داعدارىس جايلاعان ۇلىبريتانيا

«پرەمەر-مينيستر بوريس دجون­سون جاقتاستارىمەن بىرگە ەلدەگى كەدەيلىك دەڭگەيىنىڭ وسۋىنە COVID-19 پاندەمياسى مەن ۋكراي­ناداعى سوعىستى كىنالى دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى ەكەۋى دە ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە سەبەپشى بولدى. الايدا ەلدەگى داعدارىس بىرتە-بىرتە سوڭعى ون جىلدا باستالىپ, قازىردە شىرقاۋ شەگىنە جەتتى», دەيدى ساراپشىلار.

ۇلىبريتانيا مۇنداي جاعدايعا قالاي كەلدى؟ لەيبوريستەردىڭ بي­لىك قۇرعان كەزىندە 1997-2010 جىل­دار ارالىعىندا «جاردەماقى الاياق­تىعىن» اۋىزدىقتاۋعا جانە بري­تاندىق ءال-اۋقات جۇيەسىن قاتاڭ­داتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. بى­راق بلەر مەن براۋن ۇكىمەتتەرى سا­لىق جەڭىلدىكتەرى ەسەبىنەن بالالار اراسىنداعى كەدەيلىك دەڭگەيىن كەم دەگەندە 1 ميلليونعا ازايتۋعا ۋادە بەردى. ۋادەسىن ورىندادى دا. ال دەۆيد كەمەرون, نيك كلەگگ جانە دجوردج وسبورننىڭ ۇكىمەتى مۇلدەم باسقاشا بولدى. الەۋمەتتىك جەڭىلدىك, كەدەيلىك, جۇمىس تۋرالى ايتقان جەتەكشى ساياساتكەرلەردىڭ ءۇنى بۇرىنعىدان دا زور بولىپ, ەلدىڭ ء«ال-اۋقاتىن» تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە جول اشتى.

جوعارىدا ايتقان «جاردەماقى الاياقتىعىن» ەلدىڭ بۇرىنعى پرە­مەر-ءمينيسترى دەۆيد كەمەرون «ادىلەت تەك ۇكىمەتتىڭ كومەكتەرىن كىم الاتىنى تۇرعىسىندا عانا ەمەس, تەڭدەۋدىڭ باسقا بولىگى سالىق ارقى­لى ولارعا كومەك بەرۋشىلەردە جاتىر. ماسەلەن, كورشى وتباسى جۇمىس ىستەمەي-اق جاردەماقىعا كۇن كورسىن دەپ, كۇن سايىن ايانباي جۇمىس ىستەيتىن ادامنان كوبىرەك اقشا الادى – بۇل ادىلدىك پە؟ ەگەر ءسىز جۇمىس ىستەي الاتىن جاعدايدا بولساڭىز, بىراق جۇمىس ىستەۋدەن باس تارتساڭىز, ءبىز سىزگە وزگەلەردىڭ تەر توگىپ تاپقان ەڭبەگىمەن ءومىر سۇرۋگە جول بەرمەيمىز» دەپ ءتۇسىندىرىپ, 2010 جىلدىڭ قازان ايىندا پرەمەر-مينيستر بولعاننان كەيىن بەس اي وتكەن سوڭ وسىلاي دەپ مالىمدەگەن بولاتىن. وسىلايشا, بيلىك ۇنەمدەۋگە كوشتى. «2010-2021 جىلدار ارالىعىندا جاردەماقىعا جۇمسالاتىن شىعىنداردان شامامەن 37 ميلليارد فۋنت ستەرلينگكە قىسقارتىلدى» دەيدى ساراپشىلار. وسى جەردە ساراپشىلار بيلىكتىڭ بۇل ساياساتىن قولداعانداي بولدى. بۇلاي دەيتىنىمىز, جۇمىسقا جارامدى بريتانيانىڭ تۇرعىندارى اراسىنان جالاقىنى مىسە تۇتپاي جاردەماقى الۋ الدەقايدا ءتيىمدى دەپ ۇكىمەتتەن اقشا الىپ كەلگەندەر تابىلدى. ال بيلىك ونى بىلە تۇرا زاڭمەن بەكىتىلگەن قاعيداعا قارسى شىعا الماي, اي سايىن جۇمىسسىزدىققا بايلانىستى جاردەماقى تولەۋگە ءماجبۇر بولدى. بيلىككە كەمەرون كەلىپ «وزگەرىستەر» ورناتتى. سو­دان بەرى ساراپشىلار ەلدەگى الەۋمەتتىك جاعدايدى ءجىتى باقىلاپ كەلدى. «اقىرىندا, ۇكىمەت وزدەرى قولدان جاساعان قىسىمنان جەڭىلىپ, مۇقتاج ادامدارعا اۋقىمدى كومەك پاكەتىن جاريالادى. بىراق بۇل ءىس-شارالار ۋاقىتشا قولعا الىندى. جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ ما­لى­مەتى بويىنشا, 40 مىڭعا جۋىق ادام­نىڭ جاردەماقىسى قيىلعان نەمەسە قىسقارتىلعان.

