قازاق ەستراداسىنىڭ العاشقى قارلىعاشى

ەسترادا! ەسترادا!

قاي زامان, قاي ۇلت بولسا دا الەۋمەتتىك ءھام ويىن-ساۋىقتىڭ اۆانگاردى وسى ونەر. ەسترادانىڭ كۇللى ادامزاتقا ورتاق مادەني جادىگەرگە اينالعانىنا ءبىر جارىم عاسىردان اسا ۋاقىت ءوتىپتى. ونىڭ ۇرمالى-سوقپالى جويپات ەكپىنى مەن ەرىكسىزدى ەلىتە كەتەتىن جەڭىل اۋەزى «كارى قۇرلىق» (ەۋروپا) ارقىلى ەۋرازياعا وزدى, كەيىننەن پاتشالىق رەسەيدىڭ جالعاسى بولعان كەڭەس وداعى (كسرو) شەكاراسىن كوكتەي وتىرىپ, قازاقتىڭ بايسال دالاسىنا دا جەتتى. ونەر تاريحىن بارلاساق, ءبىزدىڭ دارىندى حالىق وسى ونەردى جاتسىنباي بويىنا تەز ءسىڭىرىپ الا قويعانى بايقالادى, ءتىپتى وزىندىك ۇلتتىق رەڭكى بار جاڭاشا مۋزىكالىق كالەيدوسكوپقا اينالدىرا العان. وسىناۋ ۇلى دالاداعى ۇلتتىق مازمۇنداعى قازاقتىڭ ەسترادالىق مۋزىكاسىنىڭ قالىپتاسۋىنا تەر توككەن عاسىر بۇلب ۇلى – روزا باعلانوۆا ەدى!

كەشەگى كۇندەردە – روزا, ناعيما, سەمبەك, بۇگىندە ديماش, رۋحيا, يمانبەك سەكىلدى تالانتتارىمەن, «دوسمۇقاسان», «گۇلدەر», «ا ستۋديو», « ۇلىتاۋ» سىندى اسپاپتى ۇجىمدارىمەن الەم نازارىن اۋدارتقان قازاق ەستراداسىنىڭ وزىندىك ۇلگىمەن قالىپتاسقان كاسىبي مەكتەبى دە, شەجىرەلى تاريحى دا بار. البەتتە, ەسترادا ەتنوستىق ياكي داستۇرلىك سيپاتتى كوكسەيتىن جانر ەمەس, انىعىندا, حالىققا كەڭ تارايتىن بۇقارالىق تانىمال مۋزىكانىڭ جيىنتىعى, قىسقاشا تۇيىندەسەك, ەسترادا ونەرى جالپى ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىق بولا الاتىن بۇقارالىق مادەنيەتتىڭ ءبىر پاراسى. سولاي دەسەك تە بۇل ونەر ءتۇرىنىڭ قوعامنان الار ءوز ورنى بار ء(اسىلى ەسترادا ونەرىنىڭ اۋەسقوي جانە كاسىبي تۇرلەرى بولادى, مىسالى فيلارمونيالىق ۇجىمدار مەن شوۋ-بيزنەستەگى دەربەس توپتار ەسترادانىڭ كاسىبي تۇرىمەن اينالىسادى, ال «توي بيزنەس» سالاسىنداعى كوللەكتيۆتەر مەن تۇرمىس-سالت دۋمانىنىڭ كورىگىن قىزدىرۋمەن اينالىساتىن جەكە ورىنداۋشىلاردىڭ كوبىسى اۋەسقوي تۆورچەستۆو وكىلدەرى ەكەنى بەلگىلى). وسىناۋ مۋ­زى­كالىق باعىتتىڭ قازاق جەرىن­دە تامىر جايۋى ۇلتتىق ونەر­دىڭ دە جاڭا اعىممەن بىتە­قاينا­سا سينتەزدەلىپ, بەلگىلى ءبىر بەلەسكە كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتكەنى انىق.

روزا باعلانوۆانىڭ ساحناداعى سانالى عۇمىرىنىڭ دەنى كسرو كەزەڭىنە تاپ كەلدى, سوندىقتان ءانشى شىعارماشىلىعىنىڭ باس­تاۋىن باعامداۋ ءۇشىن كەڭەس زاما­نىنداعى ەسترادا تاريحىنا قىسقاشا شولۋ جاسالىق...

