حالقى كوشكەن اۋىلدار بوس قالىپ جاتىر

دەرەكتەر بويىنشا, وتكەن جىلى ىشكى كوشى-قون دەڭگەيى 59,1 پايىزدى قۇراعان. ال جىلدان-جىلعا ءىرى قالالار حالقىنىڭ سانى ارتىپ بارادى. ساراپشىلار كوشىپ-قونۋ ءۇردىسىن عالامدىق ءارى قالىپتى قۇبىلىس دەگەنىمەن دە, قازاقستان جاعدايىندا ەل ۇكىمەتى ءۇشىن قالا ينفراقۇرىلىمىن ميگراتسيا تولقىنىنا دايىنداۋ, اۋىل-ايماقتارعا جاعداي جاساۋ ماسەلەسى كوكەيكەستى بولىپ قالا بەرەدى.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ۋر­باندالۋدىڭ الەمدىك ترەندى رەسپۋبليكادا ايقىن كورىنىس بەرۋدە. سوڭعى 10 جىلدا قالا حالقى اۋىل­عا قاراعاندا 8 ەسە قارقىنمەن وس­كەن. ەكونو­مي­كالىق ەسەپ بويىن­شا, قالا حال­قىنىڭ 1 پايىزعا ءوسۋى ءىجو-ءنىڭ 0,27 پايىزعا ارتۋىنا ىقپال ەتپەك. ماماندار اگلومە­راتسيالار مەن باسقا دا ءىرى قالا­لاردىڭ دە­موگرافيالىق ءوسۋىن سەرپىندى ەكونوميكالىق دامۋ­مەن بايلانىستىرادى.

بۇگىندە اگلومەراتسيالاردىڭ ءتورت ورتالىعىنىڭ ۇلەسىنە ەل حالقىنىڭ 22 پايىزى جانە جالپى ءىجو-ءنىڭ 33 پايىزى تيەسىلى. ال 14 ءىرى قالادا (وبلىس ورتالىقتارى مەن سەمەي قالاسى) سوڭعى 10 جىلدا حالىق سانى 13,1 پايىزعا وسكەن. ولاردىڭ ۇلەسىنە وڭىرلىك ساۋدانىڭ 68 پايىزى, ەلدىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىسىنىڭ 22,3 پايىزى, نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى رەسپۋبليكالىق كولەمىنىڭ 20,1 پايىزى تيەسىلى. ءتيىستى مينيسترلىك دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, وڭىرلىك ستاندارتتار جۇيەسىن جالعاستىرۋ ماقساتىندا «اۋىلدىق اۋماق­تار­دى دامىتۋ «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىندا ايقىندالعان با­سىم­دىق­تار جۇزەگە اسىپ, جەكەلەگەن ءىرى اۋىلداردى قالا ساناتىنا اۋىس­­تىرۋدا ولاردىڭ مارتەبەسىن قاي­تا قاراۋ ماڭىزدى بولماق. سو­نىمەن بىرگە ەكونوميكالىق دالىزدەردى دامىتۋ شاراسى ەل اۋماعىنىڭ ەكونوميكالىق بايلانىسىن نىعايتا تۇسەدى. بۇل جوباعا دامۋ كەلەشەگى بايلانىس­تى 3,5 مىڭ اۋىل قاتىسۋدا. جوبا 2025 جىلعا دەيىن جالعاسىپ, ينفرا­قۇ­رىلىمدى جاقسارتۋ ءۇشiن 5 جىلدىڭ iشiندە 800 ملرد تەڭگە قاراس­تىرىلىپ وتىر.