2013 جىلى جاردەماقى كولە­مى جىلىنا 26 000 فۋنت بولىپ بەلگى­لەندى. جالعىزباستى تۇرعىندار ءۇشىن بۇل اپتاسىنا 350 فۋنت ستەر­لينگتى قۇرادى. ءۇش جىلدان كەيىن بۇل قارجى لوندونداعى وتباسىلار ءۇشىن جىلىنا 23 000 فۋنت ستەر­لينگكە جانە جالعىزباستىلار ءۇشىن 15 410 فۋنت ستەرلينگكە دەيىن قىسقارتىلدى. ەلدىڭ باسقا بولىك­تەرىندە بۇل كورسەتكىشتەر £20,000 جانە £13,400 بولدى. دۋنكان سميت, بۇل وزگەرىستەردى «جۇمىستاعى ەڭبەك ادامىنا قاراعاندا جاردەماقى الاتىن ادامنىڭ كوبىرەك جالاقى الۋى ادىلەتسىز», دەگەن يدەيامەن باي­لانىستىردى. مۇنىڭ كەرى سالدارىن اسىرەسە بالالارى بار وتباسى­لار كوردى. ۇلىبريتانياداعى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى وتباسىنىڭ 85%-ىنىڭ بالالارى بار, ال بارلىق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى شاڭىراقتىڭ 65%-ى جالعىزباستى اتا-انالار – ناعىز جاردەماقىعا مۇقتاج ادامدار.

«جالپى العاندا بيلىكتەگىلەر ەكونوميكانىڭ قاناۋشى سالالارىنا ارالاسقىسى كەلمەيدى, سوندىقتان داعدارىس جالعاسۋدا», دەيدى ساراپشىلار.