1918 جىلعى قازان توڭكەرىسى­نەن كەيىن بولشەۆيكتىك رەسەي قالالارىندا العاشقى دجاز-باند توپتار, ەسترادالىق شا­عىن وركەسترلەر پايدا بولدى. كەڭەستىك دجاز ونەرىنىڭ «پيونەرى» اتانعان – لەونيد ۋتەسوۆ, ەسترا­­دا انشىلەرى – ليۋبوۆ ورلو­ۆا, كلاۆديا شۋلجەنكو, الەك­ساندر ۆەر­تينسكي, ۆاديم كوزين, ت.ب. ونەر يەلەرى كەڭەستىك كەزەڭدەگى ەسترادا ونەرىنىڭ ىرگەتاسىن العاش قالاۋشىلار ەدى, ولار­دىڭ شىعارماشىلىعىن بول­شەۆيكتىك بيلىك تە قامقورسىپ قولداپ وتىر­دى. سونىڭ ارقا­سىن­دا «ين­تەر­ناتسيونالدىق ماز­مۇن­دا­عى» كەڭەس ەستراداسى ءبىرشا­ما قارقىنداپ وسە باستادى. الاي­دا وتكەن عاسىردىڭ 1920-1930 جىلدارىنداعى مادەني-سايا­سي رەپرەسسيا سالدارىنان ەسترا­دا جانرىنداعى ارتىستەر مەن كومپوزيتورلاردىڭ كوبى «حالىق جاۋلارى», «كوسموپوليتتەر», «جات ەلەمەنتتەر» اتانىپ قۋدا­لان­دى. بۇل ناۋبەت 1941-1945 جىلدار اراسىندا, ياعني ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە عانا ازداپ تولاستاعانداي بولدى. كەڭەستىك يدەولوگيا ەسترادالىق جانردىڭ ساياسي مازمۇنىن وزگەرت­تى دە ۇگىت قۇرالى رەتىندە سوعىس تاقىرىبىنا لايىقتاپ پايدالاندى. وسىدان كەيىن مايدان دالاسىندا شىرقالاتىن ەسترادالىق تۋىندىلاردىڭ كەڭ ناسيحاتتالۋىنا جول اشىلدى, پاتريوتتىق باعىتتاعى اندەر سوعىستاعى جاۋىنگەرلەردىڭ كوڭىلىنە دەم بەرەتىن كۇشتى ساياسي يدەولوگيا قۇرالىنا اينالدى.

ال ەندى قازاق دالاسىنا ەسترا­دا ونەرىنىڭ كەلۋى ەكىنشى دۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى كەزەڭ­نىڭ تۇستارى. 1941 جىلى ال­ماتىعا ەۆاكۋاتسيالانعان زيا­لى قاۋىمنىڭ ىشىندە كەڭەس ەسترادا­سىنىڭ الدىڭعى قاتارلى وكىلدەرى دە بولدى, ولار قازاق اندەرىن جاڭاشا ىرعاقپەن زاماناۋي ساز قوسىپ وڭدەي باس­تادى. بۇل ءىس العاشىندا حالىقتىق ءداستۇرى بەرىك بۇقاراعا توسىنداۋ بولعانىمەن ناسيحاتى بەلسەندى بولعان سوڭ ەل جادىنا جۇعىستى بولا الدى دۇكەندەرگە راديو, پاتەفوندار ارقيلى ەسترادالىق اندەر مەن بيلەردىڭ كۇيتاباقتارى تۇسە باستادى. ۇلكەن قالالارداعى «رەستوراندىق-كاباكتىق» ەسترا­دا­لىق توپتار دا قاراپايىم ەڭبەكشى ەلدىڭ اۋەسىن الدى. جۇرت­شىلىق بىرتىندەپ ەسترادالىق ىرعاققا بوي ۇيرەتە باستادى, الەۋمەت جەڭىل ىرعاققا بەيىم تۋىندىلاردى كينوفيلمەر ارقىلى دا سۇيسىنە تىڭداپ ءجۇردى.

...1946 جىلى سول كەزدەگى كسرو استاناسى ماسكەۋ قالاسىن­دا وتكەن ەسترادا شەبەرلەرىنىڭ بۇكىلوداقتىق جارىسىنا قا­زاق­ستاننان روزا باعلانوۆا قا­تىستى. ون بەس رەسپۋبليكا ونەرپازدارىنىڭ ىشىندە ءوز شە­بەرلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, كونكۋرس­تىڭ ديپلومانتى اتاندى, ول ۋاقىتتاردا «ديپلومانت» اتاعى قازىرگى حالىقارالىق كونكۋرس جۇلدەسىنە بارابار اتاق ەدى. بۇل قازاق ەلى ءۇشىن شىن مانىندە سەن­ساتسيالىق ءسۇيىنىش بولدى, سە­بەبى بۇعان دەيىن كەڭەستىك ەسترا­دا سالاسى اياسىندا ءيىسى قا­زاق­تان مۇنداي تابىسقا ەشبىر ونەرپاز قول جەتكىزگەن ەمەس ەدى. ياعني وسى وقيعا دەرەگىن بۇگىنگى كوزقاراسپەن ساراپتار بولساق, روزا باعلانوۆا قازاق ەستراداسىنىڭ تۇڭعىش كاسىبي وكىلى بولعانىن مويىندايمىز ءارى ماقتانامىز. قازىرگى وتاندىق مۋزىكا تۋرالى ادەبيەتتەرىمىزدە ءانشىنىڭ قازاقتىڭ ۇلتتىق ەسترادا مەكتەبىنىڭ باستاۋىندا تۇرعانى انىق تۇجىرىمدالىپ, ەسكەرىلە بەرمەيتىنى وكىنىشتى.

