ەگەمەندىگىمىزدى ايقىندايتىن نەگىزگى تاريحي قۇجات – 1990 جىلى 25 قازاندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى قابىلداعان دەكلاراتسيا. «كسرو جوعارعى كەڭەسى باسشىلىعى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسىنىڭ ازىرلەنۋىنە بارلىق جاعىنان كەدەرگى كەلتىردى, سوندىقتان وسى ساياسي-قۇقىقتىق قۇجاتتى قابىلداۋ ازاماتتىق باتىلدىقتىڭ اكتىسى بولدى», دەدى عالىمدار رەسپۋبليكا كۇنىنە وراي «25 قازان – تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاۋى» تاقىرىبىندا وتكەن حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا.
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جاباي قاليەۆ قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ماجىلىسىندە داۋىس بەرۋ ارقىلى قابىلدانعان (261 دەپۋتات قۇجاتتى قولداپ داۋىس بەرگەن, 18 قارسى, 2 ادام قالىس قالىپ, ءبىر دەپۋتات داۋىس بەرمەگەن) دەكلاراتسيا تۇڭعىش رەت دەموكراتيالىق-قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ ەل دامۋىنىڭ ماقساتى رەتىندە جاريالانىپ, سول ارقىلى ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز قالانعانىن ايتادى.
– العاش رەت مەملەكەتتىڭ نورماتيۆتىك زاڭنامالىق اكتىسىندە مەملەكەتتىڭ نەگىزىن انىقتاۋعا تاپتىق كوزقاراس بولعان جوق جانە «جۇمىسشىلار», «شارۋالار» جانە «ينتەلليگەنتسيا» ۇعىمدارى الىنىپ تاستالدى. دەكلاراتسيادا قازاقستان حالقى قازاق كسر-ىندەگى ەگەمەندىكتىڭ جالعىز يەسى جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاينار كوزى دەپ جاريالاندى. ءوز كەزەگىندە قازاقستان حالقىنا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ۇلت ازاماتتارى ەندى. دەكلاراتسيادا قازاق كسر-ءنىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى قورعاۋ جانە نىعايتۋ, ءتول مادەنيەتتى, داستۇرلەردى, ءتىلدى جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋ جانە قازاق ۇلتىنىڭ, رەسپۋبليكادا تۇراتىن باسقا ۇلتتاردىڭ ۇلتتىق قادىر-قاسيەتىن نىعايتۋ بىرىكتىرىلدى. قازاق كسر-ءنىڭ اۋماعى بولىنبەيتىن جانە قول سۇعىلمايتىن بولىپ جاريالاندى. تۇڭعىش رەت دەكلاراتسيا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ۇستەمدىگىن, ونىڭ رەسپۋبليكا ىشىندەگى تاۋەلسىزدىگى مەن تولىقتىعىن, سونداي-اق سىرتقى قاتىناستاردا ءوزىنىڭ اۋماعىندا كسرو-نىڭ جوعارعى ورگاندارىنىڭ رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندىك قۇقىقتارىن بۇزاتىن ارەكەتتەرىن توقتاتۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتتى. مەملەكەتتىك بيلىكتى زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگىنە ءبولۋ ءپرينتسيپى جاريالاندى. قازاق كسر پرەزيدەنتى رەسپۋبليكانىڭ باسشىسى جانە جوعارى اكىمشىلىك جانە اتقارۋشى بيلىككە يە بولدى. زاڭ شىعارۋشى بيلىكتى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى جۇزەگە اسىردى, ال جوعارعى سوت بيلىگى قازاق كسر-ءى جوعارعى سوتىنا تيەسىلى بولدى, – دەدى ج.قاليەۆ.
عالىمنىڭ بايانداماسىنا سۇيەنسەك, دەكلاراتسيادا «قازاق كسر-ءى رەسپۋبليكا ۇلەسىنە سايكەس جالپى وداقتىق م ۇلىكتەگى, ونىڭ ىشىندە الماس, ۆاليۋتا قورلارى مەن التىن قورىنداعى ءوز ۇلەسىنە قۇقىلى, رەسپۋبليكا اۋماعىندا يادرولىق قارۋدىڭ سىنالۋىنا, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ وزگە تۇرلەرى (حيميالىق, باكتەريولوگيالىق, بيولوگيالىق, ت.ب.) ءۇشىن سىناق پوليگوندارىن سالۋعا جانە ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە تىيىم سالىنادى», دەپ جازىلعان. «قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى مەن پرەزيدەنتكە باعىناتىن, سولاردىڭ باقىلاۋىندا بولاتىن ءوز ىشكى اسكەرلەرىن, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك جانە ىشكى ىستەر ورگاندارىن ۇستاۋعا قازاق كسر-ءنىڭ قۇقى بار» دەلىنگەن.