امبەباپ نەسيەنىڭ سالدارى

ۇلىبريتانيانىڭ جاردەماقى جۇيەسىنە بىرقاتار وزگەرىس 2012 جى­لى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى رەفورمالاۋ تۋرالى زاڭمەن ەنگىزىل­دى. ۇكىمەت ەڭبەك جاسىنداعى تۇرعىن­دارعا ادەتتەگىدەي اپتا سايىن ەمەس اي سايىنعى ءبىر رەتتىك تولەمگە قۇ­رىلعان امبەباپ نەسيەنى ەنگىزدى. بۇل نەسيە 6 جاردەماقىنىڭ ورنىن باستى. ء«ححى عاسىردا وركەنيەتكە جەتۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. بىزگە كەيىنگە ەمەس, العا جىلجىپ, جەتىستىكتەرگە جەتەلەيتىن جۇيە قاجەت», دەدى ەڭ­بەك جانە زەينەتاقى ءمينيسترى يان دۋنكان سميت. ال اپتا سايىن جار­دەماقى الىپ ۇيرەنىپ قالعان حالىققا ايىنا ءبىر رەت اقشالاي كومەك الۋ قيىندىق تۋعىزدى. ماسە­لەن, بالالارعا بەرىلەتىن جاردەماقى ءۇي شارۋاشىلىعىنا تولەنەتىن بىرىڭ­عاي تولەمگە قوسىلىپ, وتبا­سىلىق بيۋدجەتتىڭ قوماقتى بولىگى ەر ادامداردىڭ موينىنا ءىلىندى. «بۇل وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق جاعدايلارىنا الىپ كەلدى. سونىمەن قاتار بالالار جاردەماقىسى 10 جىل ىشىندە تورتتەن ءبىر بولىگىن جو­عالتتى», دەيدى بالالار كەدەي­لى­گىمەن كۇرەس جونىندەگى توپتىڭ (CPAG) اتقارۋشى ديرەكتورى ەليسون گار­نحەم. سونداي-اق امبەباپ نەسيەگە ءوتىنىش بەرۋ جانە ونى الۋ اراسىنداعى بەس اپتا نەمەسە ودان دا كوپ كەشىكتىرۋگە بايلانىستى كۇردەلى ماسەلەلەر تۋىندادى. «بۇل ادامداردى قارىزعا باتىردى», دەپ قوستى ول. ال وسى كەزدە Trussell Trust قايىرىمدىلىق ءوندىرىس بانكى 2017 جىلى امبەباپ نەسيە الۋشىلاردىڭ سانى 30 پايىزعا وسكەنىن ايتتى. مۇنداي الەۋمەتتىك رەفورما اسىرەسە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. « ۇلىبريتانياداعى 13 ميلليون مۇگەدەكتىڭ 30 پايىزى, ياعني 3,8 ميلليون ەرەسەك پەن 300 مىڭ با­لا كەدەيلىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر» دەيدى ۇلتتىق ستاتيستيكا اگەنت­تىگىنە سىلتەمە جاساعان ساراپشىلار. امبەباپ نەسيەنى ەنگىزۋ اياسىندا ۇكىمەت مۇگەدەكتىك بويىنشا قوسىمشا تولەمدى الىپ تاستاعان, اتاپ ايتساق مۇگەدەك ادامدار نەمەسە ولاردىڭ قامقورشىسى اپتاسىنا شامامەن 58 فۋنت ستەرلينگتەن ايىرىلدى. بۇرىن ۆەستمينستەر مەن ۋايتحوللدان مەملەكەتكە بولى­نەتىن قارجى مولشەرى بىرنەشە ەسە قىسقارتىلعاندىقتان, كوپتەگەن جەرگىلىكتى بيلىك مۇگەدەكتەرگە الەۋ­مەتتىك كومەك كورسەتۋ ءۇشىن تولەمدەر ەنگىزدى نەمەسە كوبەيتتى. «ولاردىڭ بارلىعى ادامداردان نەعۇرلىم كوپ اقشا الۋدىڭ جولدارىن قاراستىرا باستادى. بۇل كوپتەگەن مۇگەدەكتەر الەۋمەتتىك كومەك ءۇشىن الدەقايدا كوپ اقشا تولەۋگە ءماجبۇر ەكەنىن بىلدىرەدى. ال بۇل قادام ولاردىڭ كۇنكورىستەرىن ودان ءارى ناشارلاتتى. مۇگەدەكتەرگە قانداي دا ءبىر قوسىم­شا قارجى بولىنسە, بيلىك سونى بىردەن قايتارىپ الۋعا تىرىس­تى», دەيدى مۇگەدەكتەر قۇقىعىن قورعاۋشى جانە «مۇگەدەكتەرگە قارسى سوعىس» كىتابىنىڭ اۆتورى ەللەن كليففورد.

