قىتاي الەم ەلدەرىنە ۇسىنىپ وتىرعان ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جوباسىن ودان ءارى جانداندىرۋعا سەنىم ءبىلدىرىپ وتىر. الايدا ساراپشىلار بۇل جوبادا «قورشاعان ورتانى قورعاۋ قاعيدالارى قاراستىرىلماعان» دەيدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بىرەر جىلدا جاھاننىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارى ودان سايىن كۇردەلەنە ءتۇسۋى مۇمكىن.
2000-2017 جىلدار ارالىعىندا قحر 165 ەلگە 13 مىڭنان استام جوباعا شامامەن 843 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا قۇيدى, ولاردىڭ كوپشىلىگى ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جوباسىندا (BRI) كوزدەلگەن. BRI-گە جوعارى جىلدامدىقتى تەمىر جول جەلىلەرى, كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن جانە سۋ ەلەكتر ستانسالارى, پورتتار, جولدار, كوپىرلەر سالۋ جانە ءتۋريزمدى دامىتۋ كىرەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن قىتايدىڭ قارجىسىنا الەمدە بوگەتتەر, اۋرۋحانالار, شاحتالار, قۇبىرلار, IT كابەلدەر, جاڭا قالالار مەن پارلامەنت عيماراتتارى بوي كوتەردى. سونىمەن قاتار اقشا كولىك جانە ەنەرگەتيكالىق جوبالارعا دا جۇمسالدى. Morgan Stanley جاريالاعان مالىمەتكە سايكەس, قىتايدىڭ جالپى ينۆەستيتسياسى 2027 جىلعا قاراي 1,3 ترلن دوللارعا جەتۋى مۇمكىن. ويتكەنى كوپتەگەن الەمدىك كوشباسشىلار BRI-ءدى دۇنيەجۇزىلىك بانكتەن نەمەسە باي ەلدەردەن قول جەتكىزە الماعان ارزان نەسيەلەردىڭ كوزى رەتىندە قاراستىرادى. ءسويتىپ بىرقاتار ەل قىتايعا قارىز بولىپ وتىر.
ال ساراپشىلار قازاقستان مەن قىتاي ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جاعدايىندا تۇراقتى جانە نەگىزىنەن وڭ قارىم-قاتىناستا ەكەنىن العا تارتادى. مىسالى, مالايزيا نەمەسە شري-لانكا سياقتى BRI بولىگى سانالاتىن ەلدەردە ءىرى جوبالار كەلىسپەۋشىلىك سالدارىنان توقتاتىلىپ, قىتايعا قارىزدى وتەۋ پروبلەماعا اينالعان نەمەسە حالىق BRI مەن قىتايدىڭ ارالاسۋىنا تۇبەگەيلى نارازىلىعىن ءبىلدىردى. تسيۋريح ينستيتۋتىنىڭ جانىنداعى قاۋىپسىزدىكتى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى بەننو زوگگ اتالعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا قازاقستان نەگىزىنەن BRI جوباسىندا تابىستى ەلدەردىڭ قاتارىندا ەكەنىن ايتادى. ماسەلەن, ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» قازاقستاندا «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ەركىن ەكونوميكالىق ايماعىن, «قورعاس» حالىقارالىق شەكارالىق ىنتىماقتاستىق ورتالىعىن, كاسپي تەڭىزىندەگى اقتاۋ جانە قۇرىق تەڭىز پورتتارىن, قازاقستان-تۇرىكمەنستان جاڭا تەمىر جول ءدالىزىن قۇرۋعا ۇلكەن ىقپال ەتكەن.
ازيا, شىعىس ەۋروپا جانە افريكا ەلدەرىنە قۇنى ترلن دوللار تۇراتىن ءىرى ترانسكونتينەنتالدىق دالىزدەردە زاماناۋي «جىبەك جولى» جەلىسىن سالۋدى كوزدەيتىن جوبا 2013 جىلى سي ءتسزينپيننىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسىپ كەلەدى. تابيعاتتى قورعاۋ ماماندارى بولسا «BRI جوبالارىنىڭ كوپشىلىگى الەمدەگى بيولوگيالىق تۇرعىدان ەڭ باي جەرلەر ارقىلى اۆتوموبيل جانە تەمىر جول جۇك جەلىلەرىن سالۋدى قامتيدى», دەپ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورى مەن HSBC «BRI فلورا مەن فاۋنانىڭ شوعىرلانعان نۇكتەلەرىنە قۇرىلىس جۇرگىزىپ, كەرى اسەرىن تيگىزدى» دەپ حابارلاعان بولاتىن. ولار قازىردە وسىنىڭ سالدارىنان ءسىبىر جولبارىستارى, شىعىس اق لايلەكتەرى جانە الىپ پاندالار سەكىلدى جويىلىپ بارا جاتقان اڭ-قۇستىڭ 265 تۇرىنە قاۋىپ توندىرەتىنىن ەسكەرتتى. كۆينسلەند ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىسى, Nature جۋرنالىندا BRI اياسىندا بيوالۋاندىقتى قورعاۋ بويىنشا جاريالانعان زەرتتەۋدىڭ جەتەكشى اۆتورى ديۆيا ناراين بۇل باستامانى «تاريحتاعى ەڭ قاۋىپتى ەكولوگيالىق جوبا» دەپ سانايدى. «بۇل قورشاعان ورتاعا كەرى اسەر ەتەدى, ويتكەنى جوبا الەمدەگى ەڭ تازا ەكوجۇيەلەر شوعىرلانعان جەرلەردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر», دەدى ول. ناراين دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ BRI جوباسىنىڭ دەرەكقورىنان 9500 ميل (15 مىڭ كم) تەمىر جول جانە ءاۆتوموبيلدى قوسا العاندا, 33 كولىكتىك مەگاجوبانىڭ ۇسىنىلعانىن جانە BRI شەڭبەرىندە 48 ءىرى گيدروەلەكتر بوگەتىن سالۋ جوسپارلانعانىن العا تارتادى. «كوپتەگەن اياقتالعان جوبا قازىردىڭ وزىندە قورشاعان ورتاعا وراسان زيان كەلتىردى», دەدى ناراين.
