ەلوردادا جاستار UNICEF Talks الاڭىندا وزدەرىنىڭ باستان كەشكەن وقيعالارىن بايانداپ, قازىرگى قوعام ءۇشىن ماڭىزدى پروبلەمالاردى جەڭۋ باعىتىنداعى تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى. دەگەنمەن ءسىز ورىمدەي جاستاردا قانداي ومىرلىك تاجىريبە بولۋى مۇمكىن دەرسىز... الايدا ءسوز تىزگىنىن العان 15 پەن 24 جاس ارالىعىنداعى سپيكەرلەردىڭ سوزىنە زەر سالساڭىز, ءتۇيىپ الار وي كوپ.
بۇۇ بالالار قورىنىڭ (يۋنيسەف) Public Talk فورماتىندا ۇيىمداستىرعان UNICEF Talks جاستار كونفەرەنتسياسىندا 8 سپيكەر ءسوز الدى. الاڭعا العاش بولىپ شىققان الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى, اشىق ايتۆ دەرتىنە شالدىققان وقۋشى ايدا كوپشىلىككە مۇنداي «تاڭبامەن» قالاي ءومىر سۇرۋگە بولاتىنىن ايتىپ بەردى. سوزىلمالى اۋرۋى تۋرالى ايدا 6 جاسىندا بىلگەن. مەكتەپ تابالدىرىعىن ەندى عانا اتتاعان بۇلدىرشىنگە اۋرۋى تۋرالى ءبىلۋ وڭايعا سوقپادى, ارينە. وزگەلەردى بىلاي قويعاندا, ءتىپتى, جاقىندارىنىڭ اراسىندا اۋرۋىن بەتكە باسىپ, كەمسىتكەندەر بولعانىن ايدا اۋديتوريادان جاسىرىپ قالمادى.
ستيگما تاقىرىبىن قىزىلوردا وبلىسى «اتامەكەن» بالالار اۋىلىنىڭ تۇلەگى, بولاشاق جۋرناليست اقمارال سارتوۆا جالعاستىردى. بالالار ۇيىندە تاربيەلەنگەن اقمارال وتكەن ءومىرى تۋرالى بۇكپەسىز بايانداپ بەردى. اسىرەسە ول بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ جاتقان ۇل-قىزدار جونىندە قوعامدا قالىپتاسقان ستەرەوتيپتەر تۋرالى بۇكپەسىز جەتكىزدى. قازىرگى تاڭدا اقمارال بۇل ماسەلەلەرمەن بەلسەندى تۇردە كۇرەسىپ, الەۋمەتتىك, قۇقىقتىق جاعىنان ءالسىز بالالاردىڭ مۇددەسى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋمەن اينالىسىپ كەلەدى.
– وكىنىشكە قاراي, كوپ ادام بالالار ۇيىنەن شىققاندار ۇرى, زالىم, بۇزاقى, جالقاۋ بولادى دەپ ويلايدى. مەن بالالار ۇيىنە 2010 جىلى ءتۇستىم. انام جۇرەك تالماسىنان قايتىس بولدى. ول كەزدە 8 جاستامىن. انام قايتقان سوڭ ونىڭ تۋعان ءسىڭىلىسى مەنى قولىنا الدى. بىراق ولار مەنى ءوز بالاسىنداي قابىلداي قويمادى, ءبىر-بىرىمىزبەن تۇسىنىسە المادىق, اقىرى مەن ول كىسىلەردىڭ ۇيىنەن قاشىپ كەتتىم. بالا ەدىم, قىستى كۇنى مۇزدا سىرعاناپ ويناپ جۇرگەن جەرىمنەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى كەلىپ الىپ كەتتى. ۋاقىتشا بالالاردى ۇستاۋ ورتالىعىنا اپاردى, سوندا 3 اي بولىپ, كەيىن بالالار ۇيىنە جىبەردى. بالالار ۇيىندە 10 جىلدان استام ۋاقىت تاربيەلەندىم. باسىندا قاتتى قورىقتىم. دەگەنمەن, ۋاقىت وتە كەلە جاڭا ورتامەن تانىسىپ, ءبارىمىز ءبىر-بىرىمىزگە باۋىر باسىپ كەتتىك. ارينە, بالالار ۇيىندە كىلەڭ سۋدان تازا, سۇتتەن اق پەرىشتەلەر تۇرادى دەۋگە بولمايدى. بىراق ءوز وتباسىندا وسەتىن بالالار دا ءارتۇرلى بولادى ەمەس پە؟! سول سياقتى بالالار ۇيىندە دە تابيعاتى ءارتۇرلى بالالار بار. بىراق ولار ەرتە قيىندىق كورگەندىكتەن, ءبىر-بىرىنە دەمەۋ, قامقور بولۋدى بىلەدى, – دەيدى اقمارال.
