قازاق ءانۇرانى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى ءشامشى قالداياقتى كىم بىلمەيدى قازىر؟! اراعا مىڭ جىل سالىپ بارىپ فارابيدەن كەيىن تۋعان وتىراردىڭ ورەنى! ەكەۋىنىڭ توپىراعى ءبىر.
الەمدە العاش بولىپ فارابي مۋزىكا تۋرالى ەڭبەك جازعانى ەندى ايتىلا باستادى. ءالى تولىق مويىندالىپ, جاھان جار سالىپ وتىرماعانعا ۇقسايدى, بىراق. ءشامشى دە سولاي! قازاق «ە, ءشامشى كەرەمەت قوي» دەيدى دە قويادى. كىم ەدى ول؟! ء«اندى ەرتتەپ, كۇيدى مىنگەن» سازگەر عانا ما ەدى؟! قازاق ءۆالسىنىڭ كورولى دەيمىز, دۇرىس قوي. دەگەنمەن, قازاق رۋحىن قايتا تۇلەتكەن رۋحاني رەفورماتور دەڭگەيىندەگى تۇلعا ەكەندىگى ايتىلا ما وسى؟.. قايدام! نە دۇنيەنى اۋەلى اقىندار ايتىپ قويادى عوي. ءبىر-اق مىسال:
«الاشتىڭ جۇزدەسە الماي ارىسىمەن,
قۇيىلىپ زاپىراندى زار ىشىنەن;
قۋ باستى سۇيرەپ شىقتىق كەر زاماننان,
ءشامشىنىڭ بيلەپ شىقتىق ۆالسىمەن!» دەمەي مە سەرىك اقسۇڭقار ۇلى؟! ءيا, ارىسى كەتكەن, نامىسى تاپتالىپ, اشتىق پەن سوعىستان سيرەپ قالعان قازاق ءشامشىنىڭ ءۆالسى بولماعاندا قايتەر ەدى؟ ەڭكىش تارتقان ەلدىڭ ەڭسەسى تۇزەلىپ كەتە قويار ما ەدى؟!
قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن قازاق بارىنان ايىرىلدى. «تالاۋدا مالى, قاماۋدا جانى» قالدى. اشتىقتا قىرىپ, ارىسىن اتتى, تىگەرگە تۇياق قالدىرماي, اتتان ءتۇسىردى. سەرىلىك قۇرىپ, ءان سالۋ بىلاي تۇرسىن, دومبىراعا مۇڭ شاققان كۇيشى اتاۋلى اتىلىپ كەتتى. قازاق اتتان تۇسكەن سوڭ ادام بولۋدان قالۋى كەرەك ەدى. ءبىرجولا سىنىپ ءبىتۋ كەرەك ەدى. «سەندەر مادەنيەت جاساي الماعان, مالدان باسقا تۇك كورمەگەن مەشەۋ حالىقسىڭدار» دەگەن جوسىقسىز تۇقىرتۋلار. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالسا دا, ەل ءىشىن وزگەشە ويلاي بىلەتىندەردەن «تازارتۋ» توقتامادى. اتتان ءتۇسىپ, قارا جاياۋ قالسا دا, موجانتوپايلىقپەن قالالىق كەپكە كوشىرىلە باستاعان ازعانتاي عانا قازاقتىڭ رۋحىنىڭ ءوزى وزگەشە ءورىس ىزدەدى. بۇرىنعى بار يگىلىك تولىق ۇمىتىلىپ كەتپەگەنىمەن, قايتا ورالۋ جوق ەدى. قايتكەن كۇندە دە جاڭاشا تۇلەۋ كەرەك ەدى. قازاقتىڭ دالاسى دا, قالاسى دا. وسى كەزدە ءشامشى تۋىندىلارى اسپانداپ بەردى. بۇعان دەيىن تۇنشىقتىرىلىپ, كومەيگە كەلسە دە شىعارماۋعا ءماجبۇر بولعان ىشكى داۋىس حالىقتىڭ جۇرەگىنەن