رەسەيدەن بالتىق تەڭىزى ارقىلى ەۋروپاعا گاز تاسىمالدايتىن جالعىز قۇبىردىڭ ىستەن شىعاتىن قاۋپى بار. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى «سولتۇستىك اعىنعا» قويىلعان جارىلعىش زاتتاردىڭ كولەمى ايتارلىقتاي كوپ ەكەنىن مالىمدەدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, بۇعان دەيىن رەسەي ەۋروپاعا جىبەرىلەتىن گاز قىسىمى مەن كولەمىن ازايتقان ەدى.
ساراپشىلار قۇبىرعا بومبالاردى تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ روبوتتارى قويۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى, سونداي-اق ولار قۇبىردا كوپ مولشەردە مەتاننىڭ جينالۋىنا بايلانىستى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. دانيا مەن شۆەتسيا بۇۇ-عا ۇسىنعان بايانداماسىندا بالتىق تەڭىزىندەگى Nord Stream گاز قۇبىرلارىندا بىرنەشە ءجۇز كيلو جارىلعىش زات جارىلعانىن ايتادى, سونىڭ سالدارىنان قۇبىر تەسىلىپ, گاز سۋعا اعىپ جاتىر. ال بۇۇ-نىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعدارلاماسى وتكەن جۇما كۇنى بولىنگەن مەتان مولشەرىنىڭ كوپتىگى بۇرىن-سوڭدى تىركەلمەگەنىن مالىمدەدى. The Guardian باسىلىمىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس نەمىس بيلىگى دە ەكى قۇبىرعا جاسالعان ديۆەرسيالىق شابۋىلدارعا جارىلعىش زاتتار سەبەپ بولدى دەپ ەسەپتەيتىنىن حابارلاعان.
ال ەو, ناتو, پولشا, شۆەتسيا جانە دانيا ۇكىمەتتەرى قۇبىردىڭ تەسىلۋى ادەيى جاسالعان ارەكەت دەپ وتىر. ICOS بارلىق ەۋروپادا جۇمىس ىستەيتىن پارنيكتىك گازداردى باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا وتكەن دۇيسەنبىدەن بەرى ەكى قۇبىردان شىعىپ جاتقان تابيعي گازدان بولىنگەن مەتاننىڭ ۇلكەن بولىگى بالتىق تەڭىزىنە اعىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعانىن كورسەتتى.
«قازىردە رەسەيدەن گەرمانياعا گاز تاسىمالداۋ ءۇشىن سالىنعان ەكى قۇبىر دا گازبەن تولتىرىلعان, الايدا وسىعان دەيىن بىرەۋى عانا جۇمىس ىستەپ كەلدى, ەندى جارىلىس سالدارىنان ەكەۋى دە جارامسىز بولدى», دەپ مالىمدەيدى The Guardian. Spiegel جاڭالىقتار جۋرنالىنىڭ اقپاراتى بويىنشا گاز قۇبىرلارى ءتورت جەردەن جارىلعان, ول ءۇشىن اۋىر اۋە بومباسىنىڭ جارىلۋ قۋاتىنا تەڭ 500 كگ تروتيل قولدانىلعان. قۇبىرلارداعى اقاۋ انىقتالعان بويدا نەمىس ماماندارى جارىلىستاردىڭ كۇشىن ەسەپتەۋ ءۇشىن سەيسميكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. زەرتتەۋ ناتيجەسى ءالى انىقتالىپ جاتىر.
جارىلىستاردىڭ العاشقى بەلگىلەرىن وتكەن دۇيسەنبى كۇنى تاڭەرتەڭ دانيانىڭ سەيسمولوگيالىق ستانساسى بالتىق تەڭىزى اكۆاتورياسىندا ورىن العان جايسىز ارەكەتتەن كەيىن انىقتاعان. دانيانىڭ بورنحولم ارالىنداعى باقىلاۋ ستانساسى كۇشى جوعارى جەراستى دۇمپۋلەرىن تىركەدى. شۆەتسيا جاعالاۋ كۇزەتىنىڭ وكىلى فرانس پرەسس اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا «شۆەتسيا اۋماعىندا ەكى جانە دانيا جاعىندا ەكى اعىن بار», ەكەنىن ايتادى. جارىلعىش زاتتاردىڭ قۇبىرعا قالاي تۇسكەنى جۇمباق كۇيىندە قالىپ وتىر. الدىن الا مالىمەت بويىنشا, جارىلىستار 70-90 مەتر تەرەڭدىكتە بولعان.
