وتباسى ينستيتۋتى – ۇلتتىڭ ايناسى

اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيستر­لىگى جانىنداعى «قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» كەاق باسقارما توراعاسى نۇربەك ءماتجانيدىڭ مالىمدەۋىنشە, رەس­پون­دەنتتەردىڭ 70%-دان استامى وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتتەرىن پاي­دالانباعان, 19,3%-ى ساۋالدامادان العاش رەت ولاردىڭ بار ەكەندىگى تۋرالى بىلگەن جانە تەك 7,1%-ى عانا وسى ور­تا­لىق­­تارعا جۇگىنگەن. اسىرەسە وتباسىن قول­داۋ ورتالىقتارىنىڭ بار ەكەندىگىن قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ, اقتوبە وبلىستارى مەن الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارى بىل­مەيتىن بولىپ شىقتى.

ايتا كەتەيىك, ۇلتتىق بايانداما ەل تۇر­عىن­دارى اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالداما اياسىندا جانە وسىعان دەيىن جاسالعان ءتۇرلى زەرتتەۋلەردەگى دەرەكتەر مەن ماتەريالداردى ساراپتاۋ ارقىلى ازىرلەنگەن. «مۇنداي ادىستەر وتباسى ينستيتۋتىنداعى, وتباسى ساياساتىنداعى كەڭ كولەمدە جيناقتالعان ماسە­لەلەردى جۇيەلى تۇردە انىقتاۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى», دەيدى زەرتتەۋشى ماماندار.

سونىمەن قاتار ساۋالداما وتباسىندا بالا­لارىمەن كوپ ۋاقىت وتكىزەتىن ايەل­دەر (44,5%) ەكەنىن كورسەتتى, ال ەر­لەر­­­دىڭ ۇلەسى 25,6% عانا. قوعامدا قا­زىر كەڭىنەن تالقىلانىپ جۇرگەن اكەلەر ينستيتۋتىنىڭ ماسەلەلەرى بويىنشا رەس­پون­­دەنتتەردىڭ 54,1 پايىزى «بالا تار­بيە­­سىنە قاتىسقاننان گورى, اكەنىڭ وتباسىن ما­تەريالدىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتكەنى ما­ڭىزدى» دەپ جاۋاپ بەرگەن.

– ارينە, وتباسى ماتەريالدىق تۇرعى­دان جەتكىلىكتى بولۋى قاجەت, الايدا بالا تار­بيە­سىندەگى اكە ءرولى ەكىنشى ورىندا قا­لىپ قويىپ وتىر. سونداي-اق قوعامدا جال­عىز­باستى انالار مەن جالعىزباستى اكەلەر دە بار, وعان قوسا ەرەكشە بالالاردى, ناۋقاس بالالاردى ءوسىرىپ وتىرعان ەگدە جاستاعى جانە جاس اكەلەر دە بار. بۇل اكەلەرگە دە پسيحولوگيالىق, اقپاراتتىق, مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كومەك قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. دەسە دە قا­زاق وتباسىلاردا ەر ادام وتاعاسى بولىپ سانالاتىن ءداستۇرلى سالت ساقتالادى. بۇل جەردە ايتا كەتەرلىك جايت, اتا-انالار ءۇي شارۋاسىن بىرلەسىپ ورىندايدى. بۇل بالا كۇتىمىنە, بيۋدجەتتى بولۋگە جانە باسقا دا الەۋ­مەتتىك-تۇرمىستىق ماسەلە­لەر­گە قا­تىس­تى. ال بالا تۋدى جوسپارلاۋ بويىن­شا ساۋالداماعا قاتىسقان قازاقس­تان­دىق­تار­دىڭ 73,5%-ى بالا تۋدى جوسپارلاۋ قاجەت دەپ سانايدى, 15,2%-ى جوسپار­لاۋ­دىڭ قاجەتى جوق دەپ ەسەپتەسە, 11,3%-ى بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرە الماعان, – دەدى نۇربەك ماتجاني.

ال ازاماتتىق نەكەگە كوزقاراسى بويىنشا ورتا ەسەپپەن العاندا بارلىق جاستاعى ادامداردىڭ شامامەن 25 پايىزى ازا­مات­تىق نەكەگە وڭ كوزقاراسپەن جانە 30 پايىزدان استامى بەيتاراپ قارايتىنى انىقتالعان. مۇنداي نەكەنى 32,8 پايىز ادام عانا قولدامايدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل دەگەنىمىز قازاقستاندا ءاربىر بەسىنشى نەكە تىركەلمەۋى مۇمكىن دەگەندى بىلدىرەدى.

سونداي-اق قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ وتباسى ينستيتۋتىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى جۇلدىز باتتالوۆا ەڭبەكقورلىق –اتا-انالار بالالارىنا سىڭىرەتىن باستى قۇندىلىعى دەيدى.

