كونستيتۋتسيالىق رەفورمادان زاڭعا دەيىن...

سوت جۇيەسىنە ەنبەيتىن قا­زىرگى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس 1995 جىلى قۇرىلعان. الاي­دا پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جول­داۋىندا ايتىلعان قۇقىق قورعاۋ ينس­تيتۋتتارىن كۇشەيتۋ ءۇشىن سوت جۇيەسىنىڭ ءادىل تورەلىگى قاجەت بولدى. وسى ماقساتتا كونستي­تۋتسيالىق سوت قۇرۋ تۋرا­لى شەشىم قابىلداندى. كون­ستيتۋتسيالىق سوت 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا جۇمىسىن باستايدى. مۇنداي ينستيتۋت بۇگىندە الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ بارلىعىندا بار.

– كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قىزمەتى ءۇشىن زاڭنامالىق, قۇقىقتىق نەگىزدى قامتاماسىز ەتۋ, وعان كونستيتۋتسيامەن جۇك­تەلگەن وكىلەتتىك­تەردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا «قازاق­ستان رەس­پۋب­ليكا­سىنىڭ كونس­تيتۋتسيالىق سوتى تۋرا­لى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىل­داندى. كونستي­تۋتسيالىق زاڭ كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ جا­نە ونىڭ سۋديالارىنىڭ مارتە­بەسىن, ولاردىڭ وكىلەت­تىكتەرىن, كەپىلدىكتەرى مەن قامتاماسىز ەتىلۋىن تولىق اشادى. سون­داي-اق كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءتارتى­بى جان-جاقتى رەگلامەنتتەلگەن. كونستيتۋتسيالىق سوت ەلى­مىز­دىڭ بارلىق اۋماعىندا كونس­تيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ورگان بولىپ سانالاتىنىن جانە بيلىكتىڭ سوت تارماعىنا جاتپايتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ويتكەنى بۇل ماسەلە كونستيتۋتسيادا ناقتى شەشىلگەن. بۇل كونستيتۋتسيالىق سوت سوت شەشىمدەرىن قايتا قارامايدى نەمەسە كۇشىن جويمايدى دەگەندى بىلدىرەدى, – دەدى ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى الما مۇقانوۆا.

ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, كونس­تيتۋتسيالىق سوتتىڭ كونستي­تۋ­تسيالىق كەڭەستەن ايىر­ماشىلىعى ازاماتتار قۇ­زىرلى ورگانعا تىكەلەي جۇگىنە الادى. ال كەڭەستە مۇنداي مۇمكىندىك قاراستىرىلماعان. ەندى كونستيتۋتسيالىق سوت ازاماتتاردىڭ وتى­نىش­تەرى بويىنشا ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارىن تىكەلەي قوزعايتىن نورماتيۆتىك-قۇ­قىق­تىق اكتىلەردى اتا زاڭعا سايكەستىگىن قارايدى. ەل تۇرعىن­دارىمەن قاتار, باس پرو­­كۋرور مەن ادام قۇقىق­تا­رى جونىندەگى ۋاكىل كونس­تيتۋ­تسيالىق سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىلى.

جاڭا زاڭدا ادام قۇقىقتارى جو­نىندەگى ۋاكىلدىڭ قۇزىرەتى دە كۇشەي­تىلدى.

– كونستيتۋتسيانىڭ 83-1-با­بىنىڭ نورمالارىمەن ۋاكىل قىزمەتىنىڭ مىندەتتەرى, ونىڭ تاۋەل­سىزدىگىنىڭ كەپىلدىگى بەكى­تىلگەن. بۇدان بىلاي ۋاكىلدىڭ قۇقىقتىق جاعدايى مەن قىزمەتىن ۇيىم­داستىرۋ كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن ايقىندالادى. ۋاكىلدىڭ قۇزىرەتى كۇشەيتىلدى. اتاپ ايتقاندا, كونستيتۋتسيا نورمالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۋاكىل­دىڭ كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قوزعايتىن نور­ما­تيۆتىك قۇقىقتىق اكتى­لەردىڭ كونس­تيتۋتسياعا ساي­كەس­تىگى ماسەلەسى بويىنشا كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇ­­گى­نۋ قۇقىعى كوزدەلگەن. ۋا­كىل­دىڭ قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيە­سىنىڭ مەكەمەلەرىنە جانە ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتەتىن ۇيىمدارعا كەدەرگىسىز كىرۋ قۇقىعى بەكىتىلدى. ۋاكىلدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار, جەرگى­لىكتى اتقارۋشى ورگاندار, وزگە دە ۇيىمدار مەن ازاماتتار اراسىنداعى داۋلاردى رەتتەۋ جونىندەگى قوعامدىق ديالوگكە قاتىسۋ مۇمكىندىگى جانە ولارعا ءتيىستى ۇسىنىمدار بەرۋ مۇمكىندىگى بەكىتىلدى, – دەدى ا.مۇقانوۆا.