جارىلعىش زاتتار شاعىن سۇڭگۋىر قايىقتار ارقىلى جەتكىزىلۋى مۇمكىن دەگەندى ايتادى ساراپشىلار. دەگەنمەن ماماندار مۇنداي كۇشتى جارىلىستاردى تۋدىرۋى ءۇشىن قاجەت بولاتىن جارىلعىش زاتتاردىڭ مولشەرىنە سۇڭگۋىر قايىقتاردىڭ الەۋەتى جەتپەيتىنىن العا تارتادى. ساراپشىلاردىڭ ءبىرى بومبالاردى قۇبىر قۇرىلىمىنىڭ ىشىندە جۇمىس ىستەيتىن, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتەتىن روبوتتار جوندەۋ كەزىندە قويعان بولۋى مۇمكىن دەپ پايىمدايدى. ەگەر بۇل بولجام راستالسا, ەۋروپانىڭ رەسەي بيلىگىنە دەگەن كۇدىگىنە سالماق قوسارى بەلگىلى. بۇعان دەيىن ماسكەۋ ەۋروپانىڭ ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمىن جويۋعا قابىلەتتى ەكەنىن بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن ەدى.
وتكەن جۇما كۇنى ۆلاديمير پۋتين اقش پەن ونىڭ وداقتاستارىن قۇبىرلاردى جارىپ جىبەرىپ, داعدارىستى ۋشىقتىردى دەپ ايىپتادى. رەسەي پرەزيدەنتى ۋكراينانىڭ ءتورت ايماعىنىڭ اننەكسيالانۋىنا بايلانىستى سويلەگەن سوزىندە ەشقانداي دالەل كەلتىرمەستەن «انگلوساكسوندارعا قارسى سانكتسيالار جەتكىلىكسىز بولدى: ولار ديۆەرسياعا اينالدى. سەنۋ قيىن, بىراق ولاردىڭ «سولتۇستىك اعىن» حالىقارالىق گاز قۇبىرلارىندا جارىلىستار ۇيىمداستىرعانى شىندىق», دەپ مالىمدەگەن بولاتىن. قازىر ماماندار مەتاننان شىققان بۇلتتار مۇقيات باقىلانىپ وتىرعانىن ايتادى. ICOS-تىڭ اۋا ساپاسىن تالداۋ ءبولىمى بالتىق تەڭىزىنىڭ ۇستىندە قالىقتاپ, ەۋروپا بويىمەن قوزعالاتىن گازدان بولىنگەن ۇلكەن بۇلتتاردىڭ كادرلارىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار شۆەتسيا, نورۆەگيا جانە فينلياندياداعى مەتان ولشەۋ ستانسالارى سوڭعى كۇندەرى مەتان قۇرامىنىڭ كۇرت ارتقانىن كورسەتتى. وندا شىعارىندىلاردىڭ كولەمى پاريج نەمەسە دانيا سياقتى ەلدىڭ اۋماعىمەن بىردەي, مەتاننىڭ جىلدىق مولشەرىنە سايكەس كەلەدى دەلىنگەن. «بۇل وتە ناشار كورسەتكىش, بۇل بۇرىن-سوڭدى انىقتالعان ەڭ ۇلكەن مەتان شىعارىندىلارى. قازىر ولاردى ازايتۋ قاجەت بولعان ۋاقىتتا, ءتىپتى پايداسىز, زيانى كوپ بولىپ وتىر», دەدى UNEP حالىقارالىق مەتان شىعارىندىلارى مونيتورى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى مانفرەدي كالتاگيرونە Reuters اگەنتتىگىنە. ال ICOS باقىلاۋ سپۋتنيكتەرى بۇلتتى اۋا رايىنا بايلانىستى شىعارىندىلاردى انىقتاي الماي وتىر دەپ مالىمدەدى.
