ەرتەڭ اۋستراليادا پارلامەنت سايلاۋى وتەدى. ساياسي ناۋقانعا ەلدىڭ قازىرگى پرەمەر-ءمينيسترى سكوتت مورريسون قاتىسىپ جاتىر. ونىڭ باستى قارسىلاسى – لەيبوريستەر پارتياسىنىڭ بەلدى مۇشەسى ەنتوني البانيز. بۇگىندە ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى توقتاتىلىپ, ساراپشىلار بولجام جاساۋدا. بىرقاتار ساراپشى ۇمىتكەرلەردىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنان حالىق شەشىم كۇتكەن وزەكتى ماسەلەلەر قالىس قالدى دەيدى. جالپى وسى كۇنگە دەيىن ەكونوميكاسى مەن ەكولوگياسى گۇلدەنىپ تۇرعان اۋستراليانىڭ قازىرگى جاي-كۇيى مەن حالقىنىڭ جاعدايى قانداي؟
21 مامىردا اۋستراليا پرەمەر-ءمينيسترى مەن بيلىك باسىنا قانداي ساياسي توپتىڭ كەلەتىنى انىقتالادى. ۇكىمەتتى «بيلەۋ» ءۇشىن ونداعى 151 ورىننىڭ كەمىندە 76-سىنا ءبىر پارتيا مۇشەلەرى جايعاسۋلارى قاجەت. داۋىس بەرۋگە ەلدىڭ 18 جاستان اسقان ءاربىر ازاماتى قۇقىلى. وسى سايلاۋعا 17,2 ملن-نان استام ادام تىركەلگەن بولسا, بۇل داۋىس بەرۋگە قۇقىعى بار ادامداردىڭ 96 پايىزىن قۇرايدى.
بۇگىنگى بيلىك باسىنداعىلار
اۋستراليانىڭ قازىرگى بيلىگى ليبەرالدى-ۇلتتىق كواليتسيانىڭ قولىندا (76 ادام). 68 ادام لەيبوريستەر پارتياسىنىڭ مۇشەسى, قالعان 7 ورىندى كىشىگىرىم پارتيالار مەن تاۋەلسىز تۇلعالار يەلەنگەن. پارلامەنتتىڭ جوعارعى پالاتاسى سەناتتا دا كواليتسيا مۇشەلەرى باسىم (35 ادام), لەيبوريستەر 26 ادامدى قۇرايدى. الداعى سايلاۋدا سەناتقا 40 ادام سايلانادى.
«سكوتت مورريسون ۇكىمەت باسىنا 2018 جىلى كەلدى. جاڭا سايلاۋعا ول لەيبوريست ەنتوني البانيزبەن ءتۇسىپ جاتىر. ەنتوني البانيز اۋستراليانىڭ ەڭ قارت ساياساتكەرلەرىنىڭ ءبىرى, ول 2013 جىلى كەۆين راددتىڭ تۇسىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. ونىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسى «شاعىن ماقساتتارعا» – قاراپايىم ساياسي ۇسىنىستارعا نەگىزدەلگەن», دەيدى شەتەل ساراپشىلارى.
ەلدى مازالاعان ماسەلەلەر
اۋستراليا ەكونوميكاسى الەمدىك پاندەميا كەزىندە ەكى ەسەگە ءوستى جانە بيىل تاعى 4,25% وسەدى دەپ كۇتىلۋدە. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4%-عا دەيىن تومەندەگەن. دەسە دە ەل حالقىن جانار-جاعارماي, ەلەكتر ەنەرگياسى جانە باسقا دا قاجەتتى تاۋارلاردىڭ قىمباتتاۋى الاڭداتادى. سونىمەن قاتار, سوڭعى ون جىلدىقتا بانكتەر نەسيەنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەلەرىن كوتەرىپ جىبەرگەن. جاپپاي تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ قارقىنى باسەڭدەگەنىمەن, باسپانا باعاسى سول كۇيى وزگەرمەي, قاراپايىم حالىققا, اسىرەسە, جاستارعا قولجەتىمسىز بولىپ وتىر. باسپانا باعاسى شيكىزات قۇنىنىڭ شارىقتاپ كەتۋىنە بايلانىستى وتە قىمباتقا تۇسۋدە.