وسى ورايدا «قالانى قازاقتان قىز­عان­باۋ كەرەك» دەگەن قاعيدانى قاپەردە ۇستاپ جۇرەتىن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ساياساتتانۋشى ءازىمباي عالي قازاق تاۋەلسىز ەلىنىڭ قاي بۇرىشىنا بارىپ تۇرام دەسە دە ءوز ەركى ەكەنىن ايتادى. وسى تۇستا اڭگىمەسىن تاريحي وقيعالارمەن بايلانىستىرا جالعاعان ول وتارشىلدىق كەزىندە قازاقتى قالاعا كىرگىزبەۋ ءۇردىسىنىڭ سالدارىنا توقتالىپ ءوتتى. «وتارشىلدىق كەزەڭىندە قالا تەك ەليتانىڭ قالاسى بولدى نەمەسە وقىپ, ءبىلىم الىپ قايتۋ ءۇشىن عانا كەلۋگە بولاتىن. ال بۇگىندە جۇمىسى جوق, تابىسى تومەن بولسا, قازاق قالاعا كەلمەي قايدا بارادى؟ اۋىلداعى باقشاسىن قاشانعى كوپسىتا بەرسىن؟» دەيدى ساياساتتانۋشى. وسى كۇنى قالادا جانعا جايلىنىڭ ءبارى بار ءارى قازاقتىڭ 60 پايىزدان استامى قالالىق بولىپ الدى. ءا.عاليدىڭ ايتۋىنشا, ءىرى قالالار ەكزيستەنتسيالدى مۇمكىندىك بەرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. اركىم نە ىستەيمىن دەسە دە ەرىكتى, قاداعالاۋعا مۇقتاج ەمەس. وقۋ وقي ما, جۇمىس ىستەي مە, كىممەن ارالاسامىن دەسە دە دەموكراتيالىق, دەربەس ەركىندىك باسىم. ءارى قا­لادا جۇمىس تابۋدىڭ, وقۋ مەن كوممۋنيكاتسيانىڭ مۇمكىندىگى زور. كەزىندە قالاعا تىركەلۋ, باسپانا الۋ سونشالىقتى قيىن بولسا, قازىرگى كەزدە بىرتە-بىرتە جەڭىلدەپ كەلەدى. وسىلايشا قازاقستان قازاقتانىپ, ورىستانعان قازاق قازاقتانىپ كە­لەدى. قازاق مەكتەبىنە باراتىن بالالار سانى كوبەيدى. تىلدىك يكەمدىلىك بايقالادى. تاياۋ جىلداردا بىزبەن انتروپولوگيالىق ۇقساستىعى بار ەتنوس وكىلدەرى دە قازاقشا سويلەۋگە يكەمدەلە باستايدى. بۇرىن ەتنوستار كومپاكتىلى, قاۋىمداستىق پىشىندە تىرشىلىك ەتكەن بولسا, ەندى باسقا ستاندارتتار ىزدەي باستايدى» دەگەن جاعىمدى پىكىرىمەن بولىسكەن ساياساتتانۋشى ىشكى جانە سىرتقى ميگراتسيا قالىپتى ءارى ۇزدىكسىز قۇبىلىس ەكەنىن ايتادى. الايدا ەلىمىز ءۇشىن ونىڭ جاعىمسىز جاقتارى دا جوق ەمەس. ءا.عاليدىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋا­قىتتا سىرتقا كەتەتىندەردىڭ سانى ارتا تۇسپەك. ەندى شەتەلدەن وتان­­­داستارىمىز ءبىلىم الۋ ءۇشىن عانا ەمەس, جۇمىس ىستەپ, كاسىپ ىزدەۋىن جالعاستىرا بەرەدى. ياعني قازاقستان الداعى ۋاقىتتا ەڭبەك قولىن شىعارۋشى ەلگە اينالماق. بۇگىندە رەسەيدىڭ, كورەيانىڭ ەڭبەك نارىعىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن قازاقتار بارشىلىق. سوندىقتان ساياساتتانۋشى ەلىمىزدىڭ كوشى-قون ساياساتىندا ەۋروپالىق وداقتىڭ نارىعىنا قاراي باعىت بۇرۋعا كوڭىل اۋدارۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءارتۇرلى ەكونوميكالىق كەلىسىمدەر, ساۋدا-ساتتىق سياقتى جولداردى پايدا­لا­نۋ قاجەت. ەۋروپا نارىعىنا ش­ىعۋعا گرۋزيا, ازەربايجان ءدالىزى ىقپال ەتە الادى. ال سىرتقى ميگ­­راتسيانىڭ جاعىمدى جاعى – اگەنت­­تەرىمىز ەۋروپا نارىعىنان ەكو­نو­ميكالىق جاڭالىقتاردى ەلگە اكەلەتىن بولادى. دەسەك تە, مۇ­نىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, دەمو­گرا­­­فيالىق سالدارى دا جوق ەمەس. بىراق بۇل جاڭا نارىققا جول اشاتىن, العا جىل­جۋدىڭ ءبىر جولى. ويتكەنى ەۋرا­زيال­ىق ىن­تى­ماقتاستىقتىڭ جاعىمدى جا­عىن كۇتكەنىمىز كوپ بولعان. وكى­نىشكە قاراي, ويداعىداي بولمادى. بۇگىندە رە­سەي­­دىڭ ءوزى سانكتسيادا وتىر, قىتاي دا ەكونوميكالىق كەرىتارتپا ەلگە اينالىپ بارادى. سوندىقتان دا قازاقستاننىڭ دامۋىنا كەدەرگى جاسايتىن تاۋقىمەتتەردەن قۇتىلا الماسىمىز انىق. ول ءۇشىن جاڭا زاماننىڭ قيىندىقتارىن جاڭا جولدارمەن شەشۋ كەرەك. دەگەنمەن دە بۇگىنگى تاڭدا ەلدىڭ جاعدايىن ەكو­نو­ميكالىق رەفورما جاساۋمەن شەشە المايتىنىمىزعا كوزىمىز جەتتى. بىزگە كەرەگى – قۇقىقتىق-ساياسي رەفورما. ال ەندىگى كەزەكتە حالىق بيلىككە ەمەس, بيلىك حالىققا قىزمەت ەتۋى قاجەت», دەيدى ساياساتتانۋشى.

