ەلىمىزدە جىل كىرگەلى 20 كۇندە كامەلەتكە تولماعان ءۇش جەتكىنشەك ءوز-وزىنە قول سالدى. جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد فاكتىسى الماتى جانە اقتوبە وڭىرىنەن تىركەلدى. بۇل بىزگە بەلگىلىسى عانا. بالالاردىڭ بۇلاي جىگەرىنىڭ جاسۋىنا نە سەبەپ؟ جالىنداپ ءوسىپ كەلە جاتقان جەتكىنشەكتەر ءولىم تۋرالى نەگە ەرتە ويلايدى؟ قايعىلى جاعدايدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟ كوپشىلىك كوكەيىندەگى سۇراقتاردى زەرتتەپ كوردىك.
الەمدە جىل سايىن 2800-گە جۋىق ءجاسوسپىرىم وسى كەسەلدەن قايتىس بولادى. عالامدىق كارتاعا ۇڭىلسەك, بالالاردىڭ ءوز ومىرىنە بالتا شابۋى وڭتۇستىك كورەيا, رەسەي, وڭتۇستىك افريكا سىندى ەلدەردە ءجيى كەزدەسەدى. بىزدەگى ستاتيستيكا دا كوڭىل كونشىتپەيدى. ماسەلەن, 160-قا جۋىق بالا سۋيتسيد جاساعان. بيىل دا اي وتپەي جاتىپ, سۇرىقسىز قۇبىلىس تاعى قايتالاندى. 12 قاڭتار كۇنى الماتى وبلىسى, قاراساي اۋدانىنىڭ پوليتسيا بولىمىنە جەدەل جاردەم بريگاداسىنان 2009 جىلعى بالانىڭ وزىنە قول جۇمساعانى حابارلانعان. بۇعان دەيىن قۇزىرلى ورگانعا تاعى ءبىر ءجاسوسپىرىمنىڭ ۇيىندە اسىلىپ قالعانى تۋرالى سۋىت حابار تۇسكەن. ال اقتوبەدە 12 جاستاعى قىزدىڭ مۇردەسى ءۇيىنىڭ سارايىنان تابىلدى. بۇل – الاڭداتارلىق جاعداي.
ورىمدەي بالالاردىڭ ومىردەن كۇدەر ۇزۋىنە پسيحولوگتەر اتا-انا قامقورلىعىنىڭ جەتىسپەۋى, دەپرەسسيا, مەكتەپتەگى الىمجەتتىك پەن كەمسىتۋ تۇرتكى بولادى دەيدى. ويتكەنى كامەلەتكە تولماعان وقۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى جابىرلەۋگە ۇشىرايتىن كورىنەدى. ء«تىپتى قاتارلاستارىنىڭ قاعىتپاسىن دا كوڭىلگە الىپ, وزىنە قول سالۋى دا ىقتيمال», دەيدى استانا قالاسى, №59 مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ پەداگوگ-پسيحولوگى ءاسيا سەرىكوۆا.
– جالپى, بالالاردىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋىنىڭ 80 پايىزىندا سەبەبىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. مەكتەپ تۇرماق, ۇيدە دە وتىرىپ وزىنە قول سالعان جەتكىنشەكتەر بار. اسىرەسە مەكتەپ وقۋشىلارىندا كوبىنە قورىتىندى توقسان سوڭىندا, ءوزىنىڭ ماقسات ەتكەن بالىن جيناي الماي قالعان كەزدە ەموتسيونالدىق تۇراقسىزدىققا ۇرىنادى, – دەيدى ءا.سەرىكوۆا.
قازىر جابىرلەۋدىڭ جالعاسى رەتىندە بۋللينگتىڭ دە قاۋپى جوعارى. ياعني جاسوسپىرىمدەردىڭ جەكە باسىنا بايلانىستى كەمسىتەتىن ءىس-ارەكەتتەردى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى كوپشىلىككە تاراتۋ ۇلكەن قاتەرگە اينالىپ بارادى.
– نەگىزى سۋيتسيدتەن قۇتقارۋدىڭ جالعىز جولى – اڭگىمەلەسۋ. بىراق بالا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان ينتروۆەرت بولسا, ياعني جالعىزدىقتى جانى سۇيسە, وندا ءىس-ارەكەتىنەن بايقاي الاسىز. مىسالى, وقشاۋلانۋ, اشۋشاڭدىق, تابەتتىڭ تومەندەۋى, ىلعي ءبىر ويدان شىعا الماي وتىرۋى, مازاسىزدىق, ۇيقىنىڭ بۇزىلۋى. بالاڭىزدىڭ مىنەزىنەن وسىعان ۇقساس بەلگىلەر بايقاساڭىز اڭگىمەگە تارتۋعا تىرىسىڭىز. «بالام, سەنى بىرەۋ كەلەمەجدەپ نە بولماسا بولەكتەپ ءجۇر مە؟» دەگەن سىندى سۇراقتار قويار الدىندا ءوز تاجىريبەڭىزدە, ومىرىڭىزدە سونداي جاعداي بولعانىن جانە قالاي شىققانىڭىزدى داستارقان ۇستىندە اڭگىمە رەتىندە ايتا وتىرىڭىز. سودان كەيىن سۇراق قويساڭىز, بالاڭىز ىشىندەگى ويىن ايتا الاتىن, سەنەتىن ورتا ەكەنىن سەزگەندە اشىلا باستايدى, – دەيدى پسيحولوگ مامان شولپان ءابىلوۆا.