«حالىق كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن دە زارداپ شەگۋدە. اسىرەسە, ورمان ورتتەرى مەن سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ ءىس-شارالارى اقساپ تۇر», دەپ جازادى ەكونوميكا سىنشىلارى. ماسەلەن, سوڭعى ءۇش جىلدا اۋستراليادا ورمان ورتتەرى مەن سۋ تاسقىنىنان 500-دەن استام ادام قايتىس بولىپ, ميللياردتاعان جانۋار جويىلىپ كەتكەن. «تۇراقسىز كليماتتىڭ اسەرىنەن تۇرعىن ۇيلەردى ساقتاندىرۋ تۇرعىنداردىڭ باس قايعىسىنا اينالدى», دەيدى كليماتتىق كەڭەسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى اماندا ماككەنزي. «تاۋەكەل دەڭگەيى جوعارى ۇيلەردى ساقتاندىرۋ وتە قىمبات, ءتىپتى ساقتاندىرۋعا قابىلدانبايدى دا. ماسەلەن, كۆينسلەند ايماعىندا ساقتاندىرۋعا جاتپايتىن 500 مىڭ ءۇيدىڭ 40 پايىزعا جۋىعى ورنالاسقان. قاۋىپتى ايماقتارداعى جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساتىپ الۋ جانە جالعا الۋ ارزانعا تۇسەدى. سۋ تەگىن باعاعا اسىرەسە جاستار كوپ قىزىعادى. سوندىقتان اپاتتى ۇيلەردى كوبىنەسە جاس بۋىن پانالايدى. وسىلايشا ەلدىڭ دەموگرافياسىنا دا ايتارلىقتاي قاۋىپ ءتونىپ تۇر», دەپ دابىل قاقتى اۋستراليا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دەموگرافى ليز اللەن.
وسى ورايدا ۇكىمەت سولتۇستىك اۋستراليالىقتار ءۇشىن ساقتاندىرۋعا تولەيتىن قارجى كولەمىن ەكى ەسە ازايتۋعا جانە تابيعات اپاتىنا ۇشىراعان تۇرعىن ۇيلەردى «قايتا ساقتاندىرۋعا» كومەكتەسۋ ءۇشىن ميللياردتاعان قارجى ءبولۋدى ۋادە ەتكەن بولاتىن. بىراق بۇل شەشىم ساقتاندىرۋ كەڭەسىنەن دە, سالالىق ورگان تاراپىنان دا قولداۋ تاپپاعان. ساراپشىلار تابيعي اپاتتار كوبىنەسە اۋستراليانىڭ سولتۇستىگىنەن بولەك جەرلەردە, بيلىك نازارىنان تىس قالعان اۋماقتاردا ءجيى بولاتىنىن ايتادى. دەگەنمەن قاۋىپتى ايماقتاردا قۇرىلىس جۇمىستارى توقتاماي تۇر, تۇرعىن ۇيلەر سالىنۋدا. ولاردىڭ باسىم بولىگى اپاتقا ءتوزىمدى ەتىپ سالىنىپ جاتقان جوق. بۇل ماسەلەدەن جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر حابارسىز.
