ۇلىبريتانيا ەلگە پانا ىزدەپ كەلگەن بوسقىنداردى رۋانداعا جونەلتىپ جاتىر. ال زاڭسىز ميگرانتتاردىڭ بۇعان كونبەسكە ەش امالى جوق. نەلىكتەن كورولدىك ولاردى افريكاعا جىبەرىپ جاتىر؟ بۇل شەشىم زاڭدى ما؟
ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى بوريس دجونسون ۇلىبريتانياعا زاڭسىز كىرگەن كەز كەلگەن ادامدى وسى جىلدان باستاپ رۋانداعا جىبەرەتىنىن مالىمدەگەن ەدى. «رۋانداعا جىبەرىلەتىن ادامداردىڭ سانىندا شەكتەۋ جوق, ەلگە زاڭسىز كىرگەننىڭ بارلىعىن جونەلتەمىز», دەدى ول. الايدا بوسقىنداردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن قايىرىمدىلىق ۇيىمدارى مەن ادۆوكاتتار ەلدىڭ بۇل ساياساتىنا قارسى شىعىپ, سوتقا شاعىم ءتۇسىردى. ولار رۋاندانىڭ قاۋىپسىز جەر ەكەنىنە كۇمان كەلتىرەدى جانە بۇل ارەكەت ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ەۋروپالىق كونۆەنتسيا كەلىسىمىن بۇزادى دەپ سانايدى.
وتكەن اپتادا ۇلىبريتانيادان رۋانداعا 37 ميگرانتتى اپارۋعا ءتيىس رەيس ۇشۋعا بىرنەشە مينۋت قالعاندا توقتاتىلدى. زاڭسىز ميگرانتتاردى ۇشار الدىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى ءجىتى تەكسەرىپ, «جولاۋشىلاردىڭ» ىشىندە بولعان ك.ن. دەگەن اتپەن بەلگىلى يراك ازاماتى رۋانداعا جىبەرىلسە, «قاۋىپ-قاتەرگە» تاپ بولۋى مۇمكىن دەگەن شەشىممەن, بارلىق جولاۋشىلاردى رەيستەن شىعاردى. ناتيجەسىندە, بۇل ءىس سوتقا جىبەرىلدى. دەگەنمەن بۇل وقيعا بوسقىنداردى افريكاعا جىبەرۋگە توسقاۋىل بولمايدى. ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى افريكالىق ەلگە تاعى ءبىر رەيس ۇيىمداستىرىپ جاتقانىن ايتتى. ىشكى ىستەر ءمينيسترى پريتي پاتەل «كەلەسى رەيسكە دايىندىق باستالدى», دەپ مالىمدەدى. ال بوسقىنداردى قولداۋشىلار «جوعارى سوت شىلدە ايىندا بۇل ساياساتتىڭ «ماقساتىنا» باعىتتالعان سوت ساراپتاماسىن جۇرگىزۋى كەرەك. ەگەر سوت مۇنى زاڭسىز دەپ تاپسا, رۋانداعا جىبەرىلگەن كەز كەلگەن ميگرانت كەرى قايتارىلۋى مۇمكىن» دەدى. ساراپشىلار بولسا, ەلدىڭ كوزقاراسىن بىلمەك نيەتپەن, ساۋالناما جۇرگىزدى. BBC جاريالاعان ساۋالداما ناتيجەسى 2 463 رەسپوندەنتتىڭ 44%-ى ۇلىبريتانيانىڭ بوسقىندارعا قارسى ساياساتىن قولداعانىن, ال 40 پايىزى قارسى بولعانىن كورسەتتى.