سونداي-اق The Guardian باسىلىمىنىڭ مالىمدەۋىنشە, كامبودجاداعى مەكونگ وزەنىنىڭ ساعاسىنداعى الىپ بوگەت جانە قىتايدان لاوسقا اپاراتىن نەگىزگى تەمىر جول جەلىسى ورمانداردى جويىپ, مىڭداعان وتباسى وزگە جاققا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولعان. ال پاكىستان, كەنيا, يندونەزيا جانە سەربياداعى كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جۇمىسىنا قارسى حالىق نارازىلىق اكتسيالارىنا شىقتى. مالايزيادا جانە باسقا جەرلەردە اۆتوموبيل جانە تەمىر جول قۇرىلىسى ەكوجۇيەلەر جويىلۋىنا اكەلدى. كەنياداعى نايروبي ۇلتتىق ساياباعىن باسىپ ءوتىپ, افريكاداعى ەڭ ماڭىزدى جابايى تابيعات قورىقتارىنىڭ ءبىرى – تساۆو ۇلتتىق پاركىنە اپارۋعا ءتيىس تەمىر جول قۇرىلىسىنا تابيعات قورعاۋشىلارى قارسىلىق تانىتتى. ديۆيا نارايننىڭ ايتۋىنشا, BRI جوبالارىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ نەسيەلەرىنەن نەمەسە كوپتەگەن باي ەلدىڭ كومەك باعدارلامالارىنان ايىرماشىلىعى, زياننىڭ كوپ بولىگى بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتى قورعاۋمەن شەكتەلمەگەن. شەتەلدە جۇمىس ىستەيتىن قىتايلىق كومپانيالار مەن قارجى ينستيتۋتتارىنان تەك «قابىلداۋشى ەل ءپرينتسيپىن» ۇستانۋ تالاپ ەتىلەدى, ولار جەرگىلىكتى ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك ەرەجەلەردى ساقتاۋى كەرەك. الايدا ناراين بىرقاتار جوبانى قولدايتىن 35 قىتايلىق قارجىگەردىڭ بىرەۋى عانا تابيعاتتى قورعاۋ قاجەت ەكەنىن قۇپتاپ وتىرعانىن ايتادى. زەرتتەۋشى ەگەر بۇل جاعداي وزگەرمەسە, «BRI ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارى زيان كەلتىرۋدى جالعاستىرا بەرەدى» دەيدى.
تابيعات قورعاۋشىلارىنىڭ سىنىن ەسكەرگەن قىتاي تاراپى جوبا تالاپتارىن قايتا قاراۋدى ۇيعاردى. 2021 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا سي تسزينپين شەتەلدە كومىر ەنەرگەتيكاسى بويىنشا جاڭا جوبالاردى قولداۋدى توقتاتۋعا ۋادە بەردى. بۇدان كەيىن 2022 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قىتايدىڭ ۇلتتىق دامۋ جانە رەفورمالار كوميسسياسىنىڭ جاڭا ديرەكتيۆاسى شىقتى. قۇجاتتا «2030 جىلعا قاراي «جاسىل BRI» ەنگىزىلۋى كەرەك, ال 2025 جىلعا قاراي BRI جوبالارىنىڭ ەكولوگيالىق تاۋەكەلدەرىنىڭ الدىن الۋ ايتارلىقتاي جاقسارادى» دەلىنگەن. بىراق ناراين سياقتى ساراپشىلار جاڭا ەرەجەلەردىڭ ماعىناسى از ەكەنىن, ويتكەنى BRI ورتالىقتان باسقارىلمايتىنىن جانە BRI جوبالارىن قارجىلاندىراتىن بىردە-ءبىر قىتايلىق بانك بيوالۋاندىقتى قورعاۋ نەمەسە شەتەلدەگى شىعارىندىلاردى ازايتۋ ءۇشىن مىندەتتى تالاپتار قويمايتىنىن ايتادى.