سونىمەن قاتار نورۆەگيالىق اۋانى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى ستيۆەن پلاتت ء«بىزدىڭ بولجامىمىزشا, ايماقتاعى جەل مەتان شىعارىندىلارىن سولتۇستىككە فين ارحيپەلاگىنا قاراي اپارىپ, سودان كەيىن شۆەتسيا مەن نورۆەگياعا بۇرىلدى», دەيدى.
گەرمانيانىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى فەدەرالدىق اگەنتتىگى بولسا, اتموسفەراعا 7,5 ملن توننا سو2 ەكۆيۆالەنتىندەگى شىعارىندىلار تاراعانىن ايتادى. بۇل گەرمانيانىڭ جالپى جىلدىق شىعارىندىلارىنىڭ شامامەن 1 پايىزىنا سايكەس كەلەدى. ەلدىڭ سولتۇستىگىندەگى ۆارنەميۋندە قالاسىنداعى لەيبنيتس اتىنداعى بالتىق تەڭىزىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ وكىلى گرەگور رەدەر Spiegel جۋرنالىنا «بۇل شىعارىلعان پارنيكتىك گازداردىڭ مولشەرى كليماتقا قاتتى اسەر ەتەدى», دەدى. ويتكەنى مەتان – ەڭ كۇشتى پارنيكتىك گازداردىڭ ءبىرى, اتموسفەرانى 100 جىل ىشىندە كومىرقىشقىل گازىنان شامامەن 30 ەسە جىلىتادى.
بۇل ولقىلىققا اسىرەسە نورۆەگيا قاتتى الاڭداۋلى, ويتكەنى نورۆەگيا ەۋروپانىڭ نەگىزگى گاز جەتكىزۋشىسى جانە شامامەن 9 مىڭ كم قۇبىردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپتى. گاز جەتكىزۋدەگى كەز كەلگەن ءۇزىلىس دەرەۋ ەنەرگەتيكالىق داعدارىستى تۋدىرۋى مۇمكىن, ال قولدانىستاعى قۇبىرلاردىڭ جارىلۋى ەكولوگيالىق اپاتقا اكەلەدى. ءوز كۇشىنە قوسا, وسلو ناتو وداقتاستارىنان ونىڭ ينفراقۇرىلىمىن پاترۋلدەۋگە كومەكتەسۋدى سۇرادى. نورۆەگيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى يوناس گار ستورە جارىلىستاردان كەيىن ەلدەگى مۇناي-گاز بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارى مەن قۇبىرلارداعى اسكەري جانە پوليتسيا پاترۋلدەرىن كۇشەيتۋدى بۇيىردى. وتكەن دۇيسەنبىدە, نورۆەگيانىڭ مۇناي قاۋىپسىزدىگى باسقارماسى ەلدىڭ تەڭىزدەگى مۇناي جانە گاز بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارىنىڭ ماڭىندا بەلگىسىز ۇشقىشسىز ۇشاقتاردىڭ ۇشىپ جۇرگەنىن حابارلاعان ەدى. وسى ورايدا, ۇلىبريتانيا قورعانىس شتابىنىڭ باسشىسى, ادميرال توني راداكين كورولدىك اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى سەنسورلار مەن اۆتونومدى سۋاستى ۇشقىشسىز ۇشاقتار ارقىلى سۋاستى ينفراقۇرىلىمىن پاترۋلدەۋ جانە قورعاۋ ءۇشىن كوپفۋنكتسيونالدى مامانداندىرىلعان مۇحيتتى باقىلاۋ كەمەسىنە تاپسىرىس بەرگەنىن مالىمدەدى. ۇلىبريتانيا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى وسىنداي ەكى كەمەنى 2024 جىلعا دەيىن ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق ۇلىبريتانيا بيلىگى نورۆەگيالىق بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارىنىڭ ماڭىندا ۇشقىشسىز ۇشاقتاردى بايقاپ, «سولتۇستىك اعىن» قۇبىرلارىنا زاقىم كەلگەننەن كەيىن بريتاندىق مۇناي بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارىنىڭ بۇزىلماۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «ساقتىق» شارالارىن قابىلداۋدا. جاعداي شيەلەنىسسە, MI5, كورولدىكتىڭ اسكەري-تەڭىز جانە اۋە كۇشتەرى قاۋىپسىزدىك شارالارىنا جۇمىلدىرىلۋى مۇمكىن.