ءشامشى بوپ شىعا كەلدى. ۇلى اۋەزوۆ ءبىر سوزىندە ايتپاقشى, بۇرىنعى اقان, ءبىرجان, جاياۋ مۇسالاردىڭ جالعاسى. وعان دەيىن ول داۋىس حح عاسىردىڭ باسىندا امىرەنىڭ كومەيىنەن شىققان-دى. سوعىستان كەيىن قازاق اسپانىندا ءشامشى بولىپ شىرقادى. ءححى عاسىردىڭ باسىندا ديماش قۇدايبەرگەنگە اينالدى. وسىدان ونداعان عاسىرلار بۇرىن وتىراردا تۋىپ, الەمدە تۇڭعىش رەت مۋزىكالىق عىلىمي ەڭبەك جازعان ءال-فارابي دۇنيە ەسىگىن قازاق توپىراعىندا اشپاعاندا, سول وتىراردا ءشامشى تۋماعاندا, ديماش تا جوق ەدى بىزگە. ءبىر زامانداردا وزىمىزگە بودان بولعان جۇرت كەشە ءبىزدى «بۇراتانا» اتاندىرىپ ەدى. ەسىن جيۋعا اينالعان سول ۇلتتىڭ قابىلەتىن قاراڭىز. قازىر ديماشتىڭ داۋىسىنا الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءبارى ءتانتى. حح عاسىردىڭ باسىنان بۇگىنگە دەيىن قىستىعىپ كەلگەن بۇل داۋىستىڭ قاسيەتىن بىلاي عانا تۇسىندىرۋگە بولادى:
«عاسىرلار بويى تۇنشىققان داۋىس – بۇل داۋىس!
عاسىرلار بويى قىستىققان داۋىس – بۇل داۋىس!
كرەملدەن اسىپ, جەتكەنى سول ەد برۋكلينگە,
كەڭىردەك سوزىپ, كۇڭك ەتتى قايتا ءجۇز جاۋىز.
ارقالاپ جۇرگەن الاشتىڭ اسقاق ارمانىن
شۋ-شۇرقان قىلىپ شۋلاتتى ول ورىس ورمانىن.
مىڭ جىلدان كەيىن وياندى قايتا رۋحىم
جاڭقا كورمەگەن قىتايدىڭ ۇلى قورعانىن!
ەستىلمەي كەلگەن قازاقتىڭ داۋسى – بۇل داۋىس!
ەستىلمەي كەلگەن ازاپتىڭ داۋسى – بۇل داۋىس!
جەتى قات جەردەن جەتى قات كوككە جەتكەندە,
سويلەپ ءبىر قالدى ەكى وكتاۆالىق قىزعانىش…
كوزايىم ۇلدىڭ كورىنسە بولدى توبەسى,
وزەۋرەپ تەگى قويمايدى جوقتار ورەسى.
ءجۇز جىلدا تۋار ءبىر جۇلدىزدارىن وسى جۇرت.
ءجۇز كۇندە ءتۇتىپ تاستاۋعا دايىن, و نەسى؟» (داۋرەن بەرىكقاجى, «بەلكانتو». ديماش قۇدايبەرگەنگە).
ءان دەگەن حالىقتىڭ جۇرەگى. حالىقتىڭ ءوزى, جانى, قانى, ءنارى مەن ارى, اينالىپ كەلگەندە بارى, وسىنىڭ ءبارى. ءشامشى ءبىر ەستەلىگىندە ء«ان تۋعان سوڭ, ونى جازادى-اۋ دەگەن اۆتور تابام دا, ءماتىنىنىڭ ماعىناسى مىنانداي بولۋ كەرەك دەپ ايتامىن» دەيدى. بۇل – ەڭ ۇلى قاسيەت بىلگەنگە. قازاق كەيدە ءان ايتامىز دەمەي, ولەڭ ايتامىز دەيدى, قازىر ۇمىتىڭقىراپ بارا جاتقانىمىزبەن. سول ولەڭىڭ – ءان, ءانىڭ – اۋەن مەن ءسوز, ولەڭ.
«توي باستالدى وتىراردا,
سۇلۋ سىردىڭ بويىندا.
كەۋدەسىندە وتى جانعان
قىزىلقۇمنىڭ قوينىندا.