«جاڭا نۇسقاۋلىقتاردى شىعارۋ ونىڭ لەزدە جۇزەگە اسۋىنا اكەلمەيدى», دەيدى جاسىل قارجىلاندىرۋ جانە دامۋ ورتالىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ديرەكتورى جانە شانحايداعى فۋدان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى كريستوف ۆانگ. اۋستراليانىڭ كەيرنس قالاسىنداعى دجەيمس كۋك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تروپيكالىق ەكولوگيا جانە تۇراقتىلىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, بيولوگ ۋيليام لورانس تا بۇعان كۇمانمەن قارايدى. «بەلدەۋلەر مەن جولدار ءالى دە ەكوجۇيەگە ۇلكەن اسەر ەتەدى. قىتاي ونىڭ كومىرتەكتىلىگى تومەن, جاسىل جانە تۇراقتى بولاتىنىن ايتتى, بىراق بۇل كۇماندى. جاڭا جولدار ورمانداردى جويۋدى جالعاستىرا بەرەدى. قىتاي قورشاعان ورتانى قورعاۋ ەرەجەلەرىن ۇستاناتىنىن العا تارتىپ وتىر. دەگەنمەن جوعالعان جاسىل الەمدى قايتارۋ قيىن», دەدى ول The Guardian-عا بەرگەن سۇحباتىندا.
ال فينلياندياداعى ەنەرگيا جانە تازا اۋانى زەرتتەۋ ورتالىعى (Crea) «قىتاي 2020 جىلدىڭ باسىنان بەرى BRI شەڭبەرىندە ەشقانداي شەتەلدىك كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر ستانسالارىن قارجىلاندىرعان جوق جانە كوپ جوبا توقتاتىلدى» دەپ حابارلادى. Crea ساراپشىسى يزابەللا سۋارەستىڭ مالىمەتىنە سايكەس, شامامەن 12,8 گيگاۆاتت ەلەكتر قۋاتىن وندىرە الاتىن 15 كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىننىڭ جۇمىسى توقتاتىلعان.
وسى جىلدىڭ باسىندا اقش پەن G7-ءنىڭ وزگە ەلدەرى «BRI كەدەي ەلدەردەگى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ارقىلى قىتايدىڭ جاھاندىق گەوساياسي كوشباسشىلىققا قول جەتكىزۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى» دەپ قاۋىپتەنىپ, الداعى بەس جىلدا 600 ملرد دوللار ينۆەستيتسيالاۋدى كوزدەيتىن باسەكەلەس جوسپاردى ىسكە قوستى. جاھاندىق ينفراقۇرىلىم جانە ينۆەستيتسيا بويىنشا سەرىكتەستىك (PGII) دەپ اتالاتىن باعدارلاما ءالى دە تولىقتاي بەكىتىلگەن جوق. الايدا جوبا تاس جول, تەمىر جول, پورتتار مەن بوگەتتەر سالۋ ءۇشىن ەلدەرگە نەسيە بەرمەيدى, ەسەسىنە ونەركاسىپتىك كۇن ەلەكتر ستانسالارى, افريكاداعى ۆاكتسينا ءوندىرىسى ورتالىعى جانە «جۇمساق» جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ارقىلى قىتايدىڭ دامۋشى ەلدەردەگى ىقپالىنا قارسى تۇرۋعا تىرىسادى. سونداي-اق ازيا مەن افريكانى بايلانىستىراتىن تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمعا وسى ۋاقىتقا دەيىن اقش پەن ەو سايكەسىنشە 200 ملرد جانە 317 ملرد دوللار بولۋگە ۋادە بەردى. ازىرگە PGII BRI-گە قاراعاندا قورشاعان ورتاعا زيانى از بولادى دەپ ۋادە بەرىپ وتىر. «قازىرگى جاھاندىق گەوساياسي باسەكەلەستىك جاعدايىندا PGII BRI-مەن باسەكەلەسۋگە ۇمتىلادى. ەگەر جوسپار كەدەرگىسىز جۇزەگە اسسا, ونىڭ ناتيجەسى الداعى ونجىلدىقتا كورىنەدى», دەيدى ساراپشىلار.
قىتاي بولسا ءوز جوباسىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ جاتىر. ماسەلەن, 2019 جىلدىڭ شىلدەسىندە قىتاي بانگلادەش پرەمەر-ءمينيسترى شەيح حاسينانى قىزىل كىلەم توسەپ قاراۋىلمەن قارسى الدى. بەيجىڭدە ونى قحر توراعاسى سي تسزينپين مەن پرەمەر-مينيستر لي كەتسيان قابىلدادى. ءۇش كۇننەن كەيىن حاسينا بانگلادەشتە ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ جانە ەكونوميكانىڭ دامۋىنا ارنالعان باسقا دا قارجىلاي كومەك كورسەتۋ ءۇشىن بولىنەتىن توعىز ملرد دوللارلىق كەلىسىمدەرمەن داككاعا ورالدى. شەيح حاسينانىڭ قىسقا ساپارى ەكى ەلگە دە پايدالى بولدى. ءىرى جاڭا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار بانگلادەشتەگى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋگە كومەكتەسەدى, سونىمەن قاتار قىتايعا 160 ملن-نان استام حالقى بار قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان كورشىسىنە ىقپالىن كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.