بوسقىنداردى پانالاتۋ «قىپ-قىزىل» شىعىن
ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى زاڭسىز ميگرانتتاردى باسپانامەن قامتۋعا جىلىنا 1,5 ميلليارد فۋنت ستەرلينگ, ال كۇنىنە 4,7 ميلليون فۋنت ستەرلينگ جۇمسالاتىنىن ايتادى. ونىڭ ۇستىنە ءۇيسىز ميگرانتتاردى قوناق ۇيلەرگە ورنالاستىرۋ ايتارلىقتاي شىعىن. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وتىنىشتەردى قاراپ, شەشىم شىعارۋى ۇزاق ۋاقىت الادى, سوندىقتان بيلىك پانا سۇراپ كەلگەندەردى ۋاقىتشا تۇرعىن جەرلەرمەن قامتۋعا ءماجبۇر. ال «ولارعا جۇمسالاتىن كۇندەلىكتى شىعىندار ايتارلىقتاي جوعارى», دەپ ساراپشىلاردىڭ بىرقاتارى بيلىكتى قولداپ وتىر. بۇعان قوسا, بوسقىنداردىڭ قۇقىقتىق ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلمەي, ۇكىمەت ولاردى جۇمىسقا ورنالاستىرا المايدى. سوندىقتان ولاردى «اسىراۋعا» تۋرا كەلەدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى تاليبان شابۋىلى كەزىندە ۇلىبريتانيا مىڭداعان اۋعاندىقتاردى قۇتقارىپ, ولاردى ەلدەرىنە پانالاتۋدان باسقا امالى بولمادى, قوناقۇيلەرگە ورنالاستىردى, شىعىن كولەمى ودان سايىن ارتقانىن ايتىپ, بۇدان كەيىن بيلىك ءبىر شەشىم شىعاراتىنىن مالىمدەگەن ەدى.
ۇلىبريتانيا پارلامەنتىنىڭ مۇشەسى توم پۋرسگلوۆ «رۋانداعا تولەيتىن اقشامىز دا ءدال ەلدەگى شىعىن كولەمىندەي, الايدا ميگرانتتاردىڭ سول ەلگە تۇراقتاۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرسەك, ءبىراز قارجى ۇنەمدەيمىز», دەدى. «بيلىك وتكەن اپتاداعى رەيستىڭ باعاسىن ايتۋدان باس تارتتى», دەيدى ساراپشىلار. الايدا دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2020 جىلى ميگرانتتاردى چارتەرلىك رەيسپەن ۇلىبريتانيادان شىعارۋ ءبىر ادامعا 13 000 فۋنت ستەرلينگتەن جۇمسالعان.
رۋانداداعى بوسقىندار جاعدايى قانداي؟
رۋاندا بيلىگىنىڭ حابارلاۋىنا قاراعاندا, ولار رۋاندا استاناسى كيگالي ماڭىنداعى قاراپايىم جاتاقحانالاردى بريتاندىق ميگرانتتاردى قابىلداۋعا بەيىمدەگەن. رۋاندا ۇكىمەتى 1000 بوسقىندى قابىلداۋعا دايىن ەكەنىن ايتادى, بىراق «جاتاقحانادا ودان دا كوپ ورىن بار», دەيدى. ال بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بوسقىندار ءىسى جونىندەگى اگەنتتىگى ەلدىڭ ۇلىبريتانيادان كەلگەندەرگە تولىقتاي جاعداي جاساي المايدى دەپ الاڭداپ وتىر, ويتكەنى «رۋاندادا ميگرانتتار ماسەلەسىمەن اينالىساتىن زاڭگەرلەر, سوت قىزمەتكەرلەرى جانە اۋدارماشىلار تىم از», دەيدى اگەنتتىك وكىلدەرى. دەگەنمەن ۇكىمەت وكىلى يولاندا ماكولو: ء«بىز رۋاندانىڭ قوناقجاي جەر بولعانىن قالايمىز جانە ميگرانتتارعا قامقورلىق جاسالىپ, ولاردىڭ تۇراقتى قونىستانۋىنا بارلىق جاعداي جاسالۋ قاجەت», دەيدى.