سونداي-اق بۋللينگ جاسايتىن بالانىڭ دا پسيحولوگياسى الاڭداتارلىق دۇنيە. ويتكەنى وتباسىندا قاتىگەزدىكتى كورگەن ءجاسوسپىرىم, وزىندە بولعان نارسەنى وزگەلەرگە كورسەتۋگە بەيىم كەلەدى ەكەن. وسىلايشا, ماساتتاناتىن كورىنەدى. مۇنداي جاعدايدا جەتكىنشەكتەرمەن سويلەسۋدىڭ دە ءوز ءادىسى بار.
– ماسەلەنىڭ تۇپكى ماقساتىن ءبىلۋ ءۇشىن «نەلىكتەن مۇنداي قادامعا باردىڭ؟» دەگەن ساۋالدان ەمەس, «ۇيدە نەشە اعايىندىسىڭ؟ سەن وتباسىندا نەشىنشى بالاسىڭ؟ وتباسىندا قانداي دا ءبىر داستۇرلەرىڭ بار ما؟» دەگەن سەكىلدى سۇراقتاردى قويۋ ارقىلى پروبلەمانىڭ وزەگىن اشۋعا بولادى, – دەيدى ش.ءابىلوۆا.
ماماندار جالپى كامەلەتكە تولماعان جەتكىنشەكتەردىڭ ءولىمدى ويلاۋى شاراسىزدىقتان ىشتەي بۋلىعۋى ارەكەتىمەن تۇسىندىرەدى. ياعني اينالاسىنداعى جاقىن ادامدارىنان كومەك بولماعانى. ءتىپتى مۇنداي جاعدايدىڭ وزىندە دە ولار ءبىر مەسسەندج قالدىرىپ سويلەيدى ەكەن. تەك سونى دەر كەزىندە باعدارلاي الۋ قاجەت. وسىلايشا, جاماندىقتىڭ الدىن الۋعا بولادى.
بالالار ءسۋيتسيدى – قازىرگى قوعامنىڭ وزەكتى ماسەلەسى. مۇنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن مەملەكەت تاراپىنان دا ءبىراز ءىس-شارالار قولعا الىندى. سونىڭ ءبىرى – رەسپۋبليكالىق پسيحياتريا, پسيحوتەراپيا جانە ناركولوگيا عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ددۇ حالىقارالىق ساراپشىلارى مەن يۋنيسەف بالالار قورىمەن بىرلەسە ەلىمىزدە كامەلەت جاسقا تولماعاندار اراسىندا ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋدىڭ كوپ كومپونەنتتى باعدارلاماسى.
– وتكەن جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ – 1456, ءبىلىم سالاسىنىڭ 72 مامانى ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ باعدارلاماسى بويىنشا تاجىريبە جيناپ, ءبىلىم الدى. بۇل كومپونەنت پسيحولوگيالىق كۇيزەلىسكە ۇشىراعان جانە تاۋەكەل توبىنداعى وقۋشىلاردى ەرتە انىقتاۋعا باعىتتالعان. ناتيجە دە بار. كەيبىر جاعدايلاردا پسيحولوگيالىق كومەككە مۇقتاج جاسوسپىرىمدەردى ەرتە انىقتاۋدى مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەردىڭ ارنايى وقىتىلعان پەداگوگتەرى جۇزەگە اسىردى. بۇعان قوسا جاسوسپىرىمدەر قازىر پسيحولوگيالىق كومەككە وزدەرى جۇگىنەدى. بۇگىندە ماسك ماماندارى, جالپى مەديتسينا دارىگەرلەرى, وقىتۋشىلار جانە پەداگوگ-پسيحولوگتەر اتالعان باعدارلاما بويىنشا دايىندىقتان ءوتىپ, تاجىريبەسىن شىڭداۋدا. جەلتوقسان ايىندا جامبىل وبلىسىنىڭ 58 مامانى وسى باعدارلاماعا قاتىسىپ, ورتالىقتىڭ بىلىكتى پسيحولوگتەرى, پسيحياترلارى ءدارىس ءوتتى, – دەيدى رەسپۋبليكالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى قۋانىش التىنبەكوۆ.
بۇعان قوسا, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى دە كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ اراسىنداعى ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ بويىنشا 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار جاساقتاعان. سونىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامى اراسىنان ساراپشىلار پۋلىمەن مەكتەپتەردىڭ پەداگوگ-پسيحولوگتەرىن 100 پايىز قامتۋمەن وڭىرلىك سەمينار-ترەنينگتەر ۇيىمداستىرىلماقشى.
جالپى, تەلەفونعا تەلمىرىپ وتىرعان بالانىڭ الەۋمەتپەن بايلانىسى ازايادى. نەگىزى قوعاممەن بايلانىس – جەتكىنشەكتەرگە وتە قاجەت نارسە. بۇرىن ىشتەگى اپتىعىن قاتارلاستارى اراسىندا باسسا, قازىر سونى شىعارا المايدى. سوندىقتان بالالار جىگەرىنىڭ جاسىماۋى ءۇشىن قانداي بولماسىن قولداۋ ماڭىزدى. وعان ۇيدەگى اتا-انا دا, ءبىلىم وشاقتارىنداعى پەداگوگتەر دە جاۋاپتى.