ەلىمىزدە جاسوسپىرىمدەر قىلمىسى جىلدان-جىلعا كوبەيمەسە, ازايعان جوق. سوڭعى تىركەلگەن وقيعالار ءتىپتى جاعا ۇستاتارلىق. جاسوسپىرىمدەردى قىلمىسقا نە يتەرمەلەيدى؟ ولاردىڭ مۇنداي جولعا تۇسۋىنە نە سەبەپ؟ ساراپشىلار مۇنى بىرنەشە الەۋمەتتىك, قوعامدىق فاكتورمەن بايلانىستىرادى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, شامامەن 10 شاقتى جىل بۇرىن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىستىڭ باسىم بولىگى ۇرلىق جاساۋ, قاراقشىلىق شابۋىل, م ۇلىكتىك قىلمىسپەن قاتىستى ەدى. اسا اۋىر قىلمىستار ىلۋدە بىرەۋ بولماسا, ءجيى كەزدەسپەيتىن. ال قازىرگى قىلمىس ۇرلىق-قارلىقتان ادام ومىرىنە قاۋىپ توندىرۋگە اۋىستى. ماسەلەن, اقتوبەدەگى وقيعا حالىقتى شوشىتقان ەدى.
ەستەرىڭىزدە بولسا, تاياۋدا اناسىن ءولتىردى دەپ ايىپتالعان 16 جاسار وقۋشىنىڭ سوتى باستالدى. ول ەكى اي بۇرىن كۇدىكتى دەپ تانىلعان 18 جاستاعى جىگىتپەن بىرگە قاماۋعا الىنعان-دى. تەرگەۋشىلەردىڭ مالىمەتىنە سايكەس كۇدىكتىلەر 40 جاستاعى ايەلدى ءولتىرىپ, دەنەسىن بالكوندا جاسىرعان. اقتوبە قالاسى الماتى اۋدانىنىڭ پروكۋرورى جاسۇلان داۋلەمباەۆ ايىپتالۋشىلار قىلمىس جاساعانى تۋرالى تەك بىرنەشە كۇننەن كەيىن عانا حابارلاعانىن ايتادى. بۇگىندە ەكەۋى دە كىناسىن مويىنداپ وتىر. ءجاسوسپىرىم قىزدىڭ ەشقانداي تۋىسى جوق, اناسىمەن جالعىز وسكەن. قىلمىستىڭ باستى سەبەبى – وقۋشى قىز بەن ماس بولعان اناسىنىڭ اراسىندا تۋىنداعان جانجال. ءجاسوسپىرىم قىز اناسىنان «بالا كۇنىندە كورگەن قورلىعى» ەسىنە ءتۇسىپ, بىرنەشە جەردەن پىشاقتاعان. ايىپتارى دالەلدەنسە, جىگىت پەن وقۋشى قىز 20 جىلعا دەيىن باس بوستاندىقتارىنان ايىرىلۋى مۇمكىن.
«قىلمىسقا باراتىن جاسوسپىرىمدەر – وتباسىنىڭ جاعدايى ناشار, تاربيە كورمەگەن, جۇگەنسىز كەتكەن بالالار», دەيدى پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت, پسيحولوگ ايسۇلۋ تاسىموۆا. وسى ورايدا بالا تاعدىرىنا جاۋاپتى اتا-انانىڭ سالعىرتتىعى بالالار قىلمىسىنا جول اشقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
ء«ار بالاعا اكە-شەشەسى ءتيىستى دارەجەدە كوڭىل بولسە, بالالار تاراپىنان ورىن الاتىن قىلمىستىق ىستەردىڭ الدىن الۋعا بولادى. ويتكەنى وتباسىنداعى كەلەڭسىز جاعدايلار بالاعا تەرىس اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. اسىرەسە ماسكۇنەمدىككە سالىنىپ كەتكەن وتباسىنىڭ بالاسى قانداي ومىرگە تاپ بولاتىنىن ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن», دەيدى ا.تاسىموۆا.
ساراپشى جاسوسپىرىمدەردىڭ قىلمىسقا بارۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى ناقتى ماقسات-مۇددەسىنىڭ جوقتىعى ەكەنىن ەسكەرتەدى. سونداي-اق اتا-انالاردىڭ كوپشىلىگى جۇمىسباستىلىق سالدارىنان بالالارىنا كوڭىل بولۋگە مۇمكىندىگى جوق.
ء«اربىر اتا-انا ءوز بالاسىنىڭ ءومىرى, تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپتى. وسى جاعىنان العاندا, كەمشىلىكتەر جەتەرلىك. قازىر وتباسىنداعى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ەكەۋى دە جۇمىستان قولى تيمەيدى. 8 ساعاتتان دا كوپ ۋاقىتىن جۇمىستا وتكىزەتىندەر قانشاما. ال بالا قاراۋسىز قالسا, ونى قىلمىسقا يتەرمەلەيتىن سەبەپتەر دە اياق استىنان تابىلا كەتپەي مە؟ سوندىقتان ەلدەگى ەڭبەك شارتىنا اتاپ ايتقاندا, 8 ساعاتتىق جۇمىستى 5 ساعاتقا دەيىن قىسقارتۋدى قاراستىراتىن وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت دەپ سانايمىن», دەيدى عالىم, ەڭبەك قۇقىعى سالاسىنىڭ ساراپشىسى بيبىگۇل نۇراشەۆا.
پسيحولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بالابەك ساقتاعانوۆ جاسوسپىرىمدەردىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىققا ءجيى بارۋىنىڭ ءتۇرلى سەبەبى بار ەكەنىن ايتادى. ماسەلەن, پسيحولوگيالىق تۇرعىدان العاندا جاسوسپىرىمدەردىڭ قىلمىسقا بارۋىنا يتەرمەلەيتىن نەگىزگى سەبەپتەر وتباسىلىق قارىم-قاتىناستىڭ السىرەۋىنە بايلانىستى. سونداي-اق بالاسىنىڭ قانداي نارسەمەن اينالىسىپ جۇرگەنىن باقىلاي الماۋ, جاسوسپىرىمدەردىڭ كىمدەرمەن دوس بولىپ جۇرگەنىن بىلمەۋ دە اسەر ەتەدى. جاسوسپىرىمدەردەگى الەۋمەتتىك ءومىر تۋرالى اقپاراتتىڭ جەتپەۋى, جاس ەرەكشەلىك وزگەرىستەردىڭ دە ىقپالى بار. كەز كەلگەن نارسەگە سەنىپ قالۋ, ەلىكتەۋ قاسيەتىنىڭ جوعارىلاۋى, جەتكىنشەكتىك نەگاتيۆيزم, ومىرلىك قۇندىلىقتاردىڭ ءالى تولىق قالىپتاسپاۋى جاستاردىڭ بويىنان تابىلادى. «اتا-انالاردىڭ بالاسىنا قاجەتتى زياتكەرلىك جانە ادامگەرشىلىك تاربيەنى بەرە الماۋى دا ۇلكەن ءرول وينايدى. تاربيە بەرۋگە اتا-انالاردىڭ ءبىلىمى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ جەتىسپەۋى. وسى ماسەلەلەر جاسوسپىرىمدەردىڭ قىلمىسقا بارۋىن جيىلەتە تۇسەدى», دەيدى پسيحولوگ.
ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بۇگىنگى تاڭدا ەلدە 6 716 565 وتباسى بار. ونىڭ
2 416 364-ءى عانا جاعدايى – جاقسى وتباسىلار قاتارىندا. 873 974 مىڭ وتباسىنىڭ جاعدايى – قاناعاتتانارلىق, 1 156 815 وتباسى داعدارىس جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.
890 432 وتباسىنىڭ جاعدايى – ناشار (ەڭ كوبى الماتى وبلىسىندا 106 247, تۇركىستان وبلىسىندا 85 985, شقو-دا 69 986 جانە الماتى قالاسىندا 77 738) جانە 1 378 980 وتباسى ەرەكشە باقىلاۋدا تۇر. ال 625 مىڭ بالا از قامتىلعان وتباسىلاردا تۇرادى, سونىمەن قاتار 97 مىڭ بالا – ەرەكشە بالالار قاتارىندا. اتالعان مالىمەتكە قاراساق, ەلدە جاعدايى جاقسى وتباسىلاردان قاناعاتتانارلىق, ناشار جانە داعدارىس جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وتباسىلاردىڭ سانى باسىم. سوندىقتان جاسوسپىرىمدەر قىلمىسىنىڭ جيىلەۋى كوپ.
رەسمي مالىمەت بويىنشا وسى جىلدىڭ قاڭتار-مامىر ايلارىندا ەلدە 574 كامەلەتكە تولماعان ءجاسوسپىرىم قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 8,1 پايىزعا كوپ. سونىڭ ىشىندە 38 كامەلەتكە تولماعان ءجاسوسپىرىم تەرىس قىلىق كورسەتسە, 536-سى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى قىلمىس جاساعان. ماسەلەن, 254 ادام اۋىرلىعى ورتاشا, 225 ادام – اۋىر, 44 ادام – ورتاشا اۋىر, 13 ادام اسا اۋىر قىلمىس تىركەلگەن. كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ باسىم بولىگى الماتى وبلىسىنا تيەسىلى (66 وقيعا). بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 24,5 پايىزعا ارتىق. سونىمەن قاتار شىعىس قازاقستان (50 وقيعا), قاراعاندى جانە تۇركىستان وبلىستارى (47 وقيعا) دا جاسوسپىرىمدەر قىلمىسى كوپ ايماقتار قاتارىندا. ەڭ تومەنگى كورسەتكىش سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا (12 ادام) تىركەلگەن.
باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى جاندوس ومىراليەۆ بۇل ماسەلەگە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى دە جاۋاپتى دەپ ەسەپتەيدى. وسى ورايدا ينتەرنەتتىڭ دە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ قالىپتاسۋىنا ءوز اسەرىن تيگىزەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, 2021 جىلى مەكتەپ ينسپەكتورلارى ينستيتۋتى جويىلىپ, قازىر مەكتەپتەردە كەزەكشىلىك جوق. جۇمىس ايماقتىق نەگىزدە جۇرگىزىلەدى. ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەمەۋى بالالاردىڭ ءوز قيىندىقتارىمەن جالعىز قالۋىنا جانە پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ جولىن تاپپاي قالۋىنا ىقپال ەتەدى. كوبىنەسە ولار ءوز سۇراقتارىنا ينتەرنەتتەن جاۋاپ ىزدەيدى. سونىمەن قاتار ينتەرنەتتىڭ قازاقستاندىق سەگمەنتىندەگى توپتار ءجاسوسپىرىم اۋديتوريانى قىزىقتىرادى. وسىلايشا, تەرىس اسەرىن تيگىزىپ وتىر», دەيدى ج.ومىراليەۆ.
ايتسە دە, بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان شارۋالار جەتەرلىك. ماسەلەن, باس پروكۋراتۋرا ۇكىمەت پەن ۋاكىلەتتى ورگاندارعا بىرقاتار ۇسىنىس ەنگىزگەن كورىنەدى. ولاردىڭ كەيبىرى ءىشىنارا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
«ەڭ الدىمەن, پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءتارتىبىن ايقىندايتىن قۇقىقتىق اكت قابىلداۋ قاجەت. ماسەلەن, 2019 جىلى «كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ پروفيلاكتيكاسى جانە بالالاردىڭ قاداعالاۋسىز جانە پاناسىز قالۋىنىڭ الدىن الۋ تۋرالى» زاڭى اياسىندا «مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك ەسەپكە الۋ» ەنگىزىلدى. بۇل قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ جەكە پروفيلاكتيكاسىنىڭ جاڭا شاراسى رەتىندە قاراستىرىلادى. بىراق ونى ورىنداۋ ءتارتىبى ءالى كۇنگە دەيىن ىسكە اسپاي كەلەدى. بۇل شارا ادامداردى مەديتسينالىق, پسيحولوگيالىق, الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ, بەيىمدەۋ جانە وڭالتۋ ماقساتىندا جاسالادى», دەيدى ج.ومىراليەۆ.
ساراپشى-عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, قىلمىسقا بارعان جاسوسپىرىمدەردىڭ ارەكەتتەرىنە الەۋمەتتىك تۇرعىدان دا كوپتەگەن سەبەپ ىقپال ەتەدى. ءجاسوسپىرىمنىڭ وزىنە, قوعامعا پايدالى ىسپەن اينالىسپاۋى, بوس ۋاقىتىنىڭ كوپتىگى, كۇنى بويى بوس ءجۇرۋ قىلمىستىق ارەكەتتىڭ العىشارتى سانالادى. قولى بوس بالا اينالاسىنداعى ورتانىڭ كەرى ىقپالىنا تەز تۇسەدى. اسىرەسە عالامتوردىڭ اسەرى وراسان زور. تاڭنان كەش باتقانعا دەيىن بالالار ينتەرنەت جەلىسىندە وتىراتىنى جاسىرىن ەمەس.
قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ ماماندارى جاسوسپىرىمدەر قىلمىسى ولاردىڭ وزىنە قول جۇمساۋىنا اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى. ەلدەگى سوڭعى جىلدارى بالالار اراسىنداعى ءسۋيتسيدتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنە قاراساق, باسىم بولىگى وتباسىندا اتا-انالارى, تۋىستارىمەن اراسىنداعى جانجالدارعا بايلانىستى ورىن العان.
«اتا-انالارعا بالالارمەن سەنىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋ قاجەتتىلىگىن جەتكىزۋ, بالانىڭ دەپرەسسياعا ۇشىراۋىنىڭ نەمەسە ومىرلىك قيىن جاعدايدىڭ العاشقى بەلگىلەرى تۋرالى حابارلاۋ ەرەكشە ماڭىزدى. تەك اتا-انانىڭ نازارى, قولداۋى جانە قامقورلىعى بالالاردىڭ پسيحولوگيالىق ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا, داعدارىستىق جاعدايدان شىعۋعا كومەكتەسەدى», دەيدى باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى.
قورىتا ايتقاندا, جاسوسپىرىمدەر قىلمىسى كوبەيمەسە, ازايار ءتۇرى كورىنبەيدى. بۇل ماسەلەنىڭ وڭتايلى شەشىمىن تابۋ, شالىس باسقان جاستاردى ءتۇزۋ جولعا سالۋ – بارشا قوعامنىڭ مىندەتى. ەندەشە, وعلاندارىمىزدى قاتە قادام جاساۋدان ساقتاندىرۋعا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى عانا ەمەس, ءاربىر ازامات جاۋاپتى بولۋعا ءتيىس.