1949 جىلى بۋداپەشت قالا­سىندا وتكەن «الەم جاستارىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك فەستيۆالى» دا حالىقتىق-ەسترادالىق باعىتتاعى ونەر سايىسى ەدى, روزا باعلانوۆا 80 مەملەكەت ونەرپازى قاتىسقان وسى جارىستا وزا شاۋىپ لاۋرەات اتاندى. بۇل قازاق ءان ونەرىنىڭ ەسترادالىق فورماتتا الەمدىك دەڭگەيگە شىققانىن ايعاقتايتىن تاعى ءبىر تاريحي وقيعا بولدى.

روزا باعلانوۆانىڭ كونتسەرتتىك رەپەرتۋارى تۋرالى بىرەر ءسوز. ول اۋەلى قازاقتىڭ حالىق اندەرىنىڭ ۇزدىك ورىنداۋشىسى بولدى. وتاندىق سازگەرلەردىڭ زاماناۋي اندەرىمەن قاتار ورىس جانە شەتەل كومپوزيتورلارىنىڭ ەسترادالىق باعىتتا جازىلعان تانىمال تۋىندىلارىن ورىندادى. ونىڭ ىشىندە جاھانعا كەڭ تاراعانى ورىستىڭ حالىق ءانى – «اح, ساما­را-گورودوك». بۇل ءاندى ول سوعىس جىلدارى ورىستىڭ حالىق ءانشىسى ليديا رۋسلانوۆادان ەستىگەن. ول ورىس سىرنايىنىڭ سۇيەمەلىمەن حالىقتىق ناقىشتا شىرقادى. روزا تاجىبايقىزى بۇل ءاندى وزىندىك ينتەرپرەتاتسياسىمەن ورىندادى, كومپوزيتور اندرەي كوستيننىڭ ەسترادالىق وڭدەۋىمەن بۇل ءاندى جارقىراتىپ قايتا تۋعىز­عانداي بولدى. كەيىننەن ليديا رۋسلانوۆا دا قازاق ءان­شى­سىنىڭ ونەرىنە ريزاشىلىق سەزى­مىن بىلدىرگەن دەسەدى, ياعني ەكى تۇلعانىڭ اراسىندا ۇلكەن تۆورچەستۆولىق دوستىق بايلانىس بولعانى انىق.

ۆ.پ.سولوۆەۆ-سەدويدىڭ «چەر­­نوگلازايا كازاچكا» اتتى ءانى­نىڭ باعىن اسىرعان دا روزا باعلانوۆا. ءاننىڭ اۆتورى مەن ءماتىنىن جازعان ورىس اقىنى ا.فاتيانوۆ «نا سولنەچنوي پوليانەچكە» دەگەن تۋىندىسىن روزا تاجىبايقىزىنىڭ داۋىسىنا ارنايى جازدى. بۇل دا قازاق قىزىنىڭ وداق كولەمىندەگى شەكسىز تانىمالدىعىن ايعاقتايتىن دەرەك. سلوۆاك حالقىنىڭ «بيلە-بيلە» ءانى وداقتىق شەكارانى اسا شىرقالدى, بۇگىنگى سوزبەن قايىرساق كسرو زامانىنداعى «ۆارشاۆا كەلىسىمىنە» كىرەتىن ەۋروپالىق مەملەكەتتەر اراسىندا ء«داۋىر ء«حيتى» بولىپ دۇركىرەدى. ءانشىنىڭ رەپەرتۋارىندا كورەي, نەمىس, اعىلشىن, چەح, قىتاي, ءۇندى, بيرما تىلدەرىندەگى تۋىن­دىلار جانە كەڭەس وداعى حا­لىق­تارىنىڭ دا ۆوكالدى شى­عار­مالارى بولدى, بۇلار ءانشى­نىڭ شەتەل ساپارلارى بارىسىندا دايىنداعان كونتسەرتتىك باعدارلامالارىنا ەنگەن قازىنا ەدى.