جۇرتشىلىقتى تولعاندىراتىن الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى قوعام الدىندا ۇنەمى كوتەرىپ جۇرگەن قا­زاقس­تان كاسىپكەر ايەلدەر ودا­عى­نىڭ ءتورايىمى, «اق جول» پارتياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مەرۋەرت قازبەكوۆا الەمدىك ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىنىڭ قازاقستانعا كەرى اسەرىن جوققا شىعارمايدى. مەرۋەرت قازبەكوۆا ونىڭ جا­عىم­دى تۇسىنان گورى جاعىمسىز جاعى كوپ دەگەن پىكىردە. «جاستار جاعىنىڭ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قالاعا ءجيى قونىس اۋدارۋى اۋىلدا جاعدايدىڭ تومەندىگىن كورسەتەدى. بۇل جەر كولەمى جاعىنان الەمدە توعىزىنشى ورىندا تۇرعان مەملەكەت ءۇشىن جاقسى تەندەنتسيا ەمەس», دەپ اتاپ ءوتتى م.قازبەكوۆا.

ەلىمىزدەگى ۋربانيزاتسيا ۇدە­رى­سى رەس­پۋب­ليكانىڭ 2025 جىل­عا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارىنا ساي جۇيەلەنۋى ءتيىس. بۇ­گىندە مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى مەن ادام كاپيتالىنىڭ جار­قىن كورىنىسى – الەۋمەتتىك ينفرا­قۇرىلىمداردىڭ زامان تالاپتارىنا ساي بولۋى. جايلى تۇر­مىس, جاقسى تابىس ادام كاپي­تا­­لىنىڭ كەپىلى. دەسەك تە قازىر ىشكى كوشى-قون ۇدەرىسىندە بەلەڭ الىپ وتىرعان كەلەڭسىز جاعدايلار بۇل ماسەلەگە سالعىرت قاراماۋدى قا­جەت ەتەدى. وعان مىسال رەتىندە ەلور­دا ما­ڭىن­داعى قوسشى اۋىلى مەك­تە­بىندەگى جاع­دايدى اتاپ وتكەن م.قازبەكوۆا بيىل­عى وقۋ جىلىندا 1 400 ورىنعا ار­نال­عان مەكتەپتىڭ ءبىرىنشى سىنىبىنا 700 بالانىڭ بارۋى, وقۋشى سانىنىڭ كوپتىگىنەن «ش» سىنىبىنىڭ اشىلۋى ەلدى مەكەننىڭ مۇنداي جاع­داي­عا دايىن ەمەستىگىن كورسەتكەنىن جەت­كىز­دى. ياعني حالىقتىڭ ەسەبى دۇ­رىس جۇر­گىزىلمەگەن. تۇرعىنداردىڭ ءبىر بولىگى باسقا اۋماقتاردا ەسەپتە تۇر­عان. م.قازبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءبىر عانا ءوڭىردىڭ ماسەلەسى ەمەس. بالا­باق­شالاردىڭ, مەكتەپتەردىڭ ارتىق بالا قابىلداۋى, ياعني ەلدى مەكەندەر ينفراقۇرىلىمىنىڭ شامادان تىس سالماققا دايىن بولماۋى, ال ونىڭ سالدارى الداعى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك داعدارىس پەن تۇرعىنداردىڭ كەدەيلەنۋىنە اپارىپ سوقتىرۋى ىقتيمال. وسى ورايدا م.قازبەكوۆا وقۋ ىزدەپ, جۇمىس ىستەۋگە قالالارعا كەلگەن اۋىل با­لا­لارىنىڭ اۋلا سىرتىندا, ياعني جاع­دايى جوق اۋماقتاردا تۇرۋىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ال كەز كەلگەن قوعامدا جۇمىسسىزدىقتىڭ, قالىپتى جاعدايدىڭ بولماۋىنىڭ سالدارى قىلمىسقا يتەرمەلەيدى. مەملە­كەت­ىمىزدىڭ بولاشاعى جاس­تار دەيمىز, ال ولاردا تىپتەن جا­تاق­حانا تۇرىندەگى باس­پاناسى بولماسا, جۇمىس ونىمدىلىگى, سا­پا­لى ءبىلىم تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق», دەپ قىنجىلادى ول. ارينە, ستاتيس­تيكا تۇرعىسىنان الساق, كور­سەتكىشتەر كوڭىلگە قونىمدى, حالىقتىڭ دا جاعدايى جامان ەمەس. الايدا وسى كورسەتكىشتەر مەن شىنايى ءومىر اراسىندا الشاقتىق كوپ. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە كەز كەلگەن باعدارلامانىڭ ارتىندا ادام ەمەس, كورسەتكىشتەر تۇر. ال قۇرعاق كور­سەتكىشتەردىڭ ءومىر ساپاسىنا كەپىل بولا المايتىنى انىق. وسى ورايدا ءار باع­دارلاماعا وراي ساراپتاما جاساۋ قاجەتتىگىن ۇسىنعان ساراپشى قانشا ءۇي سالىنعانى ەمەس, باسپاناعا ناقتى كىمدەردىڭ قولى جەتكەنى ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ال تۇراتىن جەرى بولماسا جاس مامان اۋىلعا بارا ما؟ مۇعالىم, دارىگەر, ينجەنەر جەتىسپەيدى دەيمىز. ول ءۇشىن ادام ومىرىنە قولايلى ينفراقۇرىلىم جاسالۋى كەرەك. بيزنەس ءجۇرۋى ءۇشىن ءوندىرىس وشاقتارىن دامىتىپ, وقۋدان كەيىن جاستاردىڭ جۇمىس ورىندارىنا بارۋ مۇمكىندىگىن جاساۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. ءبىر كەزدەردە مەملەكەتتىك گرانتتا وقىعان بالالاردى اۋىلعا جىبەرۋ سياقتى جاقسى ءۇردىستى جولعا قويدىق. الاي­دا بۇل دا ناۋقانشىلدىق سيپات الىپ بارادى. سوندىقتان جەرگىلىكتى بيلىك سوعان ساي جاعداي جاساۋ كەرەك. جاعدايى بولىپ جاتسا, جالاقىسى كوڭىلگە قونىمدى بولسا, جاستاردىڭ اۋىلدا تۇرىپ, وتباسىن قۇرىپ كەتۋى دە جارقىن بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە.