قارشاداي قىز قوعامدا بالالار ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرىنە قاتىستى قالىپتاسىپ قالعان تاعى ءبىر ستەرەوتيپتى اتاپ ءوتتى. ول – بالالار ۇيىنەن شىققان بالا جۇپىنى كيىنۋى, بەيشارا حالدە بولۋى كەرەك دەگەن «قاعيدات».
– مەن ول جاقتان كەتتىم, بىراق بالالار ۇيىندە ءالى قانشاما جەتكىنشەك بار. قوعامنىڭ تەرىس كوزقاراسىنان سەسكەنىپ, بارعان جەرىندە اكە-شەشەسىز ءوسىپ جاتقانىن ايتۋعا قىسىلاتىن قانشا ۇل مەن قىز بار؟! ولاردىڭ ەش كىناسى جوق. تاعدىردىڭ جازۋى سولاي. بالالار ۇيىندە ءوسىپ جاتقان ۇل مەن قىزداردىڭ دا جۇرەگى, سەزىمى بار, ولار دا وزدەرىن جاقسى قىرىنان كورسەتكىسى كەلەدى, ومىردە ءوز جولىن تاۋىپ, جاقسىلىققا ۇمتىلعىسى كەلەدى. سوندىقتان, ولاردى ءبولىپ-جارماي, ءوز بالالارىن باۋىرمالدىققا بەيىمدەۋ – ەرەسەكتەردىڭ مىندەتى, – دەپ جەتىم بالالاردىڭ ومىرىنەن سىر شەرتتى اقمارال.
ال جەكە نانوسپۋتنيگىن جاساۋدى جوسپارلاپ وتىرعان قازۇۋ-دىڭ تۇلەگى ءورىسىم قۇدايبەرگەنوۆا ينجەنەرلىك تەك ەرلەردىڭ ءىسى دەگەن ستەرەوتيپتى جوققا شىعاردى. ءورىسىم – نانوسپۋتنيكتى ستراتوسفەراعا جىبەرگەن توپتىڭ مۇشەسى. ول بيىل ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «راديوتەحنيكا, ەلەكترونيكا جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالار» ماماندىعى بويىنشا ماگيسترى اتانعان.
– بۇل ماماندىقتى تاڭداۋىما بالا كەزدەن ماتەماتيكا, فيزيكا, وسە كەلە جاڭا تەحنولوگيالارعا, ولاردىڭ ادام بالاسى ءۇشىن اشقان مۇمكىندىكتەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىم تۇرتكى بولدى. الايدا قوعامدا تەحنيكالىق عىلىمدار تەك ۇلدارعا ارنالعان, قىزدار بۇل سالا ءۇشىن جارالماعان دەگەن ستەرەوتيپ بار. وكىنىشتىسى وسى «جازىلماعان قاعيداعا» قىزدار دا سەنىپ, ارماندارىنان ەرتە باس تارتىپ جاتادى. مەن قىزدارعا بارلىعىن تاستاپ وسى جولعا ءتۇسسىن دەمەيمىن, بىراق قازىرگىدەي قارقىندى دامىپ جاتقان زاماندا عىلىمنان قالىس قالۋ دۇرىس ەمەس دەپ سانايمىن. ادام دامي ءبىلۋ كەرەك. قىزداردىڭ تەحنيكالىق سالاعا دەگەن قابىلەتى ۇلداردىكىنەن اسىپ تۇسپەسە, كەم ەمەس. قانداي دا ءبىر قابىلەتى بار ما, ونى تۇنشىقتىرماي, دامىتۋ كەرەك. قازىر نە كوپ, مۇمكىندىكتەر كوپ, سول سەبەپتى ءاردايىم ىزدەنىستە بولۋ كەرەك. تەحنولوگيا, ناقتى عىلىمدار تەك ەر ازاماتتار ءۇشىن دەۋ دۇرىس كوزقاراس ەمەس. قىزداردىڭ قولىنان كەلمەيتىن ءىس جوق, – دەيدى ءورىسىم قۇدايبەرگەنوۆا.