اڭىزداردا اتى قالعان,
تالاي اقىن تولعاعان –
وسىنداي توي وتىراردا
بۇرىن سوڭدى بولماعان»
بۇل – الاشتىڭ كوزى, ءشامشىنىڭ ءوزى ەمەي كىم؟ اڭىزداردا عانا قالعان, كەيىن تالاي اقىن تولعاعان, ءشامشى ءان قاناتىندا قالىقتاتقان حالىقتىڭ, حاندىق قۇرعان, يمپەريا بولعان ەلدىڭ كەۋدەسىندەگى وتى وشپەگەن. كۇيدىرىپ بارادى. انىمەن تىڭداڭىز نانباساڭىز. «ە-ە-ەي» دەپ باستالعاندا, جەر تانابىن قۋىرارداي رۋح شاقىرادى ءان.
«ەلۋ توعىزىنشى جىلى قازاقتار: «ورىستار ءبىزدىڭ جەرىمىزدى الىپ قويايىن دەپ جاتىر. تەرىستىكتەگى (سولتۇستىكتەگى ەمەس – تەرىستىكتەگى دەيدى, ج.ءا.) بەس ءوڭىردى تسەليننىي كراي ەتىپ, رەسەيدىڭ قاراماعىنا قوسىپ الماقشى» دەگەن سوڭ, ەلگە پاتريوتتىق ۇران تاستاۋ ءۇشىن ۇران ءان جازدىم» دەيدى ۇلى ءشامشى. جازعانىنىڭ ۇران ءان ء(انۇران) ەكەنىن ءوزى ايتىپ تۇر. «ونىڭ ءسوزىن جازعان قازاقتىڭ وتە تالانتتى اقىنى جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ. راديودان جىگىتتەرگە كۇنىنە ەكى-ءۇش مارتە بەرگىزىپ قويامىز» دەپ جالعاستىرادى جانە. مىنە, حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرىپ جىبەرۋ! ءسوز اۆتورىن ءوزى تاڭدايتىنىن ەسكەرسەك, ۇلىنى تەك وزىندەي ۇلى عانا تانيدى. ۇلى ءجامشيد ء(شامشى) پەن جۇمەكەن وسىلاي رۋح كوتەرىپ جاتقاندا, ءدال وسى كەزدە ارقادان ارىستان جۇرەكتى جۇمابەك تاشەنوۆ شىقتى! ءجامشيد ء(شامشى), جۇمەكەن, جۇمابەك! سول كەزدەگى الاش رۋحىنىڭ الىپتارى. حالىقتىڭ جۇرەگىنەن ورىن العان ءبىر-ءبىر پاتشا, ءبىر-ءبىر حان. بۇل ءان گيمنگە تۋا ساپ اينالعانى – ءشامشىنىڭ ءوز اۋزىنان «ۇران ءان جازدىم» دەگەنى عانا ەمەس, 1986 جىلى 17 جەلتوقساندا الاڭعا شىققان قازاق جاستارى وسى ءاندى شىرقاپ كەتكەنىنىڭ بەينەكورسەتىلىمدەرى بار بۇگىندە.
جازبامىزدىڭ باسىندا ءشامشى اتتان ءتۇسىپ قالعان وتىرىقشى قازاق رۋحىن اسپانعا كوتەردى دەگەنبىز. «قازاق ءۆالسىنىڭ كورولى»! بۇل – وعان حالىقتىڭ بەرگەن بەيرەسمي اتاعى. ۇلى دالامىزدا وعان دەيىن قىپشاق ءبيى بولعان. مىنا كەيىنگى «قارا جورعالار» سونى تەكتەيدى. ءتارىزى, اتتىڭ ۇستىندەگى بيگە كوبىرەك ۇقسايدى عوي. جەر بەتىنىڭ جارىمىن جاۋلاعان ۇلى قىپشاق حاندىعىنىڭ اتاجۇرتىنداعى اتتان اۋىپ قالعان قازاقتىڭ ءبيىن كەلىستىرگەن – وسى ءشامشى اتامىز. ءانى – ۇرانعا اينالسا, اتىنا كورول انىقتاۋىشى تاڭىلىپ وتىر. كورول مە, قاعان با؟ ءار جاعىن ءوزىڭىز ساباقتاي بەرىڭىز…