تۇراقتى جالاقىنىڭ «تۇراقتىلىعى»

ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر كورسەتكەندەي 1992-2008 جىلدارى بريتاندىقتاردىڭ جالاقىسى 36%-عا وسكەن. ال 2008-2024 جىلدار ارالىعىندا ەلدىڭ بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ باسقارماسى جالاقى 2,4 پايىزعا عانا وسۋدە دەگەن بولجامدى مالىمدەدى. «مەملەكەتتىك سەكتوردا قىزمەت ىستەيتىن 5,7 ميل­ليون ادام ءۇشىن جالاقىنىڭ نارىق­تاعى باعاعا سايكەس كەلمەۋى – سانالى تۇردە جاسالعان ساياسات», دەيدى ەسەپ-قيساپ ساراپشىلارى. 2009 جىلى لەيبوريستەر مەملەكەتتىك سەكتورداعى جالاقىنىڭ ءوسۋىن 1%-عا دەيىن قىسقارتتى, ولاردىڭ بۇل سايا­ساتى 2017 جىلعا دەيىن ساقتالعان. 2020 جىلدىڭ قاراشاسىندا بيلىك مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر ءۇشىن تاعى دا ەرەجە ەنگىزدى. بۇل مۇعالىمدەر, پوليتسيا, ءورت سوندىرۋشىلەر, جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن قيىنعا سوقتى. سوڭعى دەرەك­تەردىڭ كورسەتكىشى بويىنشا مەملە­كەتتىك سەكتورداعى ورتاشا جىلدىق سىياقى 2022 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا نەبارى 1,4%-دى (جەكە سەكتوردا ول 2,2%) قۇراعان.

دەموگرافيالىق شەكتەۋ

2017 جىلى ەلدە بالا تۋ كورسەت­كىشىنە ەكى بالاعا دەيىن شەكتەۋ ەن­گىزىلدى, «ەگىزدەر مەن ۇشەمدەرگە ايىپ­پۇل سالىنبايدى» دەگەن شارتپەن بالالارعا سالىق نەسيەلەرى مەن امبەباپ وتباسىلىق نەسيە تولەمدەرىنە قاتاڭ شەكتەۋ قويىلدى. ونى ەڭبەك جانە زەينەتاقى ءمينيسترى دۋنكان سميت «اتا-انالارعا بالا­لاردىڭ اقشاعا تۇرارلىق ەكەنىن ۇعىندىرۋ» ءۇشىن جاسالعان ساياسات ەكەنىن ءتۇسىندىردى. الايدا نۋففيلد قورى قارجىلاندىرعان زەرتتەۋ كەدەي وتباسىلارداعى بالالاردىڭ سانى وزگەرىسسىز قالعانىن ايتادى, ادەتتە مۇنداي وتباسىلاردا 3 نەمەسە ودان دا كوپ بالا تۋىلادى. «دەگەنمەن ەكى بالاعا شەكتەۋ قويۋ بالالار كەدەيلىگىنىڭ ەڭ ۇلكەن درايۆەرىنە اينالدى, بۇل ءۇش بالاسى بار وتباسىلاردى ايىنا 250 فۋنت ستەرلينگ نەمەسە جىلىنا 3000 فۋنت ستەرلينگتەن ايىردى», دەيدى ساراپشىلار.

قورىتىندىلاي كەلە, «ون جىلداي ۋاقىت بويى ۇكىمەت ادامداردى جاردەماقىلاردىڭ قىسقارتۋىمەن قورقىتىپ, كەز كەلگەن جۇمىستى ىستەۋگە يتەرمەلەدى, ادامدار جالاقى مولشەرىنە دە قاراماستان ەكى قولعا تيگەن ءبىر كۇرەكتەن ايرىلىپ قالماۋ ءۇشىن بارلىق ەڭبەك شارتىنا كەلىسىم بەردى. مۇنىڭ ءبارى ادامداردى تومەن جالاقى الاتىن جۇمىسقا تارتۋ­دىڭ ءبىر جولى ەدى», دەيدى CPAG قىز­مەتكەرى, ساراپشى گارنحەم.