دەكلاراتسيا تۋرالى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, استانا قالاسى قحا عىلىمي-ساراپتامالىق توبىنىڭ توراعاسى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى تىلەگەن سادىقوۆ: ء«بىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىز ءۇشىن العاشقى ماڭىزدى قادام 1990 جىلعى 25 قازاندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى «قازاق كسر مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلا- راتسياسىن قابىلداۋدان باستالدى. بۇل كۇن ساياسي, ۇلتتىق, تاربيەلىك تۇرعىدان ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى», دەپ اتاپ ءوتتى.
ال تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور گۇلنار مۇسابالينا «رەسپۋبليكا كۇنىن – جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى داتا» دەپ سانايدى.
– جاڭا قازاقستان نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل كەيبىر ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جاڭارۋى عانا ەمەس. بۇل – الەۋمەتتىك قۇندىلىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ, راديكاليزمنەن, شەكتەن شىققان كوزقاراستار مەن ارەكەتتەردەن باس تارتىپ, شىعارماشىلىق سەرپىندى كۇشەيتۋ, قوعامداعى ءتۇرلى كەمشىلىكتەردى جەڭۋ دەگەن ءسوز. بۇل سونىمەن قاتار كەزەڭدىك جانە جۇيەلى رەفورمالاردى جالعاستىرۋ دەگەندى بىلدىرەدى. اتا-انالار بالالارىنا رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ نە ەكەنىن جانە ونىڭ ەل ءۇشىن ماڭىزىن ءتۇسىندىرۋى كەرەك.
رەسپۋبليكا كۇنى جاي مەرەكە ەمەس, حالقىمىزدىڭ سان عاسىرلىق ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسىنىڭ جەمىسى. حالىقتىڭ بىرلىگى, ىنتىماعى, جارقىن بولاشاققا دەگەن ورتاق سەنىمنىڭ ارقاسىندا ەگەمەندىگىمىزدىڭ تۇعىرى بيىكتەي تۇسەدى. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءوز قولىمىزدا. ارقايسىمىز ءوز ەڭبەگىمىزدى تۋعان ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ارناساق, مەملەكەتىمىز جاھانداعى الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلاتىنى ءسوزسىز. ءبىز بولاشاق ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساۋىمىز كەرەك. سوندا عانا الدىڭعى ۇرپاق اماناتتاعان بارلىق مۇرانى ساقتاي الامىز, دەدى گ.مۇسابالينا.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ءماجىلىس دەپۋتاتى ناتاليا دەمەنتەۆا «جاقىندا استانادا اوسشك ەلدەرىنىڭ ءسامميتى ءوتتى, ەلىمىزدىڭ مارتەبەسى مەن بەدەلى ارتىپ, مەملەكەت باسشىسى رەسپۋبليكا كۇنىن جاڭعىرتۋ تۋرالى وڭ شەشىم قابىلدادى. بۇل تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستاۋى, سونداي-اق بارلىق قازاقستاندىقتاردى, 120-دان استام ەتنوس وكىلدەرىن بىرىكتىرەتىن ۇلتتىق مەرەكە», دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا شەتەل عالىمدارى دا قاتىستى. تۇركيانىڭ بۇرىنعى مادەنيەت ءمينيسترى كەمال نامىك «تاۋەلسىزدىك قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ نەگىزگى باعىتتارى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ, قازاقستان تۋرالى جىلى لەبىزىن ءبىلدىردى. ول ءوز سوزىندە ەل تاۋەلسىزدىگى جىلدارىنداعى نەگىزگى جەتىستىكتەردى, تاريحي بايلانىستاردىڭ جەمىستى دامۋىن, سونداي-اق قازاقستان قوعامىنداعى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ بىرەگەي ساياسي مودەلىن اتاپ ءوتتى. ال تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, م.تانك اتىنداعى بەلارۋس مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى بەلارۋس-قازاقستان مادەني-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى الەكساندر راتكو ەكى ەلدىڭ عىلىم جانە ءبىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىنا توقتالدى.
ءىس-شارادا وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار مادەني, عىلىمي, رۋحاني بايلانىستاردى ودان ءارى كەڭەيتۋگە, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە اكادەميالىق الماسۋلاردى دامىتۋعا, ەلدەر اراسىنداعى سەنىم مەن ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن قولداۋدا حالىقتىق ديپلوماتيانىڭ ءرولىن ودان ءارى نىعايتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى كەلىسىمدى ءبىراۋىزدان قابىلدادى. عىلىمي ءىس-شارانى استانا قالالىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ۇيىمداستىردى.