رۋاندادا قازىردىڭ وزىندە باسقا افريكا ەلدەرىنەن, سونىڭ ىشىندە كورشىلەس بۋرۋندي مەن كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنان 150 مىڭعا جۋىق بوسقىن تۇرىپ جاتىر. مۇندا ليۆيا ارقىلى جەرورتا تەڭىزىمەن ەۋروپاعا وتۋگە تىرىسقان ميگرانتتار دا بار. بوسقىندار بىرقاتارى اۋىلشارۋاشىلىق سەكتورىندا جۇمىسشى جانە ءۇي كۇتۋشىلەرى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. بوسقىندار ۇكىمەتتەن ايىنا شامامەن 35 فۋنت ستەرلينگ كولەمىندەگى جاردەماقى الادى.
نەلىكتەن رۋاندا وزگە ەلدەردەن كەلگەن بوسقىندارعا قۇشاق اشىپ وتىر؟ ويتكەنى ەلدە 1994 جىلدان بەرى جالعاسقان گەنوتسيد «سوعىسىندا» 800 مىڭ ادام قازا تاۋىپ, ەل قاڭىراپ قالعان. سودان بەرى دەموگرافيا وسپەي, ميگرانتتاردىڭ سانىنىڭ ەسەبىنەن دامۋدى كوزدەپ وتىر. قازىر ەلدەگى 13 ميلليون ادامنىڭ 70 پايىزى فەرمەرلەر, الايدا جەرگىلىكتى بيلىك ولاردىڭ ونىمدەرى ءوز وتباسىنان اۋىسپايتىنىن ايتادى.
بوسقىنداردى رۋانداعا جىبەرۋ شەشىمىن ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى العاش رەت 14 ساۋىردە جاريالادى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر بويىنشا, ۇلىبريتانياعا 18 ءساۋىر مەن 5 ماۋسىم ارالىعىندا 3 599 پانا ىزدەۋشى شاعىن قايىقتارمەن كەلگەن. بۇل 2021 جىلدىڭ ءساۋىر-ماۋسىم ايلارى ارالىعىندا كەلگەن 4 554 ادامنان از بولسا دا, ساراپشىلار «ساۋىردەن ماۋسىمعا دەيىنگى بارلىق كەزەڭدەگى دەرەكتەر قولجەتىمدى بولعان كەزدە ولاردىڭ سانى ارتۋى مۇمكىن», دەپ بولجاپ وتىر. 2021 جىلى بارلىعى 28 526 ادام شاعىن قايىقتارمەن ۇلىبريتانيا شەكاراسىن كەسىپ وتكەن. شەكارا اسكەرلەرىنىڭ كاسىپوداق ۇيىمى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى جالپى كورسەتكىشى وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جوعارى بولماق. 2021 جىلى كەلگەندەردىڭ 75%-ىن 18 بەن 39 جاس ارالىعىنداعى ەر ادامدار قۇراعان. 5%-عا جۋىعى 40 جاستان اسقان ەرلەر, 7%-ى 18 جاستان اسقان ايەلدەر, 12%-ى 18 جاسقا دەيىنگى بالالار (ولاردىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى ەرلەر) بولعان. بۇعان دەيىن كەلگەندەردىڭ باسىم كوپشىلىگىن يراندىقتار قۇراعان, 2018 جىلى 80% جانە 2019 جىلى 66%. ال «سوڭعى كەزدەرى شەكارادان وتەتىندەر ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىن قۇراپ وتىر», دەيدى شەكارا اسكەرلەرىنىڭ كاسىپوداق ۇيىمى وكىلدەرى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلى شاعىن قايىقپەن كەلگەندەردىڭ 30%-ى يران, 21%-ى يراك, 11%-ى ەريترەيا جانە 9%-ى سيريا ازاماتتارى.