– رەيتينگتە ءبىرىنشى ورىندا ەڭبەك­قور­لىق, ءوزىن-ءوزى قۇرمەتتەۋ, ادالدىق, ۇلكەندەرگە جانە اينالاسىنداعىلارعا دەگەن قۇرمەت قۇندىلىقتارى تۇر. سونداي-اق ءبىز وتباسىلىق داستۇرلەر تۋرالى سۇرادىق. رەسپوندەنتتەردىڭ كوبى وتباسىندا ءجيى اتا­لىپ وتىلەتىن وتباسىلىق مەرەكەلەر, جا­قىن­دارىنىڭ تۋعان كۇندەرىن تويلاۋ دەپ جاۋاپ بەرەدى. سونىمەن قاتار رەسپون­دەنت­تەردىڭ 90 پايىزى اتا-اجەلەردى بالا تاربيەسىنە تارتۋعا وڭ كوزقاراس تانىتتى, بۇل وتباسىنىڭ اعا بۋىن وكىلدەرى بالالاردا قۇندىلىقتاردىڭ, داستۇرلەردىڭ, ۇل­كەندەرگە دەگەن قۇرمەت سەزىمىنىڭ قالىپ­تاسۋىنا وڭ اسەر ەتەتىنىن كورسەتەدى, – دەدى ول.

وتباسى ينستيتۋتى سالاسىنداعى نەگىزگى پروبلەمالار مەن ەلدەگى وتباسى ساياساتىن جە­تىل­دىرۋگە باعىتتالعان ۇلتتىق باياندا­مادا سونىمەن بىرگە قيىن جاعدايداعى وتباسىلارعا پسيحولوگيالىق, الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋگە ارنالعان قاناتقاقتى جوبانىڭ قىزمەتى قامتىلعان. وندا الەۋمەتتىك از قامتىلعان وتباسىلاردى مەملەكەتتىك-الەۋمەتتىك قولداۋ ما­سە­لەلەرى قاراستىرىلعان. باياندامادا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەسكە ايەلدەر مەن وتباسى ينستيتۋتىنىڭ ىقپالى دا قامتىلعان.

«وتباسىن ساقتاپ قالۋدىڭ ماسەلەلەرىن قاراستىرىپ, ونىڭ شەشۋ جولدارىن ۇسىن­عان ۇلتتىق بايانداما ەندى عانا ازىر­لەندى. ال پروبلەما ءدال قازىر بار, ونىمەن كۇرەس ءار كەزدە جۇرگىزىلۋ قاجەت. ونىڭ سەبەپ-سالدارى مەن ءتۇپ-تامىرىن زەر­دە­لەۋىمىز قاجەت» دەگەن پىكىردە قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنداعى انا­لار كەڭەسىنىڭ توراعاسى التىناي تاڭىربەرگەنوۆا.

– ۇل-قىزدارىمىز انا ءتىلىن, اتا-بابا تاريحىن, ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىن بىلمەيدى. مۇنىڭ سالدارى تاستاندى, جەتىم, قيىن بالالار, قارتتار ۇيلەرىندەگى اجەلەر مەن اتالار, ناشاقورلىققا سالىنعان جاستار, اجىراسۋ, سۋيتسيد, ايتا بەرسەك, تولىپ جاتىر. نەگە وسىنداي جاماندىق اتاۋلى كوبەيىپ كەتتى؟! ويتكەنى قازىر ۇلتتىق ءداستۇر مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ احۋالى الاڭداتارلىق كۇيدە. وسكەن ۇيا­سىندا وتباسىلىق داستۇردەن رۋحاني ءنار العان, ۇلتجاندىلىققا تاربيەلەنگەن, ۇلت­تىق قۇندىلىقتاردى قادىرلەيتىن ۇر­پاق ەشقاشان جامان نارسەنىڭ جەتەگىندە كەتپەيدى. اجىراسۋلاردىڭ كەسىرىنەن قانشا بالا تولىق ەمەس وتباسىلاردا تاربيەلەنىپ جاتىر. بۇل – جاي عانا جالاڭ تسيفر ەمەس, بۇل قازىرگى قوعامدىق دەرتتىڭ كورسەتكىشى. بۇل كورسەتكىشتىڭ ارتىندا قانشا ادامنىڭ تاعدىرى تۇر. قانشا ءسابيدىڭ كوز جاسى تۇر. اكەسىز تاربيەلەنگەن ۇرپاقتىڭ جارىمجان تاعدىرى تۇر. مۇنداي ماسەلەگە قوعام بولىپ جاۋاپتىمىز, – دەدى التىناي تاڭىربەرگەنوۆا.