«بۇل جەردە ەڭ باستى شەشىم – كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋ», دەيدى اۋستراليا عالىمى سەتل مىرزا. «كليماتتىڭ وزگەرۋى ەكولوگياعا دا ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتىرگەن. اۋاعا تارالاتىن قالدىق مولشەرى جىل وتكەن سايىن ارتىپ وتىر», دەيدى ەكولوگ عالىمدار. «پرەمەر-مينيستر سكوتت مورريسوننىڭ ۇكىمەتى بولسا 2030 جىلعا قاراي اۋاعا تارالاتىن قالدىق مولشەرىن 26 پايىزعا قىسقارتۋعا ۋادە بەرگەن ەدى. ەنتوني البانيز باسقاراتىن لەيبوريستەر دە ونى 43 پايىزعا قىسقارتامىز دەپ سەندىرگەن بولاتىن», دەيدى ەكولوگتار.
اۋستراليالىقتار كومىر ماسەلەسىن دە قوزعاپ وتىر. كومىر – كۆينسلەند ايماعىنىڭ شەتكى بولىگى گلادستون ەلدى مەكەنىنىڭ نەگىزگى تىرشىلىك كوزى. قازىرگى تاڭدا ايماق حالقى كومىردى جەرگىلىكتى پورت ارقىلى وزگە مەملەكەتتەرگە ەكسپورتتايدى. «حالىقتى مىڭداعان جۇمىس ورنىمەن قامتىپ وتىرعان دا وسى «قارا التىن». بۇل ءوندىرىس كەنجە قالاتىن بولسا, جەرگىلىكتى تۇرعىندار جۇمىسسىز قالىپ, ەلدى مەكەننىڭ جاي-كۇيى كەتەدى», دەيدى جەرگىلىكتى وندىرىستىك كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ وكىلى فيل گولبي. «قازبا وتىن ءوندىرىسىن بىرتە-بىرتە توقتاتۋ – وتكىر ماسەلە, وكىنىشتىسى, ونى شەشۋدىڭ جولدارى ەكى پارتيا باعدارلاماسىندا دا ءالى ناقتى ايتىلمادى», دەيدى ساراپشى بۋستەد مىرزا. دەگەنمەن, لەيبوريستەر جاڭا كومىر شاحتالارىنىڭ كوممەرتسيالىق جاعىنا قولداۋ كورسەتەتىنىن جانە زاۋىتتاردى مەرزىمىنەن بۇرىن جۇمىسىن توقتاتۋعا ماجبۇرلەمەيتىنىن مالىمدەدى. سونىمەن قاتار, پارتيا ەلەكتروموبيلدەردى ارزانداتۋعا, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيانى ساقتاۋ مۇمكىندىكتەرىن جاقسارتۋعا ۋادە بەرىپ وتىر.
COVID-19 قاۋپى سەيىلدى مە؟
اۋستراليا ماسەلەلەرىن تىزبەكتەگەن ساراپشىلار, تۇرعىندار اراسىندا الەمدىك پاندەميا قاۋپى ءالى دە سەيىلگەن جوق دەيدى. ۆاكتسينامەن قامتۋ جۇمىسى باياۋ ءجۇرىپ, ىندەتتىڭ Omicron شتامىن انىقتاۋ كەزىندە انتيدەنەنى انىقتايتىن سىناقتاردىڭ جەتىسپەۋى ۇكىمەت جۇمىسىنا سىن كەلتىرگەن. الايدا مورريسون ۇكىمەتى بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, ماسەلەنى حالىقتىڭ نارازىلىعىنان كەيىن دەرەۋ قولعا العان. ەلدىڭ ءاربىر شتاتى جەدەل ءارى قاتاڭ شەكتەۋلەردى, تەستىلەۋ جانە باقىلاۋ حاتتامالارىن, الەۋمەتتىك قاشىقتىقتى جانە ىندەتتەردى بولدىرماۋ ءۇشىن ماسكا كيۋدى ادەتكە اينالدىردى. ەل ءوز شەكاراسىن لەزدە جاۋىپ, اۋستراليالىقتار رەسمي رۇقساتسىز سىرتقا شىعا المادى. شەتەلدىكتەر ەكى اپتالىق كارانتيننەن وتۋگە ءماجبۇر بولدى. ەمحانالار ۆاكتسينالارمەن لەزدە قامتىلدى. ناتيجەسىندە, قازىرگى ۋاقىتتا اۋستراليا – الەمدەگى ەڭ كوپ ۆاكتسينالانعان ەلدەردىڭ ءبىرى. بۇل مەملەكەتتە حالىقتىڭ 95 پايىزى تولىق ۆاكتسينالانعان. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ەلدە پاندەميا باستالعاننان بۇگىنگە دەيىن 7 مىڭنان استام ادام ءولىمى تىركەلگەن. ال بۇل وزگە دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا تومەن كورسەتكىش. سونىمەن قاتار, وتكەن اپتادا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى اۋستراليادا 2020 جانە 2021 جىلدارى COVID-19 نەمەسە باسقا سەبەپتەردەن ءولىم-ءجىتىم از بولعانىن مالىمدەدى. «ەگەر ەلدىڭ جەتىستىگىن ءولىم-ءجىتىم تۇرعىسىنان ولشەيتىن بولسا, اۋستراليا جاڭا زەلانديا مەن تايۆان سياقتى ەلدەر اراسىنداعى «تابىستى» ەلدەردىڭ ءبىرى ەكەنىنە ەش كۇمان جوق», دەيدى پروفەسسور, كيربي ينستيتۋتىنىڭ ەپيدەميولوگى گرەگ دور.
سەنبى كۇنى وتەتىن سايلاۋدا حالىق وسى قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن قاراستىرعان پارتياعا داۋىس بەرەرى ءسوزسىز. «سايلاۋشىلار 26 ملن حالقى بار ەلدە پرەمەر-مينيستر سكوتت مورريسوننان نەمەسە لەيبوريستتىك كوشباسشى ەنتوني البانيزدەن باسقا دا كانديداتتاردىڭ بولعانىن قالايدى», دەيدى قوعام بەلسەندىلەرى. التى اپتاعا سوزىلعان سايلاۋالدى ناۋقان كەزىندە حالىق پارتيا وكىلدەرىن باستى ماسەلەلەر بويىنشا, سۇراقتىڭ استىنا العان. اۋستراليانىڭ رەسپۋبليكالىق 9-ارناسىندا وتكەن ەكى پارتيا كوشباسشىلارىنىڭ پىكىرسايىس الاڭىن تۇرعىنداردىڭ 80 پايىزى تىكەلەي ەفيردە تاماشالاعان. الايدا بۇل پىكىرسايىس الاڭىندا كەلەڭسىز جاعدايلار بولىپ, ۇمىتكەرلەر حالىق ماسەلەلەرىن تولىقتاي ايتا الماعانى ءۇشىن سىنعا ۇشىرادى. «سول سەبەپتى دە سپيكەرلەر حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعا قويماعانى بەلگىلى. كوشباسشىلار كوبىنەسە ءوز يدەيالارىن ورتاعا سالعاننان گورى قارسىلاستارىنا شابۋىل جاساۋعا كوبىرەك ۋاقىت جۇمسادى», دەپ جەرگىلىكتى ساراپشىلار جارىسا پىكىر ءبىلدىردى.
ەكى تاراپتىڭ سايلاۋالدى باعدارلامالارىن قورىتىندىلاعان ساراپشىلار ەكى پارتيا وكىلى حالىققا اۋستراليانىڭ كومىر ءوندىرۋ ونەركاسىبىنىڭ قايتا رەتكە كەلۋىنە قاجەتتى قولداۋ كورسەتۋگە, سونىمەن قاتار 2050 جىلعا قاراي اۋاعا شىعارىلاتىن قالدىقتاردىڭ نولدىك كورسەتكىشىنە قول جەتكىزۋگە ۋادە بەرگەندەرىن اتاپ ايتتى.
ال سىنشىلار سايلاۋ ناتيجەسىن شىعارۋ ۇزاق ۋاقىت الۋى مۇمكىن دەپ بولجاپ وتىر.