ال كوزى ناشار كورەتىن اقبوتا سۇلەيمەن بارلىق قيىندىقتى جويۋعا, مۇمكىندىكتەرىنىڭ شەكتەلۋىنە قاراماستان, تابىسقا جەتۋگە بولاتىنىن ايتادى.
– بالا كەزىمنەن سان الۋان قيىندىققا تاپ بولدىم, بىراق كەدەرگىلەر مەن قيىندىقتار مەنى جاسىتقان جوق, كەرىسىنشە رۋحاني شىڭدالدىم. زاعيپتار مەن ناشار كورەتىندەرگە ارنالعان ارنايى مەكتەپ-ينتەرناتتا وقىدىم. قازىر وزگە ادامدارعا كومەكتەسەتىن ۇيىمدا جۇمىس ىستەيمىن. باسقالارعا جاردەمدەسۋ مەنى شابىتتاندىرادى. ارمانداعاندى جاقسى كورەمىن, سەبەبى كەيدە سول ارماندارىڭنان ناقتى ماقساتتار تۋادى, – دەيدى ول.
الاڭعا شىققان اقبوتا وزىنە 108 ماقساتتان تۇراتىن ءتىزىم جاساپ قويعانىن ايتتى. ەڭ باستى ماقساتىن جىگەرلى قىز – 2019 جىلى جان-جاقتى دامۋىم كەرەك دەپ ايقىنداعان كورىنەدى. وسىلايشا, ول قارجىلىق ساۋاتتىلىق, اكتەرلىك شەبەرلىك, الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك, بيزنەس نەگىزدەرى, SMM جانە ماركەتينگ, العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ سياقتى ترەنينگ-سەمينارلارعا بارا باستاعان.
– سپورتپەن دە اينالىسا باستادىم. قازىر مەندە 14 مەدال بار. پارا-ۆەلوسپورتتان قازاقستان كۋبوگىندا 1 جانە 3-ورىن الدىم, پارا-دزيۋدودان رەسپۋبليكالىق سپارتاكيادادا 3-ورىن, شوۋداۋننان ەكى رەت 2-ورىنعا يە بولدىم. ترياتلون جارىسىنا دا قاتىستىم. الماتىدا وتەتىن ءتۇرلى مارافوندارعا قاتىسامىن. كىتاپ وقىعاندى جاقسى كورەمىن. كىتاپ وقىعاندا كادىمگىدەي تىنىسىم كەڭەيگەندەي بولادى. كوزىم كورمەيدى دەپ سىلتاۋراتپايمىن, كىتاپتاردى AB3715 كىتاپحاناسى ارقىلى تىڭدايمىن, – دەيدى اقبوتا.
قازىرگى تاڭدا اقبوتا «جان» قوعامدىق بىرلەستىگىندە جۇمىس ىستەيدى. بىرلەستىكتىڭ باستى كوزدەگەنى – مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ. اقبوتا سول بىرلەستىكتىڭ كەڭسە مەنەدجەرى, سمم مەنەدجەرى, بۋحگالتەرى ءارى پەداگوگتەردىڭ كومەكشىسى.
– تاڭەرتەڭ جۇمىسقا اسىعامىن, ويتكەنى جۇمىسىمنىڭ ءمان-ماعىناسى بار, وزگەلەرگە كومەگى بار. ۇنەمى تۇنجىراپ, نەگە مەن وسىنداي بولىپ تۋدىم, نەگە مەن اكەسىز ءوستىم دەپ ەڭسەڭدى تۇسىرە بەرگەننەن نە پايدا؟! ءومىرىمدى وكىنىشپەن, وكپە-رەنىشپەن ەمەس, بارىنشا قىزىقتى, ءماندى وتكىزگىم كەلەدى, – دەپ اقبوتا UNICEF Talks الاڭىنا جينالعاندارعا ۇلكەن موتيۆاتسيا بەردى.