قازىرگى كۇنى وتباسىلىق ءومىر سالتىنىڭ قۇلدىراپ, قۇنسىزدانۋى الەمدىك ۇردىسكە اينالىپ وتىر. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى اجىراسۋ دەڭگەيى بويىنشا العاشقى قاتاردا تۇر. زەرتتەۋشىلەر بۇل ىندەتتىڭ ءداستۇرلى قۇندىلىقتارعا بەرىك ەلدەرگە دە تاراي باستاعانىن ايتادى. وسىعان قاراساق, بۇل ماسەلەنىڭ قازاقستاندى دا اينالىپ وتپەسى زاڭدىلىق سەكىلدى, ويتكەنى شەكارامىز الەمنىڭ بارلىق نۇكتەسىنە اشىق.

– ارينە, دامىعان ەلدەرگە ۇقساعىمىز كەلەدى, بىراق «جاقسىسىنان ۇيرەنىپ, جامانىنان جيرەنەتىن» تۇستارى دا از ەمەس. ءبىز قازىر جاپونيانىڭ تەحنولوگياسى مىقتى دەپ تاڭعالامىز. ال سول جاپونداردىڭ ەكونوميكاسى الدىمەن وتباسى ەكونوميكاسىنان باستالاتىندىعىنا ءمان بەر­مەيمىز. ولار بالانى ءسابي كەزىنەن ەڭ­بەك­كە باۋليدى, ال ەڭبەكتەنە ءبىلۋ, زور وركەنيەتكە جەتكىزەدى. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ۇرپاعىن ەڭبەككە تاربيەلەمەدى مە؟ ۇلگى تۇتىپ, بىرەۋگە تامسانعانشا, ءوزىمىزدىڭ ءتۇپ-تامىرىمىزعا ۇڭىلەيىك. با­با­لارىمىز «اتادان بالا تۋسايشى, اتا جولىن قۋسايشى» دەپ ۇرپاعىنا اتادان بالاعا مۇرا بولىپ كەلە جاتقان جاقسى قاسيەتتەردى ءسىڭىرىپ, ىزگىلىككە تاربيەلەۋگە تىرىسقان. اتاسى نەمەرەسىنە جىل ماۋ­سىمى اۋىسۋىمەن كوشتىڭ قالاي, قايدا كوشۋىن, سۋدى قايدان تاۋىپ ىشەتىنىن, جەتى اتاسىن ءبىلۋى, ەل باتىرلارىنىڭ ەرلىك حيكايالارىن اڭگىمەلەپ, ادامدى جاقسى ەتەتىن دە, جامان ەتەتىن دە تاربيە ەكەنىن جاستايىنان بالانىڭ بويىنا سىڭىرگەن. بەسىگىنەن سىڭگەن تاربيەنىڭ ماڭىزىن بىلگەن. قاراڭىزدارشى, ەشقانداي جوعارى ءبىلىمى جوق اتا-بابالارىمىز قانداي ۇر­پاق تاربيەلەگەن؟! ءبىز قازىر ءبىلىمدىمىز, ەكىنىڭ بىرىندە جوعارى ءبىلىم, ءتىپتى دوكتور, پروفەسسورلىق دارەجە بار. ال ۇر­پا­عىمىزدى قالاي تاربيەلەپ ءجۇرمىز؟ كەيدە اتا-انالار «جۇمىسباستىمىز, بالامەن سويلەسۋگە ۋاقىت جوق», دەپ جاتادى. بالامەن سويلەسۋگە ءتىپتى ارنايى ۋاقىت ءبولۋدىڭ قاجەتى جوق. ءۇي شارۋاسىمەن اينالىسىپ ءجۇرىپ-اق بالامەن سىرلاسۋعا بولادى, – دەدى انالار كەڭەسىنىڭ باسشىسى.

«قاراشاڭىراق» رقب قۇرىلتاي­شى­لا­رىنىڭ ءبىرى تۇرار ساتتارقىزى دا «ۇل-قىزدارىمىزدىڭ بەسىگىنەن باستالاتىن تاربيەنىڭ تىرەگى ۇلتتىق قۇندىلىقتار بولۋى كەرەك. ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن وتباسىندا وسكەن بالانىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمى ەرتە ويانادى, ۇلتتىق تا­نىمى جۇيەلى قالىپتاسقان بالا ۇلت مۇد­دەسىن ويلايتىن, ۇلتجاندى ازامات بولىپ وسەدى. وتباسى – مەملەكەتتىڭ ءبىر بولشەگى, ەگەر ءار وتباسىنىڭ دىڭگەگى بەرىك, ۇرپاق تاربيەسى ونەگەلى بولسا, ونداي مەملەكەت مىزعىمايدى. ۇلتىمىز جاھاندانۋ زامانىندا جۇتىلىپ كەتپەۋ ءۇشىن, ۇلت بولىپ قالۋى ءۇشىن قازاق ءوز بولمىسىنان اجىراماۋى كەرەك», دەگەن پىكىردە.

وسى ورايدا وتباسى قۇندىلىقتارىن ساقتاپ قالۋعا باعىتتالعان «قازاقستاندىق وتباسىلار-2022» ۇلتتىق بايانداماسى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ, جاقىن بولاشاقتا ءوز جەمىسىن بەرەدى دەپ سەنەمىز.