مەملەكەتتىك باعدارلاما قا­بىل­­­داندى, قاراجات جەتكىلىكتى ءبولىندى, ال ولاي بول­سا ونىڭ ناتي­جە­سىنە نەگە كوڭىلىمىز كون­شى­مەي­دى؟ باعدارلاما بەلگىلى ءبىر ءوڭىر تۇر­عىندارىنا قانداي جەتىستىك الىپ كەلدى؟ سۇراستىرا بەرسەك, ساۋال كوپ. ەندىگى كەزەكتە اۋىل اكىمدەرىن ساي­لاۋ­دىڭ زاماناۋي ءۇر­دى­سىن دەموكراتياعا باستاعان قادام رەتىندە باعالاي وتىرىپ, مەرۋەرت قازبەكوۆا تاڭداۋعا لايىق بولعان اكىم­دەر تۇرعىندارمەن بىرلەسە جۇمىس ىس­تەيتىندىگىنە نازار اۋداردى. اۋىل بيۋدجەتى, اۋىلدى كوركەيتۋگە ين­ۆەس­تيتسيا تارتۋ ماسەلەلەرى ورتاق تال­قى­لانا­تىن­دى­عى ەرتەڭگە ۇمىتپەن قا­راۋعا ىق­پال ەتەدى. پاندەميا كەزىندە رەس­پۋب­ليكا جۇرتشىلىعى اۋىلدىڭ قادىرىن تۇسىنە باستادى. تازا اۋا, تابيعي ءونىم – دەنى ساۋ ەلدىڭ كەپىلى. ياعني ەسەلى ەڭبەك بولسا, اۋىلدى وندىرىستىك باعىتتا دامىتا الامىز. سوندىقتان مەملەكەت اۋىلدىڭ دا­مۋىنا, جاستاردىڭ ورالۋىنا جاعداي جاساۋى كەرەك.

الايدا جەرگىلىكتى جەرلەردە باعدار­لا­ما­لاردى ساپالى ىسكە اسىرۋعا جانە بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمدى جۇمساۋعا مۇددەلى ادامدار بولماسا, وندا بارلىق اقشا قۇمعا سىڭگەن سۋمەن تەڭ.