ۋكرايندىقتاردىڭ تاعدىرى نە بولماق؟
Independent باسىلىمى جاريالاعانداي, ۋكراينادان يرلانديا ارقىلى ۇلىبريتانياعا كەلەتىن قۇجاتتارى جوق ادامدار رۋانداعا دەپورتاتسيالانۋى مۇمكىن. ۇلىبريتانيانىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بۇل اقپاراتتى جوققا شىعارمايدى. ال جاقىندا يرلانديا قاقتىعىستاردان قاشقان بوسقىندارعا قويىلعان شەكتەۋلەردى الىپ تاستادى. ۇلىبريتانيا بولسا ولاردىڭ مۇنداي «ىزگى نيەتىنە» ريزا بولمادى, ويتكەنى بۇل ەلدە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار كورسەتكىشىن ارتتىرۋى ابدەن مۇمكىن دەپ سانايدى بيلىك. ساراپشىلار «رۋانداعا كەتكەن بوسقىندار بولاشاقتا ۇلىبريتانيادان باسپانا الۋ قۇقىعىنان اۆتوماتتى تۇردە ايىرىلادى, ويتكەنى ولاردىڭ ومىرىنە ەندى قاۋىپ تونبەيدى», دەيدى.
ۇلىبريتانيا ۋكرايندارعا قولدان كەلگەن كومەكتى كورسەتەتىنىن بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت ايتقان. سونداي-اق پۋرسگلوۆ پارلامەنتتىك تىڭداۋ كەزىندە ۋكرايندىق بوسقىندارعا كومەكتەسەتىن ارنايى باعدارلامالاردىڭ بار ەكەنىن ەسكە سالىپ, «ۋكرايندىقتاردىڭ ۇلىبريتانياعا جەتۋى ءۇشىن شاعىن قايىققا ءمىنىپ, بوپسالاۋشىلارعا اقشا تولەۋىنە ەشقانداي سەبەپ جوق» دەپ اتاپ ءوتتى. «ادامدار قولجەتىمدى قاۋىپسىز جانە زاڭدى جولداردى پايدالانۋى كەرەك. ءبىز ءاربىر جاعدايدى جەكە-جەكە قاراستىرامىز, بىراق ادامدار ۋكراينادان كەلەتىن بولسا, قاۋىپسىز جانە زاڭدى جولداردى پايدالانۋى كەرەك», دەدى مينيستر. وسىلايشا, ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى ەلگە كەلگەن ۋكرايندىقتاردىڭ تاعدىرى قالاي بولاتىنىن ناقتى ايتپاي وتىر. داۋنينگ-ءستريتتىڭ حابارلاۋىنشا, ۇكىمەت قۇرعان سحەمانىڭ العاشقى بىرنەشە جىلىندا مىڭداعان زاڭسىز ميگرانتتار افريكاعا قونىستانادى دەدى.
الايدا ساراپشىلار «زاڭسىز يمميگرانتتار» قالاي ەسەپتەلەدى دەگەن سۇراققا بريتاندىق شەنەۋنىكتەر جاۋاپ بەرە الماي وتىر», دەيدى. مىسالى, ۇلىبريتانيا دەپۋتاتى توم پۋرسگلوۆ شەشىمدەر ناقتى جاعدايلارعا بايلانىستى بولاتىنىن ايتادى. ال ساياساتتانۋشى يۋري كوت «ابزاتس» اقپاراتتىق پورتالىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «بريتاندىقتار نەلىكتەن رۋاندا حالقى مەن ۋكراينا حالقىنىڭ تاعدىرىن شەشەدى, حالىق ولاردان سۇرادى ما؟! بۇل تىكەلەي فاشيزم ارەكەتى, ناسىلدىك ارتىقشىلىقپەن باسقالار ءۇشىن شەشىم قابىلداپ, ادامداردى ءبولىپ وتىر. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە فاشيستەر جاستارىمىزدى تۇتقىنعا ايداعان جوق پا؟ ۇلىبريتانيانىڭ بۇل ارەكەتىن سول كەزدەگى جاعدايعا ۇقساتىپ وتىرمىن», دەدى.