UNICEF Talks-ءتىڭ تاعى ءبىر سپيكەرى – سەمەي وبلىسىنداعى يادرولىق جارىلىستاردىڭ زاردابىن شەككەن ديانا مىرزاعاليەۆا. ول يۋنيسەف-ءتىڭ ۆولونتەرى رەتىندە مۇگەدەك بالالاردىڭ قوعامدا الەۋمەتتەنۋى بويىنشا حالىقارالىق جوبا ۇيىمداستىرعانىن ايتىپ بەردى. ونىڭ سوزىنشە, جوبا تالىمگەرلەرىنىڭ كومەگىمەن بالالار ءوز قابىلەتتەرىن انىقتاپ, تالانتىن دامىتا الادى.
«UNICEF Talks-ءتىڭ ماقساتى – بالالار مەن جاستارعا وزدەرىنىڭ مۇددەسىن قوزعايتىن بارلىق ماسەلەلەر بويىنشا جەكە كوزقاراستارىن ەركىن ءبىلدىرىپ, قوعاممەن ءبولىسۋ ءۇشىن ءسوز سويلەۋگە اشىق الاڭ بەرۋ», دەيدى ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشىلار.
– يۋنيسەف-ءتىڭ ۇرانى بالالار مەن جاستار تۋرالى كەز كەلگەن شەشىم ەڭ الدىمەن سولاردىڭ مۇددەسى, پىكىرلەرى ەسكەرىلە وتىرىپ قابىلدانۋعا ءتيىس دەگەندى بىلدىرەدى. ول شەشىم ەكولوگيالىق ساياسات, قالالىق قۇرىلىستى جوسپارلاۋ نەمەسە مەكتەپتەگى تاماقتانۋعا قاتىستى دا بولۋى مۇمكىن. ءبىز جاستار, بولاشاقتا قانداي الەمدە ءومىر سۇرگىمىز كەلەتىنى جايلى ويلانامىز, ۋايىمدايمىز. ءبىز ونى تەڭ قۇقىلى جانە ينكليۋزيۆتى تۇردە كورەمىز. كەز كەلگەن شەكتەۋگە, كەمسىتۋگە جانە قۋدالاۋعا جول بەرىلمەيتىن الەم رەتىندە كورەمىز. UNICEF Talks كونفەرەنتسياسىندا سپيكەرلەر ارقىلى وسى الەمگە – «ەرتەڭ» دەپ اتالاتىن الەمگە كوز سالا الدىق. يۋنيسەف-پەن بىرگە ءبىز بارلىق ەرەسەكتەردى الەمدى بۇگىننەن باستاپ جاقسى جاققا قاراي وزگەرتۋگە شاقىرامىز, – دەدى يۋنيسەف-ءتىڭ قازاقستانداعى ىزگى نيەت ەلشىسى دينارا سادۋاقاسوۆا.
يۋنيسەف-ءتىڭ قازاقستانداعى وكىلى ارتۋر ۆان ديزەننىڭ ايتۋىنشا, 20 قاراشا – دۇنيەجۇزىلىك بالالار كۇنى – بۇكىل الەمدى ءبىر ماقساتقا بىرىكتىرەتىن كۇن. ء«اربىر بالا قاۋىپسىزدىكتە ءومىر ءسۇرىپ, ءبىلىم الىپ, ءوز الەۋەتىن جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس. بۇل كۇنى بۇكىل الەمدە يۋنيسەف بالالار مەن جاستاردىڭ ءۇنى ەستىلۋى, ولاردىڭ پىكىرىمەن ساناسۋى ءۇشىن كوپتەگەن ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلادى. كوبىنە بالالاردىڭ مۇددەسىنە, ولاردىڭ پىكىرىن ءبىلدىرۋ قۇقىعىنا قاتىستى ماسەلەلەر قالتارىستا قالىپ قويىپ جاتادى. سول سەبەپتى UNICEF Talks الاڭىندا ەركىن پىكىر ءبىلدىرۋ قۇقىعى جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. سپيكەرلەر ءوز يدەيالارىمەن ءبولىستى, ال بۇل يدەيالار قاتارلاستارىن شابىتتاندىرادى دەگەن سەنىمدەمىن», دەدى يۋنيسەف-ءتىڭ قازاقستانداعى وكىلى ارتۋر ۆان ديزەن.