باتىس قورعانىس شەنەۋنىكتەرى سوڭعى ايلاردا تەڭىزدە رەسەيلىك سۇڭگۋىر قايىقتاردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋى بايقالماعانىن ايتقانىمەن, رەسەيلىك سۇڭگۋىر قايىقتار بىرنەشە جىل بويى تەڭىز تۇبىندەگى ماڭىزدى كابەلدەر مەن قۇبىرلاردىڭ ماڭايىن تورۋىلداعانىن ايتادى. The Guardian كەلتىرگەن مالىمەت بويىنشا, رەسەيدە 1000 مەتر تەرەڭدىكتە جۇمىس ىستەي الاتىن, كابەلدەردى وڭدەۋگە نەمەسە كەسۋگە قابىلەتتى مەحانيكالىق قارۋلارمەن جابدىقتالعان يادرولىق شاعىن سۇڭگۋىر قايىقتار بار. بۇل سۇڭگۋىر قايىقتار اتالعان ايماققا الدەقايدا ۇلكەن سۇڭگۋىر قايىقتارمەن جەتكىزىلەدى, ال رەسەيدە ولاردى تاسىمالداۋعا جانە جەتكىزۋگە قابىلەتتى «پودموسكوۆە» جانە «بەلگورود» اتتى ەكى زاماناۋي كەمە كلاسى بار. ء«بىز كالينينگراد پەن كولسك تۇبەگىندەگى قوزعالىستاردى ۇنەمى قاداعالاپ وتىرمىز», دەدى سكانديناۆيا اسكەري وكىلى.
قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ترانزيتتىك بايلانىسقا كەلەر بولساق, وتكەن جىلى قازاقستان مۇنايىنىڭ 97 پايىزى رەسەي ارقىلى وزگە ەلدەرگە جونەلتىلگەن. مۇنايدىڭ 79 پايىزى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كقك) ارقىلى, 18 پايىزى اتىراۋ-سامارا قۇبىرى تاسىمالدانعان, سونداي-اق 3 پايىزى اتاسۋ-الاشاڭقاي قۇبىرى ارقىلى قىتايعا ەكسپورتتالعان. ال ناۋرىزدا كقك ىستەن شىعىپ, ۇكىمەت شامامەن 100-150 ميلليارد تەڭگە زارداپ شەككەن. رەسەيگە سالىنعان سانكتسيالار كەسىرىنەن وسى جىلى اتىراۋ-سامارا قۇبىرىنا قاتىستى ولقىلىقتاردان قازاقستان دا زارداپ شەگىپ, شىعىنعا باتتى. ويتكەنى ەل قۇبىرلارىنىڭ بارلىعى رەسەي ارقىلى وتەتىندىكتەن, قازاقستان مۇنايى رەسەيدىڭ Urals سورتىنا جاتقىزىلادى. مۇنايدىڭ بۇل ءتۇرى بولسا سانكتسيالار اسەرىنەن نارىقتا قۇنىن جوعالتتى. وسى وقيعادان سوڭ وتاندىق وندىرۋشىلەر ەل مۇنايىن KEBسO (Kazakhstan Export Blend Crude Oil) جاڭا ساۋدا ماركاسىمەن بەكىتتى.