۇلتتىق جوسپار عانا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.

اۋىلدار بوس قالىپ جاتىر

دەسە دە ساراپشىلار بۇعان دەيىن قابىلدانعان باعدارلامالار جوعارى ناتيجە بەرە قويماعانىن, قازىر اۋىل حالقىنىڭ ءوسۋ قارقىنى قالامەن سالىستىرعاندا ءالى دە 5 ەسە تومەن ەكە­نىن ايتادى. تاعى دا «التايتانۋدىڭ» زەرت­تەۋىنە سۇيەنەتىن بولساق, شىعىس قازاق­ستان وبلىسىندا – 12,7, اقتوبە وبلىسىندا – 14,5, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 17,8, قوستاناي وبلىسىندا – 18,3, قاراعاندى وبلىسىندا – 7,7, پاۆلودار وبلىسىندا – 7,1, باتىس قازاقستان وبلىسىندا – 2,8 جانە اقمولا وبلىسىندا 2,0 پايىزعا قىسقارعان.

ەتنوگراف عالىم جاننا اۋباكىروۆا ەل استاناسىنداعى ادام سانىنىڭ شامادان تىس كوپتىگىنە الاڭداۋشىلىق ءبىل­دى­رىپ وتىر.

– رەسپۋبليكا بويىنشا ورتاشا كور­سەت­كىشتەرمەن سالىستىرعاندا ەلوردا حالقىنىڭ سانى 3,3 ەسە ارتىپ, جالپى سوڭعى ون ءبىر جىل ىشىندە 90 پايىزعا جۋىق ءوسىمدى قۇرادى. مۇنداعى ءوسىمنىڭ اسا جوعارى قارقىنعا يە بولۋى استانا ءۇشىن دە, دونور-وڭىرلەر ءۇشىن دە تاۋەكەل تۋدىرادى. ويتكەنى ايماقتان كەتكەن ادامداردىڭ ەسەسىن تولتىرۋ قيىنعا سو­عادى. سوندىقتان ۇكىمەت ءتيىمدى ءىس-شارا قا­بىلداپ, قالىپتاسقان ديسبالانس ماسە­لە­سىن شەشۋدى توقتاتپاۋى قاجەت, – دەدى عالىم.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ بيىل­عى 1 قاڭتارداعى مالىمەتى بويىنشا, قا­زاق­ستانداعى حالىق سانى 19 765 004 مىڭ ادامدى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە قا­لا­دا – 12 208,2 مىڭ, اۋىلدا 7 556,7 مىڭ ادام تۇرادى. تابيعي ءوسىم ەسەبىنەن حالىق سانى 268 791 ادامعا وسكەن, كوشى-قون سالدوسى تەرىس – -6 946. 2022 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا حالىق سانى 261 845 ادامعا وسكەن.

ال ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, 1 اقپانداعى جاعداي بويىنشا ەلگە 1 539 قانداسىمىز ورالعان. جىل باسىنان قازاقستانعا كەلگەن قانداستاردىڭ 50 پايىزى وزبەكستاننان, 16,3 پايىزى –قىتايدان, 15,9 پايىزى – رەسەيدەن, 8,4 پايىزى – تۇرىكمەنستاننان, 4,5 پايىزى – موڭعوليادان, 4,9 پايىزى باسقا ەلدەردەن كەلگەن. ەتنوستىق قازاقتار نەگىزىنەن الماتى (27%), ماڭعىستاۋ (16,6%), تۇركىستان (7,1%), جامبىل (3,6%) وبلىستارىنا, سونداي-اق استانا (10,5%), الماتى (7,6%), شىمكەنت (6,5%) قالالارىنا قونىستاندى. جالپى, 1991 جىلدان بەرى 1 ميلليون 108,5 مىڭ قانداس تاريحي وتانىنا ورالدى.