ارينە, روزا باعلانوۆانىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرناماسىنا بايلانىستى زەرتتەۋلەر از جا­زىلعان جوق. ءانشى ومىرىنە قا­تىستى كوپتەگەن ماڭىزدى دە­رەكتى جيناعانداردىڭ ىشىندە – جازۋشى ماقسۇتبەك ماي­شەكيننىڭ ەڭبەگى ەلەۋلى. ول ءوز جازباسىندا ءانشىنىڭ ونەردەگى العاشقى قادامى 1932 جىلى باستالعانىن بايان ەتەدى. بۇل قازاق دالاسىنا «اقسۇيەك اشارشىلىق» زۇلماتى تاپ كەلگەن كەر زامان بولاتىن. ون جاستاعى روزا باعلانوۆا ورىنبور قالاسىندا ءجاسوسپىرىم ونەرپازدار وليمپيا­داسىنىڭ باس جۇلدەگەرى بولعان. بۇل بيوگ­رافيالىق زەرتتەۋ تۇرعى­سىندا ءانشىنىڭ بالا داۋ­رە­نىنەن اقپار بەرە الاتىن تىڭ دەتال بولار ەدى. ال ەندى وز­بەكستانداعى قايراتكەرلىگى جونىندەگى مالىمەتتەر جەتكىلىكتى جيناقتالعان, دەگەنمەن تاشكەنت فيلارمونياسىنىڭ ءارحيۆى ار­قى­لى تىڭ دەرەكتەرمەن تولىق­تىرىلسا ءجون بولار ەدى دەپ ءوز تاراپىمىزدان وي قوسقىمىز كەلەدى. سەبەبى روزا باعلانوۆا وزبەك حالقى ءۇشىن دە مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى اسا بەدەلدى كاسىبي ونەرپاز بولعانى امبەگە ايان.

وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى قازاق ەستراداسىنا ەلەك­تروندىق مۋزىكا اعىمى كەلدى. بۇرىنعى اكۋستيكالىق اسپاپتاردىڭ ورنىن جاپپاي ەلەكتروندىق جابدىقتار مەن قۇرىلعىلار باستى. ەندىگى جەردە دىبىسى كۇشەيتىلگەن, جارتىلاي ۆوكالدى, جارتىلاي اسپاپتى توپتار (ۆيا) مەن ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەسترلەر حا­لىق نازارىن اۋداردى. بۇرىن حالىقتىق نەمەسە كامەرالىق اسپاپتى ۇجىمدارمەن جۇمىس ىستەۋگە داعدىلانىپ قالعان اعا بۋىن ورىنداۋشىلاردىڭ دەنى داعدارىپ قالعانى راس. روزا باعلانوۆانىڭ وسى جاڭا ەلەكترمۋزىكالىق باعىتتى مۇل­دە جاتىرقاماعانى, كەرىسىنشە سول سالادا شابىتتى ونەر تانىتقانى ەرىكسىز تاڭداندىرادى. ول وتان­دىق جاس كومپوزيتورلاردىڭ وزىنە ارنايى جازعان جاڭا تىنىستى ەسترادالىق اندەرىن اسا جوعارى دەڭگەيدە ورىنداپ, ەلدىڭ شەكسىز ءىلتيپاتىنا يە بولدى. روزا تاجىبايقىزى شىرقاعان قازاقى ەسترادالىق اندەر ءالى كۇنگە دەيىن ەل جۇرەگىندە, كەيىنگى بۋىن ونەرپازدارى ارقىلى تۇرلەنە جالعاسىپ كەلەدى. اسىرەسە ەسكەندىر حاسانعاليەۆتىڭ «ادە­مى-اۋ», «اسىل ارمان», تولەگەن مۇحامەدجانوۆتىڭ «ىڭكارىم-اي» اندەرى ۇلتتىق ەسترادالىق ونەرىمىزدىڭ جاۋھارى رەتىندە قازاق راديوسىنان ءجيى بەرىلەدى, «QAZAQSTAN», «ABAI TV» ارنالارىندا ءانشى تۋرالى دەرەكتى فيلمدەر مەن كينوكونتسەرتتەر ساقتالعان.

حالقىمىزدىڭ ماڭدايىنا بىتكەن كۇمىس كومەي ءانشى روزا باعلانوۆانىڭ مۇراسى ماڭگىلىك, وتاندىق ەسترادانىڭ العاشقى قارلىعاشى بولعان تۇلعانىڭ ۇلت مادەنيەتىنە سىڭىرگەن ۇلىق ەڭبەگى قازاقتىڭ جۇرەگىنەن ەشقاشان وشپەيدى.

جانعالي ءجۇزباي