سونىمەن قاتار سايلاۋ زاڭناماسىنا وزگەرىستەر ەن­گى­زۋگە, كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋعا, ەسەپ كومي­تەتىن جوعارى اۋديتورلىق پالاتاعا اينال­دىرۋعا, ادام قۇقىقتارى جونىن­دەگى ۋاكىل مارتەبەسىن نىعايتۋعا بايلانىستى «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكسكە ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزىلدى.

سايلاۋ زاڭناماسىندا اتاپ ايتساق, سايلاۋ پروتسەسىن جەتىل­دىرۋگە باعىتتالعان الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ۇگىت-ناسيحاتقا رۇقسات بەرۋ, اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيا­لارىن كاسىبي نەگىزگە اۋىستىرۋ, سايلاۋ قورلارىنا ەرىكتى قايىرىمدىلىقتاردىڭ شەكتى مولشەرىن بەلگىلەۋ جانە تاعى باسقا دا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. اسىرەسە ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءۇشىن بىرقاتار جەڭىلدىك قاراستىرىلعان.

– ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ شەگىن 20 مىڭنان 5 مىڭ مۇشەگە دەيىن, ساياسي پارتيالاردىڭ وڭىرلىك وكىلدىكتەرىنىڭ ەڭ از سانىنا قويىلاتىن تالاپتار 600-دەن 200 ادامعا دەيىن, ساياسي پارتيا قۇرۋ ءۇشىن ازاماتتاردىڭ باستاماشىل توبىنىڭ ەڭ از سانىنا قاتىستى تالاپتار 1 مىڭنان 700 ادامعا دەيىن تومەندەتىلدى. سونداي-اق مۇندا ساياسي پارتيا قۇرۋ جونىندەگى قۇرىلتاي سەزىن وتكىزۋ مەرزىمىن 2 ايدان 3 ايعا دەيىن ۇلعايتۋ بويىنشا تۇزەتۋلەر كوزدەلگەن. بۇدان بولەك, جەرگە, ونىڭ قويناۋىنا, سۋلارىنا, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنە, باسقا دا تابيعي رەسۋرستارعا قاتىستى حالىق مەنشىگىن بەلگىلەۋ بولىگىندە كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابىنا قابىلدانعان تۇزەتۋلەرگە ۇق­ساس ناقتىلايتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى, – دەدى ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى.

بۇعان قوسا ارالاس سايلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. ەندى ءوڭىر ءماسليحاتتارى ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا 50, پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا 50 پايىز قاعيداتى بويىنشا قۇرى­لادى.

– اۋدان ءماسليحاتتارى تەك ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىن­شا قۇرىلادى. سايلاۋ پروتسە­سىنىڭ ءوزى ۋاقىت تالاپتارىنا سۇيەنە وتىرىپ جەتىلدىرىلەدى. دەپۋتاتتىق مانداتتى قايتارىپ الۋدىڭ جاڭا ينس­تيتۋتى ەنگى­زىلۋدە. يمپەراتيۆتى ماندات دەگەنىمىز – ەگەر ءبىر مانداتتى وكرۋگ بويىنشا سايلانعان دەپۋتات قوعامنىڭ سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرماسا, مۇنداي دەپۋتاتتى قايتارىپ الۋ مۇم­كىندىگى. شىن مانىندە بۇل سايلاناتىن دەپۋتاتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ تەتىگى جانە ولار مالىمدەگەن سايلاۋ­الدى باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋعا ىنتالاندىرۋ. بۇل رەتتە مۇنداي مودەل كەزىندە دەپۋتاتتىڭ وكىلەتتىگىن توقتاتۋ دا ارالاس: نە كانديداتتى پارتيالىق تىزىمنەن شىعارۋ, ساياسي پارتيانى تاراتۋ نە سايلاۋشىلاردىڭ دەپۋتاتتى كەرى قايتارىپ الۋى, – دەدى ۆيتسە-مينيستر.

سونداي-اق اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالا­لاردىڭ اكىمدەرىن سايلاۋ كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزىلۋدە. اكىمدەردى سايلاۋ ءۇش كەزەڭدە وتەدى, 2023 جىلى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردىڭ – 25, 2024 جىلى – 25 پايىز, ال 2025 جىلى بارلىق اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردا وتەدى. بۇل رەتتە پيلوتتىق ءوڭىر وبلىس اكىمىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا وبلىس ءماسليحاتىنىڭ شەشىمىمەن بەلگىلەنەدى.